Rām, 6, 107
Select a line for its word-by-word analysis.
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेण सुभाषितम् । (१।१)
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāghaveṇa subhāṣitam |
दिष्ट्या कृतम् इदं कर्म त्वया शस्त्रभृतां वर ॥ (२।२)
diṣṭyā kṛtam idaṃ karma tvayā śastrabhṛtāṃ vara ||
दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः । (३।१)
diṣṭyā sarvasya lokasya pravṛddhaṃ dāruṇaṃ tamaḥ |
अपावृत्तं त्वया संख्ये राम रावणजं भयम् ॥ (३।२)
apāvṛttaṃ tvayā saṃkhye rāma rāvaṇajaṃ bhayam ||
आश्वास्य भरतं दीनं कौसल्यां च यशस्विनीम् । (४।१)
āśvāsya bharataṃ dīnaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm |
कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्ट्वा लक्ष्मणमातरम् ॥ (४।२)
kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭvā lakṣmaṇamātaram ||
प्राप्य राज्यम् अयोध्यायां नन्दयित्वा सुहृज्जनम् । (५।१)
prāpya rājyam ayodhyāyāṃ nandayitvā suhṛjjanam |
इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा महाबल ॥ (५।२)
ikṣvākūṇāṃ kule vaṃśaṃ sthāpayitvā mahābala ||
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा त्रिदिवं गन्तुम् अर्हसि ॥ (६।२)
brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā tridivaṃ gantum arhasi ||
इन्द्रलोकं गतः श्रीमांस्त्वया पुत्रेण तारितः । (८।१)
indralokaṃ gataḥ śrīmāṃstvayā putreṇa tāritaḥ |
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा त्वम् एनम् अभिवादय ॥ (८।२)
lakṣmaṇena saha bhrātrā tvam enam abhivādaya ||
महादेववचः श्रुत्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः । (९।१)
mahādevavacaḥ śrutvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
दीप्यमानं स्वया लक्ष्म्या विरजोऽम्बरधारिणम् । (१०।१)
dīpyamānaṃ svayā lakṣmyā virajo'mbaradhāriṇam |
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श पितरं प्रभुः ॥ (१०।२)
lakṣmaṇena saha bhrātrā dadarśa pitaraṃ prabhuḥ ||
प्राणैः प्रियतरं दृष्ट्वा पुत्रं दशरथस्तदा ॥ (११।२)
prāṇaiḥ priyataraṃ dṛṣṭvā putraṃ daśarathastadā ||
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य ततो वाक्यं समाददे ॥ (१२।२)
bāhubhyāṃ sampariṣvajya tato vākyaṃ samādade ||
न मे स्वर्गो बहुमतः संमानश्च सुरर्षिभिः । (१३।१)
na me svargo bahumataḥ saṃmānaśca surarṣibhiḥ |
त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ (१३।२)
tvayā rāma vihīnasya satyaṃ pratiśṛṇomi te ||
कैकेय्या यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर । (१४।१)
kaikeyyā yāni coktāni vākyāni vadatāṃ vara |
त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम् । (१५।१)
tvāṃ tu dṛṣṭvā kuśalinaṃ pariṣvajya salakṣmaṇam |
अद्य दुःखाद् विमुक्तो ऽस्मि नीहाराद् इव भास्करः ॥ (१५।२)
adya duḥkhād vimukto 'smi nīhārād iva bhāskaraḥ ||
तारितो ऽहं त्वया पुत्र सुपुत्रेण महात्मना । (१६।१)
tārito 'haṃ tvayā putra suputreṇa mahātmanā |
अष्टावक्रेण धर्मात्मा तारितो ब्राह्मणो यथा ॥ (१६।२)
aṣṭāvakreṇa dharmātmā tārito brāhmaṇo yathā ||
इदानीं च विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः । (१७।१)
idānīṃ ca vijānāmi yathā saumya sureśvaraiḥ |
वधार्थं रावणस्येह विहितं पुरुषोत्तमम् ॥ (१७।२)
vadhārthaṃ rāvaṇasyeha vihitaṃ puruṣottamam ||
सिद्धार्था खलु कौसल्या या त्वां राम गृहं गतम् । (१८।१)
siddhārthā khalu kausalyā yā tvāṃ rāma gṛhaṃ gatam |
वनान्निवृत्तं संहृष्टा द्रक्ष्यते शत्रुसूदन ॥ (१८।२)
vanānnivṛttaṃ saṃhṛṣṭā drakṣyate śatrusūdana ||
सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम् । (१९।१)
siddhārthāḥ khalu te rāma narā ye tvāṃ purīṃ gatam |
