Rām, 5, 44
Select a line for its word-by-word analysis.
हतान्मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना । (१।१)
hatānmantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā |
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् । (२।१)
sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam |
यत् तैश्च खलु भाव्यं स्यात् तम् आसाद्य वनालयम् । (५।१)
yat taiśca khalu bhāvyaṃ syāt tam āsādya vanālayam |
न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् । (६।१)
na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |
भवेद् इन्द्रेण वा सृष्टम् अस्मदर्थं तपोबलात् ॥ (६।३)
bhaved indreṇa vā sṛṣṭam asmadarthaṃ tapobalāt ||
युष्माभिः सहितैः सर्वैर् मया सह विनिर्जिताः ॥ (७।२)
yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvair mayā saha vinirjitāḥ ||
तैर् अवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिद् एव नः । (८।१)
tair avaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiṃcid eva naḥ |
तद् एव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ॥ (८।२)
tad eva nātra saṃdehaḥ prasahya parigṛhyatām ||
नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ॥ (१०।२)
nīlaḥ senāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ ||
नैव तेषां गतिर् भीमा न तेजो न पराक्रमः । (११।१)
naiva teṣāṃ gatir bhīmā na tejo na parākramaḥ |
महत् सत्त्वम् इदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् । (१२।१)
mahat sattvam idaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam |
प्रयत्नं महद् आस्थाय क्रियताम् अस्य निग्रहः ॥ (१२।२)
prayatnaṃ mahad āsthāya kriyatām asya nigrahaḥ ||
कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः । (१३।१)
kāmaṃ lokāstrayaḥ sendrāḥ sasurāsuramānavāḥ |
भवताम् अग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ॥ (१३।२)
bhavatām agrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire ||
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर् हि चञ्चला ॥ (१४।२)
ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhir hi cañcalā ||
रथैश्च मत्तैर् नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः । (१६।१)
rathaiśca mattair nāgaiśca vājibhiśca mahājavaiḥ |
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपचिता बलैः ॥ (१६।२)
śastraiśca vividhaistīkṣṇaiḥ sarvaiścopacitā balaiḥ ||
रश्मिमन्तम् इवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ॥ (१७।२)
raśmimantam ivodyantaṃ svatejoraśmimālinam ||
तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः । (१९।१)
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ |
तैस्तैः प्रहरणैर् भीमैर् अभिपेतुस्ततस्ततः ॥ (१९।२)
taistaiḥ praharaṇair bhīmair abhipetustatastataḥ ||
तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः । (२०।१)
tasya pañcāyasāstīkṣṇāḥ sitāḥ pītamukhāḥ śarāḥ |
स तैः पञ्चभिर् आविद्धः शरैः शिरसि वानरः । (२१।१)
sa taiḥ pañcabhir āviddhaḥ śaraiḥ śirasi vānaraḥ |
ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः । (२२।१)
tatastu durdharo vīraḥ sarathaḥ sajjakārmukaḥ |
स कपिर् वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् । (२३।१)
sa kapir vārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam |
स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः । (२५।१)
sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ |
ततस्तं मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम् । (२६।१)
tatastaṃ mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram |
विहाय न्यपतद् भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ॥ (२६।२)
vihāya nyapatad bhūmau durdharastyaktajīvitaḥ ||
तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि । (२७।१)
taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi |
संजातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुर् अरिंदमौ ॥ (२७।२)
saṃjātaroṣau durdharṣāvutpetatur ariṃdamau ||
स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमले ऽम्बरे । (२८।१)
sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale 'mbare |
मुद्गराभ्यां महाबाहुर् वक्षस्यभिहतः कपिः ॥ (२८।२)
mudgarābhyāṃ mahābāhur vakṣasyabhihataḥ kapiḥ ||
ततस्तांस्त्रीन् हताञ् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना । (३१।१)
tatastāṃstrīn hatāñ jñātvā vānareṇa tarasvinā |
भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलम् आदाय वीर्यवान् । (३२।१)
bhāsakarṇaśca saṃkruddhaḥ śūlam ādāya vīryavān |
पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत् । (३३।१)
paṭṭiśena śitāgreṇa praghasaḥ pratyapothayat |
स ताभ्यां विक्षतैर् गात्रैर् असृग्दिग्धतनूरुहः । (३४।१)
sa tābhyāṃ vikṣatair gātrair asṛgdigdhatanūruhaḥ |
अभवद् वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ॥ (३४।२)
abhavad vānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ ||
समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् । (३५।१)
samutpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam |
अश्वैर् अश्वान् गजैर् नागान् योधैर् योधान् रथै रथान् । (३७।१)
aśvair aśvān gajair nāgān yodhair yodhān rathai rathān |
हतैर् नागैश्च तुरगैर् भग्नाक्षैश्च महारथैः । (३८।१)
hatair nāgaiśca turagair bhagnākṣaiśca mahārathaiḥ |
हतैश्च राक्षसैर् भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ॥ (३८।२)
hataiśca rākṣasair bhūmī ruddhamārgā samantataḥ ||
ततः कपिस्तान् ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान् । (३९।१)
tataḥ kapistān dhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrān sabalān savāhanān |
तद् एव वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ (३९।२)
tad eva vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.