Rām, 3, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
आगताः स्म यथोद्दिष्टम् अमुं देशं महर्षिणा । (२।१)
āgatāḥ sma yathoddiṣṭam amuṃ deśaṃ maharṣiṇā |
सर्वतश् चार्यतां दृष्टिः कानने निपुणो ह्य् असि । (३।१)
sarvataś cāryatāṃ dṛṣṭiḥ kānane nipuṇo hy asi |
संनिकृष्टं च यत्र स्यात् समित्पुष्पकुशोदकम् ॥ (५।२)
saṃnikṛṣṭaṃ ca yatra syāt samitpuṣpakuśodakam ||
एवम् उक्तस् तु रामेण लक्ष्मणः संयताञ्जलिः । (६।१)
evam uktas tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ saṃyatāñjaliḥ |
सीतासमक्षं काकुत्स्थम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (६।२)
sītāsamakṣaṃ kākutstham idaṃ vacanam abravīt ||
परवान् अस्मि काकुत्स्थ त्वयि वर्षशतं स्थिते । (७।१)
paravān asmi kākutstha tvayi varṣaśataṃ sthite |
स्वयं तु रुचिरे देशे क्रियताम् इति मां वद ॥ (७।२)
svayaṃ tu rucire deśe kriyatām iti māṃ vada ||
सुप्रीतस् तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महाद्युतिः । (८।१)
suprītas tena vākyena lakṣmaṇasya mahādyutiḥ |
हस्तौ गृहीत्वा हस्तेन रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ (९।२)
hastau gṛhītvā hastena rāmaḥ saumitrim abravīt ||
अयं देशः समः श्रीमान् पुष्पितैस् तरुभिर् वृतः । (१०।१)
ayaṃ deśaḥ samaḥ śrīmān puṣpitais tarubhir vṛtaḥ |
इहाश्रमपदं सौम्य यथावत् कर्तुम् अर्हसि ॥ (१०।२)
ihāśramapadaṃ saumya yathāvat kartum arhasi ||
इयम् आदित्यसंकाशैः पद्मैः सुरभिगन्धिभिः । (११।१)
iyam ādityasaṃkāśaiḥ padmaiḥ surabhigandhibhiḥ |
यथाख्यातम् अगस्त्येन मुनिना भावितात्मना । (१२।१)
yathākhyātam agastyena muninā bhāvitātmanā |
इयं गोदावरी रम्या पुष्पितैस् तरुभिर् वृता ॥ (१२।२)
iyaṃ godāvarī ramyā puṣpitais tarubhir vṛtā ||
दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैस् तरुभिर् आवृताः ॥ (१४।२)
dṛśyante girayaḥ saumya phullais tarubhir āvṛtāḥ ||
सौवर्णे राजतैस् ताम्रैर् देशे देशे च धातुभिः । (१५।१)
sauvarṇe rājatais tāmrair deśe deśe ca dhātubhiḥ |
सालैस् तालैस् तमालैश् च खर्जूरैः पनसाम्रकैः । (१६।१)
sālais tālais tamālaiś ca kharjūraiḥ panasāmrakaiḥ |
नीवारैस् तिमिशैश् चैव पुंनागैश् चोपशोभिताः ॥ (१६।२)
nīvārais timiśaiś caiva puṃnāgaiś copaśobhitāḥ ||
चूतैर् अशोकैस् तिलकैश् चम्पकैः केतकैर् अपि । (१७।१)
cūtair aśokais tilakaiś campakaiḥ ketakair api |
पुष्पगुल्मलतोपेतैस् तैस् तैस् तरुभिर् आवृताः ॥ (१७।२)
puṣpagulmalatopetais tais tais tarubhir āvṛtāḥ ||
चन्दनैः स्यन्दनैर् नीपैः पनसैर् लकुचैर् अपि । (१८।१)
candanaiḥ syandanair nīpaiḥ panasair lakucair api |
इदं पुण्यम् इदं मेध्यम् इदं बहुमृगद्विजम् । (१९।१)
idaṃ puṇyam idaṃ medhyam idaṃ bahumṛgadvijam |
इह वत्स्याम सौमित्रे सार्धम् एतेन पक्षिणा ॥ (१९।२)
iha vatsyāma saumitre sārdham etena pakṣiṇā ||
पर्णशालां सुविपुलां तत्र संघातमृत्तिकाम् । (२१।१)
parṇaśālāṃ suvipulāṃ tatra saṃghātamṛttikām |
सुस्तम्भां मस्करैर् दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम् ॥ (२१।२)
sustambhāṃ maskarair dīrghaiḥ kṛtavaṃśāṃ suśobhanām ||
स गत्वा लक्ष्मणः श्रीमान् नदीं गोदावरीं तदा । (२२।१)
sa gatvā lakṣmaṇaḥ śrīmān nadīṃ godāvarīṃ tadā |
स्नात्वा पद्मानि चादाय सफलः पुनर् आगतः ॥ (२२।२)
snātvā padmāni cādāya saphalaḥ punar āgataḥ ||
ततः पुष्पबलिं कृत्वा शान्तिं च स यथाविधि । (२३।१)
tataḥ puṣpabaliṃ kṛtvā śāntiṃ ca sa yathāvidhi |
स तं दृष्ट्वा कृतं सौम्यम् आश्रमं सह सीतया । (२४।१)
sa taṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ saumyam āśramaṃ saha sītayā |
राघवः पर्णशालायां हर्षम् आहारयत् परम् ॥ (२४।२)
rāghavaḥ parṇaśālāyāṃ harṣam āhārayat param ||
सुसंहृष्टः परिष्वज्य बाहुभ्यां लक्ष्मणं तदा । (२५।१)
susaṃhṛṣṭaḥ pariṣvajya bāhubhyāṃ lakṣmaṇaṃ tadā |
अतिस्निग्धं च गाढं च वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (२५।२)
atisnigdhaṃ ca gāḍhaṃ ca vacanaṃ cedam abravīt ||
प्रीतो ऽस्मि ते महत् कर्म त्वया कृतम् इदं प्रभो । (२६।१)
prīto 'smi te mahat karma tvayā kṛtam idaṃ prabho |
प्रदेयो यन्निमित्तं ते परिष्वङ्गो मया कृतः ॥ (२६।२)
pradeyo yannimittaṃ te pariṣvaṅgo mayā kṛtaḥ ||
भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च लक्ष्मण । (२७।१)
bhāvajñena kṛtajñena dharmajñena ca lakṣmaṇa |
त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम ॥ (२७।२)
tvayā putreṇa dharmātmā na saṃvṛttaḥ pitā mama ||
एवं लक्ष्मणम् उक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः । (२८।१)
evaṃ lakṣmaṇam uktvā tu rāghavo lakṣmivardhanaḥ |
तस्मिन् देशे बहुफले न्यवसत् स सुखं वशी ॥ (२८।२)
tasmin deśe bahuphale nyavasat sa sukhaṃ vaśī ||
कंचित् कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च । (२९।१)
kaṃcit kālaṃ sa dharmātmā sītayā lakṣmaṇena ca |
अन्वास्यमानो न्यवसत् स्वर्गलोके यथामरः ॥ (२९।२)
anvāsyamāno nyavasat svargaloke yathāmaraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.