Rām, 6, 62
Select a line for its word-by-word analysis.
अर्थ्यं विज्ञापयंश्चापि हनूमन्तं महाबलम् ॥ (१।२)
arthyaṃ vijñāpayaṃścāpi hanūmantaṃ mahābalam ||
लङ्काम् अभ्युत्पतन्त्वाशु गृह्योल्काः प्लवगर्षभाः ॥ (३।२)
laṅkām abhyutpatantvāśu gṛhyolkāḥ plavagarṣabhāḥ ||
ततो ऽस्तं गत आदित्ये रौद्रे तस्मिन्निशामुखे । (४।१)
tato 'staṃ gata āditye raudre tasminniśāmukhe |
लङ्काम् अभिमुखाः सोल्का जग्मुस्ते प्लवगर्षभाः ॥ (४।२)
laṅkām abhimukhāḥ solkā jagmuste plavagarṣabhāḥ ||
उल्काहस्तैर् हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः । (५।१)
ulkāhastair harigaṇaiḥ sarvataḥ samabhidrutāḥ |
आरक्षस्था विरूपाक्षाः सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ (५।२)
ārakṣasthā virūpākṣāḥ sahasā vipradudruvuḥ ||
प्रासादेषु च संहृष्टाः ससृजुस्ते हुताशनम् ॥ (६।२)
prāsādeṣu ca saṃhṛṣṭāḥ sasṛjuste hutāśanam ||
आवासान् राक्षसानां च सर्वेषां गृहमेधिनाम् ॥ (७।२)
āvāsān rākṣasānāṃ ca sarveṣāṃ gṛhamedhinām ||
कान्तालम्बितवस्त्राणां शत्रुसंजातमन्युनाम् । (९।१)
kāntālambitavastrāṇāṃ śatrusaṃjātamanyunām |
शयनेषु महार्हेषु प्रसुप्तानां प्रियैः सह । (१०।१)
śayaneṣu mahārheṣu prasuptānāṃ priyaiḥ saha |
त्रस्तानां गच्छतां तूर्णं पुत्रान् आदाय सर्वतः ॥ (१०।२)
trastānāṃ gacchatāṃ tūrṇaṃ putrān ādāya sarvataḥ ||
हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालोन्नतानि च ॥ (१२।२)
hemacandrārdhacandrāṇi candraśālonnatāni ca ||
मणिविद्रुमचित्राणि स्पृशन्तीव च भास्करम् ॥ (१३।२)
maṇividrumacitrāṇi spṛśantīva ca bhāskaram ||
क्रौञ्चबर्हिणवीणानां भूषणानां च निस्वनैः । (१४।१)
krauñcabarhiṇavīṇānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca nisvanaiḥ |
नादितान्यचलाभानि वेश्मान्यग्निर् ददाह सः ॥ (१४।२)
nāditānyacalābhāni veśmānyagnir dadāha saḥ ||
विद्युद्भिर् इव नद्धानि मेघजालानि घर्मगे ॥ (१५।२)
vidyudbhir iva naddhāni meghajālāni gharmage ||
विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः । (१६।१)
vimāneṣu prasuptāśca dahyamānā varāṅganāḥ |
त्यक्ताभरणसंयोगा हाहेत्युच्चैर् विचुक्रुशुः ॥ (१६।२)
tyaktābharaṇasaṃyogā hāhetyuccair vicukruśuḥ ||
हर्म्याग्रैर् दह्यमानैश्च ज्वालाप्रज्वलितैर् अपि । (१९।१)
harmyāgrair dahyamānaiśca jvālāprajvalitair api |
रात्रौ सा दृश्यते लङ्का पुष्पितैर् इव किंशुकैः ॥ (१९।२)
rātrau sā dṛśyate laṅkā puṣpitair iva kiṃśukaiḥ ||
हस्त्यध्यक्षैर् गजैर् मुक्तैर् मुक्तैश्च तुरगैर् अपि । (२०।१)
hastyadhyakṣair gajair muktair muktaiśca turagair api |