जलार्द्रम् अभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ति वसुधाधिपम् ॥ (१९।२)
jalārdram abhiṣiktaṃ ca drakṣyanti vasudhādhipam ||
इच्छेयं त्वाम् अहं द्रष्टुं भरतेन समागतम् ॥ (२०।२)
iccheyaṃ tvām ahaṃ draṣṭuṃ bharatena samāgatam ||
चतुर्दशसमाः सौम्य वने निर्यापितास्त्वया । (२१।१)
caturdaśasamāḥ saumya vane niryāpitāstvayā |
कृतं कर्म यशः श्लाघ्यं प्राप्तं ते शत्रुसूदन । (२३।१)
kṛtaṃ karma yaśaḥ ślāghyaṃ prāptaṃ te śatrusūdana |
भ्रातृभिः सह राज्यस्थो दीर्घम् आयुर् अवाप्नुहि ॥ (२३।२)
bhrātṛbhiḥ saha rājyastho dīrgham āyur avāpnuhi ||
इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् । (२४।१)
iti bruvāṇaṃ rājānaṃ rāmaḥ prāñjalir abravīt |
कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकेय्या भरतस्य च ॥ (२४।२)
kuru prasādaṃ dharmajña kaikeyyā bharatasya ca ||
सपुत्रां त्वां त्यजामीति यद् उक्ता कैकयी त्वया । (२५।१)
saputrāṃ tvāṃ tyajāmīti yad uktā kaikayī tvayā |
स शापः कैकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशेत् प्रभो ॥ (२५।२)
sa śāpaḥ kaikayīṃ ghoraḥ saputrāṃ na spṛśet prabho ||
स तथेति महाराजो रामम् उक्त्वा कृताञ्जलिम् । (२६।१)
sa tatheti mahārājo rāmam uktvā kṛtāñjalim |
लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर् वाक्यम् उवाच ह ॥ (२६।२)
lakṣmaṇaṃ ca pariṣvajya punar vākyam uvāca ha ||
रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया । (२७।१)
rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā |
कृता मम महाप्रीतिः प्राप्तं धर्मफलं च ते ॥ (२७।२)
kṛtā mama mahāprītiḥ prāptaṃ dharmaphalaṃ ca te ||
धर्मं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ यशश्च विपुलं भुवि । (२८।१)
dharmaṃ prāpsyasi dharmajña yaśaśca vipulaṃ bhuvi |
रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथैव च ॥ (२८।२)
rāme prasanne svargaṃ ca mahimānaṃ tathaiva ca ||
रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन । (२९।१)
rāmaṃ śuśrūṣa bhadraṃ te sumitrānandavardhana |
रामः सर्वस्य लोकस्य शुभेष्वभिरतः सदा ॥ (२९।२)
rāmaḥ sarvasya lokasya śubheṣvabhirataḥ sadā ||
एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः । (३०।१)
ete sendrāstrayo lokāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
अभिगम्य महात्मानम् अर्चन्ति पुरुषोत्तमम् ॥ (३०।२)
abhigamya mahātmānam arcanti puruṣottamam ||
एतत् तद् उक्तम् अव्यक्तम् अक्षरं ब्रह्मनिर्मितम् । (३१।१)
etat tad uktam avyaktam akṣaraṃ brahmanirmitam |
देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परंतपः ॥ (३१।२)
devānāṃ hṛdayaṃ saumya guhyaṃ rāmaḥ paraṃtapaḥ ||
रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ॥ (३२।२)
rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā ||
स तथोक्त्वा महाबाहुर् लक्ष्मणं प्राञ्जलिं स्थितम् । (३३।१)
sa tathoktvā mahābāhur lakṣmaṇaṃ prāñjaliṃ sthitam |
उवाच राजा धर्मात्मा वैदेहीं वचनं शुभम् ॥ (३३।२)
uvāca rājā dharmātmā vaidehīṃ vacanaṃ śubham ||
कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस्त्यागम् इमं प्रति । (३४।१)
kartavyo na tu vaidehi manyustyāgam imaṃ prati |
रामेण त्वद्विशुद्ध्यर्थं कृतम् एतद्धितैषिणा ॥ (३४।२)
rāmeṇa tvadviśuddhyarthaṃ kṛtam etaddhitaiṣiṇā ||
न त्वं सुभ्रु समाधेया पतिशुश्रूषणं प्रति । (३५।१)
na tvaṃ subhru samādheyā patiśuśrūṣaṇaṃ prati |
अवश्यं तु मया वाच्यम् एष ते दैवतं परम् ॥ (३५।२)
avaśyaṃ tu mayā vācyam eṣa te daivataṃ param ||
इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां तथा स्नुषाम् । (३६।१)
iti pratisamādiśya putrau sītāṃ tathā snuṣām |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.