Rām, 7, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः स सचिवैः सार्धं षड्भिर् नित्यं बलोत्कटैः । (१।१)
tataḥ sa sacivaiḥ sārdhaṃ ṣaḍbhir nityaṃ balotkaṭaiḥ |
वृतः सम्प्रययौ श्रीमान् क्रोधाल्लोकान् दहन्न् इव ॥ (२।२)
vṛtaḥ samprayayau śrīmān krodhāllokān dahann iva ||
तं निविष्टं गिरौ तस्मिन् राक्षसेन्द्रं निशम्य तु । (४।१)
taṃ niviṣṭaṃ girau tasmin rākṣasendraṃ niśamya tu |
राज्ञो भ्रातायम् इत्युक्त्वा गता यत्र धनेश्वरः ॥ (४।२)
rājño bhrātāyam ityuktvā gatā yatra dhaneśvaraḥ ||
गत्वा तु सर्वम् आचख्युर् भ्रातुस्तस्य विनिश्चयम् । (५।१)
gatvā tu sarvam ācakhyur bhrātustasya viniścayam |
व्यथिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ (७।२)
vyathitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ ||
तं दृष्ट्वा तादृशं सैन्यं दशग्रीवो निशाचरः । (८।१)
taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ sainyaṃ daśagrīvo niśācaraḥ |
हर्षान्नादं ततः कृत्वा रोषात् समभिवर्तत ॥ (८।२)
harṣānnādaṃ tataḥ kṛtvā roṣāt samabhivartata ||
ये तु ते राक्षसेन्द्रस्य सचिवा घोरविक्रमाः । (९।१)
ye tu te rākṣasendrasya sacivā ghoravikramāḥ |
ततो गदाभिः परिघैर् असिभिः शक्तितोमरैः । (१०।१)
tato gadābhiḥ parighair asibhiḥ śaktitomaraiḥ |
तैर् निरुच्छ्वासवत् तत्र वध्यमानो दशाननः । (११।१)
tair nirucchvāsavat tatra vadhyamāno daśānanaḥ |
वर्षमाणैर् इव घनैर् यक्षेन्द्रैः संनिरुध्यत ॥ (११।२)
varṣamāṇair iva ghanair yakṣendraiḥ saṃnirudhyata ||
स दुरात्मा समुद्यम्य कालदण्डोपमां गदाम् । (१२।१)
sa durātmā samudyamya kāladaṇḍopamāṃ gadām |
प्रविवेश ततः सैन्यं नयन् यक्षान् यमक्षयम् ॥ (१२।२)
praviveśa tataḥ sainyaṃ nayan yakṣān yamakṣayam ||
स कक्षम् इव विस्तीर्णं शुष्केन्धनसमाकुलम् । (१३।१)
sa kakṣam iva vistīrṇaṃ śuṣkendhanasamākulam |
वातेनाग्निर् इवायत्तो ऽदहत् सैन्यं सुदारुणम् ॥ (१३।२)
vātenāgnir ivāyatto 'dahat sainyaṃ sudāruṇam ||
तैस्तु तस्य मृधे ऽमात्यैर् महोदरशुकादिभिः । (१४।१)
taistu tasya mṛdhe 'mātyair mahodaraśukādibhiḥ |
अल्पावशिष्टास्ते यक्षाः कृता वातैर् इवाम्बुदाः ॥ (१४।२)
alpāvaśiṣṭāste yakṣāḥ kṛtā vātair ivāmbudāḥ ||
केचित् त्वायुधभग्नाङ्गाः पतिताः समरक्षितौ । (१५।१)
kecit tvāyudhabhagnāṅgāḥ patitāḥ samarakṣitau |
ओष्ठान् स्वदशनैस्तीक्ष्णैर् दंशन्तो भुवि पातिताः ॥ (१५।२)
oṣṭhān svadaśanaistīkṣṇair daṃśanto bhuvi pātitāḥ ||
भयाद् अन्योन्यम् आलिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्रा रणाजिरे । (१६।१)
bhayād anyonyam āliṅgya bhraṣṭaśastrā raṇājire |
हतानां स्वर्गसंस्थानां युध्यतां पृथिवीतले । (१७।१)
hatānāṃ svargasaṃsthānāṃ yudhyatāṃ pṛthivītale |
प्रेक्षताम् ऋषिसंघानां न बभूवान्तरं दिवि ॥ (१७।२)
prekṣatām ṛṣisaṃghānāṃ na babhūvāntaraṃ divi ||
अगमत् सुमहान् यक्षो नाम्ना संयोधकण्टकः ॥ (१८।२)
agamat sumahān yakṣo nāmnā saṃyodhakaṇṭakaḥ ||
पतितः पृथिवीं भेजे क्षीणपुण्य इवाम्बरात् ॥ (१९।२)
patitaḥ pṛthivīṃ bheje kṣīṇapuṇya ivāmbarāt ||
प्राप्तसंज्ञो मुहूर्तेन विश्रम्य च निशाचरः । (२०।१)
prāptasaṃjño muhūrtena viśramya ca niśācaraḥ |
तं यक्षं योधयामास स च भग्नः प्रदुद्रुवे ॥ (२०।२)
taṃ yakṣaṃ yodhayāmāsa sa ca bhagnaḥ pradudruve ||
ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यरजतोक्षितम् । (२१।१)
tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaidūryarajatokṣitam |
मर्यादां द्वारपालानां तोरणं तत् समाविशत् ॥ (२१।२)
maryādāṃ dvārapālānāṃ toraṇaṃ tat samāviśat ||
सूर्यभानुर् इति ख्यातो द्वारपालो न्यवारयत् ॥ (२२।२)
sūryabhānur iti khyāto dvārapālo nyavārayat ||
न क्षितिं प्रययौ राम वरात् सलिलयोनिनः ॥ (२३।३)
na kṣitiṃ prayayau rāma varāt salilayoninaḥ ||
नादृश्यत तदा यक्षो भस्म तेन कृतस्तु सः ॥ (२४।२)
nādṛśyata tadā yakṣo bhasma tena kṛtastu saḥ ||
ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे यक्षा दृष्ट्वा पराक्रमम् । (२५।१)
tataḥ pradudruvuḥ sarve yakṣā dṛṣṭvā parākramam |
ततो नदीर् गुहाश्चैव विविशुर् भयपीडिताः ॥ (२५।२)
tato nadīr guhāścaiva viviśur bhayapīḍitāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.