रामायणRāmāyaṇa

Rām, 6, 63

453 of 606 · 107 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

प्रवृत्ते संकुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये । (१।१)

pravṛtte saṃkule tasmin ghore vīrajanakṣaye |

1.2१.२

अङ्गदः कम्पनं वीरम् आससाद रणोत्सुकः ॥ (१।२)

aṅgadaḥ kampanaṃ vīram āsasāda raṇotsukaḥ ||

2.1२.१

आहूय सो ऽङ्गदं कोपात् ताडयामास वेगितः । (२।१)

āhūya so 'ṅgadaṃ kopāt tāḍayāmāsa vegitaḥ |

2.2२.२

गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥ (२।२)

gadayā kampanaḥ pūrvaṃ sa cacāla bhṛśāhataḥ ||

3.1३.१

स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः । (३।१)

sa saṃjñāṃ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṃ gireḥ |

3.2३.२

अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥ (३।२)

arditaśca prahāreṇa kampanaḥ patito bhuvi ||

4.1४.१

हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तदा । (४।१)

hatapravīrā vyathitā rākṣasendracamūstadā |

4.2४.२

जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णसुतो यतः । (४।२)

jagāmābhimukhī sā tu kumbhakarṇasuto yataḥ |

4.3४.३

आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम् ॥ (४।३)

āpatantīṃ ca vegena kumbhastāṃ sāntvayaccamūm ||

5.1५.१

स धनुर् धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः । (५।१)

sa dhanur dhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ |

5.2५.२

मुमोचाशीविषप्रख्याञ् शरान् देहविदारणान् ॥ (५।२)

mumocāśīviṣaprakhyāñ śarān dehavidāraṇān ||

6.1६.१

तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुर् उत्तमम् । (६।१)

tasya tacchuśubhe bhūyaḥ saśaraṃ dhanur uttamam |

6.2६.२

विद्युदैरावतार्चिष्मद् द्वितीयेन्द्रधनुर् यथा ॥ (६।२)

vidyudairāvatārciṣmad dvitīyendradhanur yathā ||

7.1७.१

आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा । (७।१)

ākarṇakṛṣṭamuktena jaghāna dvividaṃ tadā |

7.2७.२

तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥ (७।२)

tena hāṭakapuṅkhena patriṇā patravāsasā ||

8.1८.१

सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन् । (८।१)

sahasābhihatastena vipramuktapadaḥ sphuran |

8.2८.२

निपपाताद्रिकूटाभो विह्वलः प्लवगोत्तमः ॥ (८।२)

nipapātādrikūṭābho vihvalaḥ plavagottamaḥ ||

9.1९.१

मैन्दस्तु भ्रातरं दृष्ट्वा भग्नं तत्र महाहवे । (९।१)

maindastu bhrātaraṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ tatra mahāhave |

9.2९.२

अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य महतीं शिलाम् ॥ (९।२)

abhidudrāva vegena pragṛhya mahatīṃ śilām ||

10.1१०.१

तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः । (१०।१)

tāṃ śilāṃ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ |

10.2१०.२

बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥ (१०।२)

bibheda tāṃ śilāṃ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ||

11.1११.१

संधाय चान्यं सुमुखं शरम् आशीविषोपमम् । (११।१)

saṃdhāya cānyaṃ sumukhaṃ śaram āśīviṣopamam |

11.2११.२

आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ॥ (११।२)

ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividāgrajam ||

12.1१२.१

स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः । (१२।१)

sa tu tena prahāreṇa maindo vānarayūthapaḥ |

12.2१२.२

मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्छितः ॥ (१२।२)

marmaṇyabhihatastena papāta bhuvi mūrchitaḥ ||

13.1१३.१

अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा पतितौ तौ महाबलौ । (१३।१)

aṅgado mātulau dṛṣṭvā patitau tau mahābalau |

13.2१३.२

अभिदुद्राव वेगेन कुम्भम् उद्यतकार्मुकम् ॥ (१३।२)

abhidudrāva vegena kumbham udyatakārmukam ||

14.1१४.१

तम् आपतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिर् आयसैः । (१४।१)

tam āpatantaṃ vivyādha kumbhaḥ pañcabhir āyasaiḥ |

14.2१४.२

त्रिभिश्चान्यैः शितैर् बाणैर् मातंगम् इव तोमरैः ॥ (१४।२)

tribhiścānyaiḥ śitair bāṇair mātaṃgam iva tomaraiḥ ||

15.1१५.१

सो ऽङ्गदं विविधैर् बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् । (१५।१)

so 'ṅgadaṃ vividhair bāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān |

15.2१५.२

अकुण्ठधारैर् निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः ॥ (१५।२)

akuṇṭhadhārair niśitaistīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ ||

