Rām, 2, 26
Select a line for its word-by-word analysis.
एतत् तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता । (१।१)
etat tu vacanaṃ śrutvā sītā rāmasya duḥkhitā |
प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
prasaktāśrumukhī mandam idaṃ vacanam abravīt ||
ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति । (२।१)
ye tvayā kīrtitā doṣā vane vastavyatāṃ prati |
गुणान् इत्य् एव तान् विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान् ॥ (२।२)
guṇān ity eva tān viddhi tava snehapuraskṛtān ||
त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यम् इह जीवितम् ॥ (३।२)
tvadviyogena me rāma tyaktavyam iha jīvitam ||
न च मां त्वत्समीपस्थाम् अपि शक्नोति राघव । (४।१)
na ca māṃ tvatsamīpasthām api śaknoti rāghava |
सुराणाम् ईश्वरः शक्रः प्रधर्षयितुम् ओजसा ॥ (४।२)
surāṇām īśvaraḥ śakraḥ pradharṣayitum ojasā ||
अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम् । (६।१)
atha cāpi mahāprājña brāhmaṇānāṃ mayā śrutam |
लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्यः श्रुत्वाहं वचनं गृहे । (७।१)
lakṣaṇibhyo dvijātibhyaḥ śrutvāhaṃ vacanaṃ gṛhe |
सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा ॥ (८।२)
sā tvayā saha tatrāhaṃ yāsyāmi priya nānyathā ||
कालश् चायं समुत्पन्नः सत्यवाग् भवतु द्विजः ॥ (९।२)
kālaś cāyaṃ samutpannaḥ satyavāg bhavatu dvijaḥ ||
प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैर् अकृतात्मभिः ॥ (१०।२)
prāpyante niyataṃ vīra puruṣair akṛtātmabhiḥ ||
भिक्षिण्याः साधुवृत्ताया मम मातुर् इहाग्रतः ॥ (११।२)
bhikṣiṇyāḥ sādhuvṛttāyā mama mātur ihāgrataḥ ||
प्रसादितश् च वै पूर्वं त्वं वै बहुविधं प्रभो । (१२।१)
prasāditaś ca vai pūrvaṃ tvaṃ vai bahuvidhaṃ prabho |
शुद्धात्मन् प्रेमभावाद्धि भविष्यामि विकल्मषा । (१४।१)
śuddhātman premabhāvāddhi bhaviṣyāmi vikalmaṣā |
भर्तारम् अनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम् ॥ (१४।२)
bhartāram anugacchantī bhartā hi mama daivatam ||
प्रेत्यभावे ऽपि कल्याणः संगमो मे सह त्वया । (१५।१)
pretyabhāve 'pi kalyāṇaḥ saṃgamo me saha tvayā |
श्रुतिर् हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम् ॥ (१५।२)
śrutir hi śrūyate puṇyā brāhmaṇānāṃ yaśasvinām ||
इह लोके च पितृभिर् या स्त्री यस्य महामते । (१६।१)
iha loke ca pitṛbhir yā strī yasya mahāmate |
अद्भिर् दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावे ऽपि तस्य सा ॥ (१६।२)
adbhir dattā svadharmeṇa pretyabhāve 'pi tasya sā ||
एवम् अस्मात् स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम् । (१७।१)
evam asmāt svakāṃ nārīṃ suvṛttāṃ hi pativratām |
नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना ॥ (१७।२)
nābhirocayase netuṃ tvaṃ māṃ keneha hetunā ||
भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः । (१८।१)
bhaktāṃ pativratāṃ dīnāṃ māṃ samāṃ sukhaduḥkhayoḥ |
नेतुम् अर्हसि काकुत्स्थ समानसुखदुःखिनीम् ॥ (१८।२)
netum arhasi kākutstha samānasukhaduḥkhinīm ||
यदि मां दुःखिताम् एवं वनं नेतुं न चेच्छसि । (१९।१)
yadi māṃ duḥkhitām evaṃ vanaṃ netuṃ na cecchasi |
विषम् अग्निं जलं वाहम् आस्थास्ये मृत्युकारणात् ॥ (१९।२)
viṣam agniṃ jalaṃ vāham āsthāsye mṛtyukāraṇāt ||
नानुमेने महाबाहुस् तां नेतुं विजनं वनम् ॥ (२०।२)
nānumene mahābāhus tāṃ netuṃ vijanaṃ vanam ||
एवम् उक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता । (२१।१)
evam uktā tu sā cintāṃ maithilī samupāgatā |
स्नापयन्तीव गाम् उष्णैर् अश्रुभिर् नयनच्युतैः ॥ (२१।२)
snāpayantīva gām uṣṇair aśrubhir nayanacyutaiḥ ||
चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुम् आत्मवान् । (२२।१)
cintayantīṃ tathā tāṃ tu nivartayitum ātmavān |
क्रोधाविष्टां तु वैदेहीं काकुत्स्थो बह्व् असान्त्वयत् ॥ (२२।२)
krodhāviṣṭāṃ tu vaidehīṃ kākutstho bahv asāntvayat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.