Rām, 6, 22
Select a line for its word-by-word analysis.
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ (१।२)
suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan ||
चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् । (२।१)
cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam |
जातोद्वेगो ऽभवत् किंचित् सचिवांश्चेदम् अब्रवीत् ॥ (२।२)
jātodvego 'bhavat kiṃcit sacivāṃścedam abravīt ||
मन्त्रिणः शीघ्रम् आयान्तु सर्वे वै सुसमाहिताः । (३।१)
mantriṇaḥ śīghram āyāntu sarve vai susamāhitāḥ |
अयं नो मन्त्रकालो हि सम्प्राप्त इव राक्षसाः ॥ (३।२)
ayaṃ no mantrakālo hi samprāpta iva rākṣasāḥ ||
तस्य तच्छासनं श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽभ्यागमन् द्रुतम् । (४।१)
tasya tacchāsanaṃ śrutvā mantriṇo 'bhyāgaman drutam |
मन्त्रयित्वा स दुर्धर्षः क्षमं यत् समनन्तरम् । (५।१)
mantrayitvā sa durdharṣaḥ kṣamaṃ yat samanantaram |
विसर्जयित्वा सचिवान् प्रविवेश स्वम् आलयम् ॥ (५।२)
visarjayitvā sacivān praviveśa svam ālayam ||
विद्युज्जिह्वं च मायाज्ञम् अब्रवीद् राक्षसाधिपः । (७।१)
vidyujjihvaṃ ca māyājñam abravīd rākṣasādhipaḥ |
मां त्वं समुपतिष्ठस्व महच्च सशरं धनुः ॥ (८।२)
māṃ tvaṃ samupatiṣṭhasva mahacca saśaraṃ dhanuḥ ||
एवम् उक्तस्तथेत्याह विद्युज्जिह्वो निशाचरः । (९।१)
evam uktastathetyāha vidyujjihvo niśācaraḥ |
तस्य तुष्टो ऽभवद् राजा प्रददौ च विभूषणम् ॥ (९।२)
tasya tuṣṭo 'bhavad rājā pradadau ca vibhūṣaṇam ||
ततो दीनाम् अदैन्यार्हां ददर्श धनदानुजः । (१०।२)
tato dīnām adainyārhāṃ dadarśa dhanadānujaḥ |
भर्तारम् एव ध्यायन्तीम् अशोकवनिकां गताम् । (११।१)
bhartāram eva dhyāyantīm aśokavanikāṃ gatām |
उपसृत्य ततः सीतां प्रहर्षन् नाम कीर्तयन् । (१२।१)
upasṛtya tataḥ sītāṃ praharṣan nāma kīrtayan |
सान्त्व्यमाना मया भद्रे यम् उपाश्रित्य वल्गसे । (१३।१)
sāntvyamānā mayā bhadre yam upāśritya valgase |
छिन्नं ते सर्वतो मूलं दर्पस्ते निहतो मया । (१४।१)
chinnaṃ te sarvato mūlaṃ darpaste nihato mayā |
व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि ॥ (१४।२)
vyasanenātmanaḥ sīte mama bhāryā bhaviṣyasi ||
अल्पपुण्ये निवृत्तार्थे मूढे पण्डितमानिनि । (१५।१)
alpapuṇye nivṛttārthe mūḍhe paṇḍitamānini |
शृणु भर्तृवधं सीते घोरं वृत्रवधं यथा ॥ (१५।२)
śṛṇu bhartṛvadhaṃ sīte ghoraṃ vṛtravadhaṃ yathā ||
समायातः समुद्रान्तं मां हन्तुं किल राघवः । (१६।१)
samāyātaḥ samudrāntaṃ māṃ hantuṃ kila rāghavaḥ |
संनिविष्टः समुद्रस्य तीरम् आसाद्य दक्षिणम् । (१७।१)
saṃniviṣṭaḥ samudrasya tīram āsādya dakṣiṇam |
अथाध्वनि परिश्रान्तम् अर्धरात्रे स्थितं बलम् । (१८।१)
athādhvani pariśrāntam ardharātre sthitaṃ balam |
सुखसुप्तं समासाद्य चारितं प्रथमं चरैः ॥ (१८।२)
sukhasuptaṃ samāsādya cāritaṃ prathamaṃ caraiḥ ||
बलम् अस्य हतं रात्रौ यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ (१९।२)
balam asya hataṃ rātrau yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ ||
पट्टसान् परिघान् खड्गांश्चक्रान् दण्डान्महायसान् । (२०।१)
paṭṭasān parighān khaḍgāṃścakrān daṇḍānmahāyasān |
यष्टीश्च तोमरान् प्रासांश्चक्राणि मुसलानि च । (२१।१)
yaṣṭīśca tomarān prāsāṃścakrāṇi musalāni ca |
उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर् वानरेषु निपातिताः ॥ (२१।२)
udyamyodyamya rakṣobhir vānareṣu nipātitāḥ ||
अथ सुप्तस्य रामस्य प्रहस्तेन प्रमाथिना । (२२।१)
atha suptasya rāmasya prahastena pramāthinā |
दिशः प्रव्राजितः सर्वैर् लक्ष्मणः प्लवगैः सह ॥ (२३।२)
diśaḥ pravrājitaḥ sarvair lakṣmaṇaḥ plavagaiḥ saha ||
सुग्रीवो ग्रीवया शेते भग्नया प्लवगाधिपः । (२४।१)
sugrīvo grīvayā śete bhagnayā plavagādhipaḥ |
निरस्तहनुकः शेते हनूमान् राक्षसैर् हतः ॥ (२४।२)
nirastahanukaḥ śete hanūmān rākṣasair hataḥ ||
जाम्बवान् अथ जानुभ्याम् उत्पतन्निहतो युधि । (२५।१)
jāmbavān atha jānubhyām utpatannihato yudhi |
पट्टसैर् बहुभिश्छिन्नो निकृत्तः पादपो यथा ॥ (२५।२)