बभूव लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राह इवार्णवः ॥ (२०।२)
babhūva laṅkā lokānte bhrāntagrāha ivārṇavaḥ ||
अश्वं मुक्तं गजो दृष्ट्वा कच्चिद् भीतो ऽपसर्पति । (२१।१)
aśvaṃ muktaṃ gajo dṛṣṭvā kaccid bhīto 'pasarpati |
भीतो भीतं गजं दृष्ट्वा क्वचिद् अश्वो निवर्तते ॥ (२१।२)
bhīto bhītaṃ gajaṃ dṛṣṭvā kvacid aśvo nivartate ||
लोकस्यास्य क्षये घोरे प्रदीप्तेव वसुंधरा ॥ (२२।२)
lokasyāsya kṣaye ghore pradīpteva vasuṃdharā ||
नारीजनस्य धूमेन व्याप्तस्योच्चैर् विनेदुषः । (२३।१)
nārījanasya dhūmena vyāptasyoccair vineduṣaḥ |
प्रदग्धकायान् अपरान् राक्षसान्निर्गतान् बहिः । (२४।१)
pradagdhakāyān aparān rākṣasānnirgatān bahiḥ |
सहसाभ्युत्पतन्ति स्म हरयो ऽथ युयुत्सवः ॥ (२४।२)
sahasābhyutpatanti sma harayo 'tha yuyutsavaḥ ||
उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निस्वनः । (२५।१)
udghuṣṭaṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |
दिशो दश समुद्रं च पृथिवीं चान्वनादयत् ॥ (२५।२)
diśo daśa samudraṃ ca pṛthivīṃ cānvanādayat ||
विशल्यौ तु महात्मानौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ । (२६।१)
viśalyau tu mahātmānau tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
ततो विस्फारयाणस्य रामस्य धनुर् उत्तमम् । (२७।१)
tato visphārayāṇasya rāmasya dhanur uttamam |
भगवान् इव संक्रुद्धो भवो वेदमयं धनुः ॥ (२८।२)
bhagavān iva saṃkruddho bhavo vedamayaṃ dhanuḥ ||
वानरोद्घुष्टघोषश्च राक्षसानां च निस्वनः । (२९।१)
vānarodghuṣṭaghoṣaśca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |
ज्याशब्दश्चापि रामस्य त्रयं व्याप दिशो दश ॥ (२९।२)
jyāśabdaścāpi rāmasya trayaṃ vyāpa diśo daśa ||
तस्य कार्मुकमुक्तैश्च शरैस्तत्पुरगोपुरम् । (३०।१)
tasya kārmukamuktaiśca śaraistatpuragopuram |
कैलासशृङ्गप्रतिमं विकीर्णम् अपतद् भुवि ॥ (३०।२)
kailāsaśṛṅgapratimaṃ vikīrṇam apatad bhuvi ||
संनाहो राक्षसेन्द्राणां तुमुलः समपद्यत ॥ (३१।२)
saṃnāho rākṣasendrāṇāṃ tumulaḥ samapadyata ||
तेषां संनह्यमानानां सिंहनादं च कुर्वताम् । (३२।१)
teṣāṃ saṃnahyamānānāṃ siṃhanādaṃ ca kurvatām |
शर्वरी राक्षसेन्द्राणां रौद्रीव समपद्यत ॥ (३२।२)
śarvarī rākṣasendrāṇāṃ raudrīva samapadyata ||
आदिष्टा वानरेन्द्रास्ते सुग्रीवेण महात्मना । (३३।१)
ādiṣṭā vānarendrāste sugrīveṇa mahātmanā |
आसन्ना द्वारम् आसाद्य युध्यध्वं प्लवगर्षभाः ॥ (३३।२)
āsannā dvāram āsādya yudhyadhvaṃ plavagarṣabhāḥ ||
यश्च वो वितथं कुर्यात् तत्र तत्र व्यवस्थितः । (३४।१)
yaśca vo vitathaṃ kuryāt tatra tatra vyavasthitaḥ |
स्थितेषु द्वारम् आसाद्य रावणं मन्युर् आविशत् ॥ (३५।२)
