Rām, 3, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
कृतातिथ्यो ऽथ रामस् तु सूर्यस्योदयनं प्रति । (१।१)
kṛtātithyo 'tha rāmas tu sūryasyodayanaṃ prati |
आमन्त्र्य स मुनीन् सर्वान् वनम् एवान्वगाहत ॥ (१।२)
āmantrya sa munīn sarvān vanam evānvagāhata ||
वनमध्ये तु काकुत्स्थस् तस्मिन् घोरमृगायुते । (४।१)
vanamadhye tu kākutsthas tasmin ghoramṛgāyute |
बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम् ॥ (५।२)
bībhatsaṃ viṣamaṃ dīrghaṃ vikṛtaṃ ghoradarśanam ||
वसानं चर्म वैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम् । (६।१)
vasānaṃ carma vaiyāghraṃ vasārdraṃ rudhirokṣitam |
त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यम् इवान्तकम् ॥ (६।२)
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāditāsyam ivāntakam ||
त्रीन् सिंहांश् चतुरो व्याघ्रान् द्वौ वृकौ पृषतान् दश । (७।१)
trīn siṃhāṃś caturo vyāghrān dvau vṛkau pṛṣatān daśa |
स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम् ॥ (८।२)
sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sītāṃ dṛṣṭvā ca maithilīm ||
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धः प्रजाः काल इवान्तकः । (९।१)
abhyadhāvat susaṃkruddhaḥ prajāḥ kāla ivāntakaḥ |
स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्न् इव मेदिनीम् ॥ (९।२)
sa kṛtvā bhairavaṃ nādaṃ cālayann iva medinīm ||
अङ्गेनादाय वैदेहीम् अपक्रम्य ततो ऽब्रवीत् । (१०।१)
aṅgenādāya vaidehīm apakramya tato 'bravīt |
अहं वनम् इदं दुर्गं विराधो नाम राक्षसः ॥ (१२।२)
ahaṃ vanam idaṃ durgaṃ virādho nāma rākṣasaḥ ||
चरामि सायुधो नित्यम् ऋषिमांसानि भक्षयन् । (१३।१)
carāmi sāyudho nityam ṛṣimāṃsāni bhakṣayan |
युवयोः पापयोश् चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे ॥ (१३।३)
yuvayoḥ pāpayoś cāhaṃ pāsyāmi rudhiraṃ mṛdhe ||
तस्यैवं ब्रुवतो धृष्टं विराधस्य दुरात्मनः । (१४।१)
tasyaivaṃ bruvato dhṛṣṭaṃ virādhasya durātmanaḥ |
श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं संभ्रान्ता जनकात्मजा । (१४।२)
śrutvā sagarvitaṃ vākyaṃ saṃbhrāntā janakātmajā |
सीता प्रावेपतोद्वेगात् प्रवाते कदली यथा ॥ (१४।३)
sītā prāvepatodvegāt pravāte kadalī yathā ||
तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम् । (१५।१)
tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ sītāṃ virādhāṅkagatāṃ śubhām |
अब्रवील् लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ (१५।२)
abravīl lakṣmaṇaṃ vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā ||
पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसम्भवाम् । (१६।१)
paśya saumya narendrasya janakasyātmasambhavām |
मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम् । (१६।२)
mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām |
अत्यन्तसुखसंवृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम् ॥ (१६।३)
atyantasukhasaṃvṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm ||
यद् अभिप्रेतम् अस्मासु प्रियं वरवृतं च यत् । (१७।१)
yad abhipretam asmāsu priyaṃ varavṛtaṃ ca yat |
कैकेय्यास् तु सुसंवृत्तं क्षिप्रम् अद्यैव लक्ष्मण ॥ (१७।२)
kaikeyyās tu susaṃvṛttaṃ kṣipram adyaiva lakṣmaṇa ||
या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी । (१८।१)
yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrghadarśinī |
ययाहं सर्वभूतानां हितः प्रस्थापितो वनम् । (१८।२)
yayāhaṃ sarvabhūtānāṃ hitaḥ prasthāpito vanam |
परस्पर्शात् तु वैदेह्या न दुःखतरम् अस्ति मे । (१९।१)
parasparśāt tu vaidehyā na duḥkhataram asti me |
पितुर् विनाशात् सौमित्रे स्वराज्यहरणात् तथा ॥ (१९।२)
pitur vināśāt saumitre svarājyaharaṇāt tathā ||
अब्रवील् लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन् ॥ (२०।२)
abravīl lakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan ||
मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्यसे ॥ (२१।२)
mayā preṣyeṇa kākutstha kimarthaṃ paritapyase ||
विराधस्य गतासोर् हि मही पास्यति शोणितम् ॥ (२२।२)
virādhasya gatāsor hi mahī pāsyati śoṇitam ||
तं विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रम् इवाचले ॥ (२३।२)
taṃ virādhe vimokṣyāmi vajrī vajram ivācale ||
मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरो ऽस्य महान् महोरसि । (२४।१)
mama bhujabalavegavegitaḥ patatu śaro 'sya mahān mahorasi |
व्यपनयतु तनोश् च जीवितं पततु ततश् च महीं विघूर्णितः ॥ (२४।२)
vyapanayatu tanoś ca jīvitaṃ patatu tataś ca mahīṃ vighūrṇitaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.