Rām, 4, 38
Select a line for its word-by-word analysis.
इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः । (१।१)
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ॥ (१।२)
bāhubhyāṃ sampariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim ||
यद् इन्द्रो वर्षते वर्षं न तच् चित्रं भवेद् भुवि । (२।१)
yad indro varṣate varṣaṃ na tac citraṃ bhaved bhuvi |
आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद् वितिमिरं नभः ॥ (२।२)
ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryād vitimiraṃ nabhaḥ ||
चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात् पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् । (३।१)
candramā raśmibhiḥ kuryāt pṛthivīṃ saumya nirmalām |
त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रतिकुर्यात् परंतप ॥ (३।२)
tvadvidho vāpi mitrāṇāṃ pratikuryāt paraṃtapa ||
एवं त्वयि न तच् चित्रं भवेद् यत् सौम्य शोभनम् । (४।१)
evaṃ tvayi na tac citraṃ bhaved yat saumya śobhanam |
जानाम्य् अहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम् ॥ (४।२)
jānāmy ahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam ||
त्वत्सनाथः सखे संख्ये जेतास्मि सकलान् अरीन् । (५।१)
tvatsanāthaḥ sakhe saṃkhye jetāsmi sakalān arīn |
त्वम् एव मे सुहृन् मित्रं साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि ॥ (५।२)
tvam eva me suhṛn mitraṃ sāhāyyaṃ kartum arhasi ||
वञ्चयित्वा तु पौलोमीम् अनुह्लादो यथा शचीम् ॥ (६।२)
vañcayitvā tu paulomīm anuhlādo yathā śacīm ||
नचिरात् तं हनिष्यामि रावणं निशितैः शरैः । (७।१)
nacirāt taṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुर् इवारिहा ॥ (७।२)
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakratur ivārihā ||
उष्णां तीव्रां सहस्रांशोश् छादयद् गगने प्रभाम् ॥ (८।२)
uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśoś chādayad gagane prabhām ||
दिशः पर्याकुलाश् चासन् रजसा तेन मूर्छिताः । (९।१)
diśaḥ paryākulāś cāsan rajasā tena mūrchitāḥ |
ततो नगेन्द्रसंकाशैस् तीक्ष्णदंष्ट्रैर् महाबलैः । (१०।१)
tato nagendrasaṃkāśais tīkṣṇadaṃṣṭrair mahābalaiḥ |
कृत्स्ना संछादिता भूमिर् असंख्येयैः प्लवंगमैः ॥ (१०।२)
kṛtsnā saṃchāditā bhūmir asaṃkhyeyaiḥ plavaṃgamaiḥ ||
नादेयैः पार्वतीयैश् च सामुद्रैश् च महाबलैः । (१२।१)
nādeyaiḥ pārvatīyaiś ca sāmudraiś ca mahābalaiḥ |
हरिभिर् मेघनिर्ह्रादैर् अन्यैश् च वनचारिभिः ॥ (१२।२)
haribhir meghanirhrādair anyaiś ca vanacāribhiḥ ||
तरुणादित्यवर्णैश् च शशिगौरैश् च वानरैः । (१३।१)
taruṇādityavarṇaiś ca śaśigauraiś ca vānaraiḥ |
पद्मकेसरवर्णैश् च श्वेतैर् मेरुकृतालयैः ॥ (१३।२)
padmakesaravarṇaiś ca śvetair merukṛtālayaiḥ ||
कोटीसहस्रैर् दशभिः श्रीमान् परिवृतस् तदा । (१४।१)
koṭīsahasrair daśabhiḥ śrīmān parivṛtas tadā |
ततः काञ्चनशैलाभस् ताराया वीर्यवान् पिता । (१५।१)
tataḥ kāñcanaśailābhas tārāyā vīryavān pitā |
अनेकैर् दशसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥ (१५।२)
anekair daśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata ||
बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः ॥ (१६।२)
buddhimān vānaraśreṣṭhaḥ sarvavānarasattamaḥ ||
पिता हनुमतः श्रीमान् केसरी प्रत्यदृश्यत ॥ (१७।२)
pitā hanumataḥ śrīmān kesarī pratyadṛśyata ||
ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः । (१९।१)
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ |
वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत ॥ (१९।२)
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata ||
आजगाम महावीर्यस् तिसृभिः कोटिभिर् वृतः ॥ (२०।२)
ājagāma mahāvīryas tisṛbhiḥ koṭibhir vṛtaḥ ||
दरीमुखश् च बलवान् यूथपो ऽभ्याययौ तदा । (२२।१)
darīmukhaś ca balavān yūthapo 'bhyāyayau tadā |
मैन्दश् च द्विविदश् चोभाव् अश्विपुत्रौ महाबलौ । (२३।१)
maindaś ca dvividaś cobhāv aśviputrau mahābalau |
पृष्ठतो ऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर् गन्धमादनः ॥ (२४।२)
pṛṣṭhato 'nugataḥ prāpto haribhir gandhamādanaḥ ||
युवराजो ऽङ्गदः प्राप्तः पितृतुल्यपराक्रमः ॥ (२५।२)
yuvarājo 'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ ||
ततस् ताराद्युतिस् तारो हरिर् भीमपराक्रमः । (२६।१)
tatas tārādyutis tāro harir bhīmaparākramaḥ |
पञ्चभिर् हरिकोटीभिर् दूरतः प्रत्यदृश्यत ॥ (२६।२)
pañcabhir harikoṭībhir dūrataḥ pratyadṛśyata ||
इन्द्रजानुः कपिर् वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत । (२७।१)
indrajānuḥ kapir vīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
एकादशानां कोटीनाम् ईश्वरस् तैश् च संवृतः ॥ (२७।२)
ekādaśānāṃ koṭīnām īśvaras taiś ca saṃvṛtaḥ ||
ततो रम्भस् त्व् अनुप्राप्तस् तरुणादित्यसंनिभः । (२८।१)
tato rambhas tv anuprāptas taruṇādityasaṃnibhaḥ |
प्रत्यदृश्यत कोटिभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली ॥ (२९।२)
pratyadṛśyata koṭibhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī ||
नलश् चापि महावीर्यः संवृतो द्रुमवासिभिः । (३१।१)
nalaś cāpi mahāvīryaḥ saṃvṛto drumavāsibhiḥ |
आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश् च वनानि च । (३३।१)
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃś ca vanāni ca |
आप्लवन्तः प्लवन्तश् च गर्जन्तश् च प्लवंगमाः । (३३।२)
āplavantaḥ plavantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ |
अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यम् अभ्रगणा इव ॥ (३३।३)
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryam abhragaṇā iva ||
कुर्वाणा बहुशब्दांश् च प्रहृष्टा बलशालिनः । (३४।१)
kurvāṇā bahuśabdāṃś ca prahṛṣṭā balaśālinaḥ |
शिरोभिर् वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥ (३४।२)
śirobhir vānarendrāya sugrīvāya nyavedayan ||
सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलयस् तदा ॥ (३५।२)
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalayas tadā ||
सुग्रीवस् त्वरितो रामे सर्वांस् तान् वानरर्षभान् । (३६।१)
sugrīvas tvarito rāme sarvāṃs tān vānararṣabhān |
निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥ (३६।२)
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalir abravīt ||
यथा सुखं पर्वतनिर्झरेषु वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः । (३७।१)
yathā sukhaṃ parvatanirjhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
निवेशयित्वा विधिवद् बलानि बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुम् ईष्टे ॥ (३७।२)
niveśayitvā vidhivad balāni balaṃ balajñaḥ pratipattum īṣṭe ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.