sthiteṣu dvāram āsādya rāvaṇaṃ manyur āviśat ||
तस्य जृम्भितविक्षेपाद् व्यामिश्रा वै दिशो दश । (३६।१)
tasya jṛmbhitavikṣepād vyāmiśrā vai diśo daśa |
रूपवान् इव रुद्रस्य मन्युर् गात्रेष्वदृश्यत ॥ (३६।२)
rūpavān iva rudrasya manyur gātreṣvadṛśyata ||
स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ । (३७।१)
sa nikumbhaṃ ca kumbhaṃ ca kumbhakarṇātmajāvubhau |
प्रेषयामास संक्रुद्धो राक्षसैर् बहुभिः सह ॥ (३७।२)
preṣayāmāsa saṃkruddho rākṣasair bahubhiḥ saha ||
शशास चैव तान् सर्वान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः । (३८।१)
śaśāsa caiva tān sarvān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ |
राक्षसा गच्छतात्रैव सिंहनादं च नादयन् ॥ (३८।२)
rākṣasā gacchatātraiva siṃhanādaṃ ca nādayan ||
लङ्काया निर्ययुर् वीराः प्रणदन्तः पुनः पुनः ॥ (३९।२)
laṅkāyā niryayur vīrāḥ praṇadantaḥ punaḥ punaḥ ||
व्याघूर्णितमहाशस्त्रं बाणसंसक्तकार्मुकम् ॥ (४२।२)
vyāghūrṇitamahāśastraṃ bāṇasaṃsaktakārmukam ||
तं दृष्ट्वा बलम् आयान्तं राक्षसानां सुदारुणम् । (४४।१)
taṃ dṛṣṭvā balam āyāntaṃ rākṣasānāṃ sudāruṇam |
संचचाल प्लवंगानां बलम् उच्चैर् ननाद च ॥ (४४।२)
saṃcacāla plavaṃgānāṃ balam uccair nanāda ca ||
जवेनाप्लुत्य च पुनस्तद् राक्षसबलं महत् । (४५।१)
javenāplutya ca punastad rākṣasabalaṃ mahat |
राक्षसानां बलं श्रेष्ठं भूयस्तरम् अशोभत ॥ (४६।२)
rākṣasānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ bhūyastaram aśobhata ||
तथैवाप्यपरे तेषां कपीनाम् असिभिः शितैः । (४७।१)
tathaivāpyapare teṣāṃ kapīnām asibhiḥ śitaiḥ |
प्रवीरान् अभितो जघ्नुर् घोररूपा निशाचराः ॥ (४७।२)
pravīrān abhito jaghnur ghorarūpā niśācarāḥ ||
घ्नन्तम् अन्यं जघानान्यः पातयन्तम् अपातयत् । (४८।१)
ghnantam anyaṃ jaghānānyaḥ pātayantam apātayat |
गर्हमाणं जगर्हान्यो दशन्तम् अपरो ऽदशत् ॥ (४८।२)
garhamāṇaṃ jagarhānyo daśantam aparo 'daśat ||
देहीत्यन्यो ददात्यन्यो ददामीत्यपरः पुनः । (४९।१)
dehītyanyo dadātyanyo dadāmītyaparaḥ punaḥ |
किं क्लेशयसि तिष्ठेति तत्रान्योन्यं बभाषिरे ॥ (४९।२)
kiṃ kleśayasi tiṣṭheti tatrānyonyaṃ babhāṣire ||
प्रावर्तत महारौद्रं युद्धं वानररक्षसाम् ॥ (५०।२)
prāvartata mahāraudraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām ||
राक्षसान् दश सप्तेति वानरा जघ्नुर् आहवे ॥ (५१।२)
rākṣasān daśa sapteti vānarā jaghnur āhave ||
बलं राक्षसम् आलम्ब्य वानराः पर्यवारयन् ॥ (५२।२)
balaṃ rākṣasam ālambya vānarāḥ paryavārayan ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.