paṭṭasair bahubhiśchinno nikṛttaḥ pādapo yathā ||
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ निहतौ वानरर्षभौ । (२६।१)
maindaśca dvividaścobhau nihatau vānararṣabhau |
निःश्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण समुक्षितौ ॥ (२६।२)
niḥśvasantau rudantau ca rudhireṇa samukṣitau ||
नाराचैर् बहुभिश्छिन्नः शेते दर्यां दरीमुखः । (२८।१)
nārācair bahubhiśchinnaḥ śete daryāṃ darīmukhaḥ |
कुमुदस्तु महातेजा निष्कूजन् सायकैर् हतः ॥ (२८।२)
kumudastu mahātejā niṣkūjan sāyakair hataḥ ||
अङ्गदो बहुभिश्छिन्नः शरैर् आसाद्य राक्षसैः । (२९।१)
aṅgado bahubhiśchinnaḥ śarair āsādya rākṣasaiḥ |
पातितो रुधिरोद्गारी क्षितौ निपतितो ऽङ्गदः ॥ (२९।२)
pātito rudhirodgārī kṣitau nipatito 'ṅgadaḥ ||
शायिता मृदितास्तत्र वायुवेगैर् इवाम्बुदाः ॥ (३०।२)
śāyitā mṛditāstatra vāyuvegair ivāmbudāḥ ||
प्रद्रुताश्च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः । (३१।१)
pradrutāśca pare trastā hanyamānā jaghanyataḥ |
अभिद्रुतास्तु रक्षोभिः सिंहैर् इव महाद्विपाः ॥ (३१।२)
abhidrutāstu rakṣobhiḥ siṃhair iva mahādvipāḥ ||
सागरे पतिताः केचित् केचिद् गगनम् आश्रिताः । (३२।१)
sāgare patitāḥ kecit kecid gaganam āśritāḥ |
ऋक्षा वृक्षान् उपारूढा वानरैस्तु विमिश्रिताः ॥ (३२।२)
ṛkṣā vṛkṣān upārūḍhā vānaraistu vimiśritāḥ ||
पिङ्गाक्षास्ते विरूपाक्षैर् बहुभिर् बहवो हताः ॥ (३३।२)
piṅgākṣāste virūpākṣair bahubhir bahavo hatāḥ ||
क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तम् इदं चास्याहृतं शिरः ॥ (३४।२)
kṣatajārdraṃ rajodhvastam idaṃ cāsyāhṛtaṃ śiraḥ ||
सीतायाम् उपशृण्वन्त्यां राक्षसीम् इदम् अब्रवीत् ॥ (३५।२)
sītāyām upaśṛṇvantyāṃ rākṣasīm idam abravīt ||
राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं त्वम् आनय । (३६।१)
rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ vidyujjihvaṃ tvam ānaya |
येन तद् राघवशिरः संग्रामात् स्वयम् आहृतम् ॥ (३६।२)
yena tad rāghavaśiraḥ saṃgrāmāt svayam āhṛtam ||
विद्युज्जिह्वस्ततो गृह्य शिरस्तत् सशरासनम् । (३७।१)
vidyujjihvastato gṛhya śirastat saśarāsanam |
प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः ॥ (३७।२)
praṇāmaṃ śirasā kṛtvā rāvaṇasyāgrataḥ sthitaḥ ||
तम् अब्रवीत् ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम् । (३८।१)
tam abravīt tato rājā rāvaṇo rākṣasaṃ sthitam |
विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीपपरिवर्तिनम् ॥ (३८।२)
vidyujjihvaṃ mahājihvaṃ samīpaparivartinam ||
अग्रतः कुरु सीतायाः शीघ्रं दाशरथेः शिरः । (३९।१)
agrataḥ kuru sītāyāḥ śīghraṃ dāśaratheḥ śiraḥ |
अवस्थां पश्चिमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु ॥ (३९।२)
avasthāṃ paścimāṃ bhartuḥ kṛpaṇā sādhu paśyatu ||
एवम् उक्तं तु तद् रक्षः शिरस्तत् प्रियदर्शनम् । (४०।१)
evam uktaṃ tu tad rakṣaḥ śirastat priyadarśanam |
उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रम् अन्तरधीयत ॥ (४०।२)
upanikṣipya sītāyāḥ kṣipram antaradhīyata ||
रावणश्चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत् । (४१।१)
rāvaṇaścāpi cikṣepa bhāsvaraṃ kārmukaṃ mahat |
त्रिषु लोकेषु विख्यातं सीताम् इदम् उवाच ह ॥ (४१।२)
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ sītām idam uvāca ha ||
इदं तत् तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमन्वितम् । (४२।१)
idaṃ tat tava rāmasya kārmukaṃ jyāsamanvitam |
इह प्रहस्तेनानीतं हत्वा तं निशि मानुषम् ॥ (४२।२)
iha prahastenānītaṃ hatvā taṃ niśi mānuṣam ||
स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच्छिरो धनुश्च भूमौ विनिकीर्य रावणः । (४३।१)
sa vidyujjihvena sahaiva tacchiro dhanuśca bhūmau vinikīrya rāvaṇaḥ |
विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं ततो ऽब्रवीत् तां भव मे वशानुगा ॥ (४३।२)
videharājasya sutāṃ yaśasvinīṃ tato 'bravīt tāṃ bhava me vaśānugā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.