16.1१६.१

अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते । (१६।१)

aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate |

16.2१६.२

शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह ॥ (१६।२)

śilāpādapavarṣāṇi tasya mūrdhni vavarṣa ha ||

17.1१७.१

स प्रचिछेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः । (१७।१)

sa pracicheda tān sarvān bibheda ca punaḥ śilāḥ |

17.2१७.२

कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान् ॥ (१७।२)

kumbhakarṇātmajaḥ śrīmān vāliputrasamīritān ||

18.1१८.१

आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् । (१८।१)

āpatantaṃ ca samprekṣya kumbho vānarayūthapam |

18.2१८.२

भ्रुवोर् विव्याध बाणाभ्याम् उल्काभ्याम् इव कुञ्जरम् ॥ (१८।२)

bhruvor vivyādha bāṇābhyām ulkābhyām iva kuñjaram ||

19.1१९.१

अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते । (१९।१)

aṅgadaḥ pāṇinā netre pidhāya rudhirokṣite |

19.2१९.२

सालम् आसन्नम् एकेन परिजग्राह पाणिना ॥ (१९।२)

sālam āsannam ekena parijagrāha pāṇinā ||

20.1२०.१

तम् इन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम् । (२०।१)

tam indraketupratimaṃ vṛkṣaṃ mandarasaṃnibham |

20.2२०.२

समुत्सृजन्तं वेगेन पश्यतां सर्वरक्षसाम् ॥ (२०।२)

samutsṛjantaṃ vegena paśyatāṃ sarvarakṣasām ||

21.1२१.१

स चिछेद शितैर् बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः । (२१।१)

sa cicheda śitair bāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ |

21.2२१.२

अङ्गदो विव्यथे ऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च ॥ (२१।२)

aṅgado vivyathe 'bhīkṣṇaṃ sasāda ca mumoha ca ||

22.1२२.१

अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तम् इव सागरे । (२२।१)

aṅgadaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā sīdantam iva sāgare |

22.2२२.२

दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन् ॥ (२२।२)

durāsadaṃ hariśreṣṭhā rāghavāya nyavedayan ||

23.1२३.१

रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे । (२३।१)

rāmastu vyathitaṃ śrutvā vāliputraṃ mahāhave |

23.2२३.२

व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ् जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ॥ (२३।२)

vyādideśa hariśreṣṭhāñ jāmbavatpramukhāṃstataḥ ||

24.1२४.१

ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम् । (२४।१)

te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam |

24.2२४.२

अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भम् उद्यतकार्मुकम् ॥ (२४।२)

abhipetuḥ susaṃkruddhāḥ kumbham udyatakārmukam ||

25.1२५.१

ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः । (२५।१)

tato drumaśilāhastāḥ kopasaṃraktalocanāḥ |

25.2२५.२

रिरक्षिषन्तो ऽभ्यपतन्न् अङ्गदं वानरर्षभाः ॥ (२५।२)

rirakṣiṣanto 'bhyapatann aṅgadaṃ vānararṣabhāḥ ||

26.1२६.१

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः । (२६।१)

jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |

26.2२६.२

कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ॥ (२६।२)

kumbhakarṇātmajaṃ vīraṃ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ ||

27.1२७.१

समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान् । (२७।१)

samīkṣyāpatatastāṃstu vānarendrān mahābalān |

27.2२७.२

आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ॥ (२७।२)

āvavāra śaraugheṇa nageneva jalāśayam ||

28.1२८.१

तस्य बाणचयं प्राप्य न शेकुर् अतिवर्तितुम् । (२८।१)

tasya bāṇacayaṃ prāpya na śekur ativartitum |

28.2२८.२

वानरेन्द्रा महात्मानो वेलाम् इव महोदधिः ॥ (२८।२)

vānarendrā mahātmāno velām iva mahodadhiḥ ||

29.1२९.१

तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणाञ् शरवृष्टिभिर् अर्दितान् । (२९।१)

tāṃstu dṛṣṭvā harigaṇāñ śaravṛṣṭibhir arditān |

29.2२९.२

अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ॥ (२९।२)

aṅgadaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṃ plavageśvaraḥ ||

30.1३०.१

अभिदुद्राव वेगेन सुग्रीवः कुम्भम् आहवे । (३०।१)

abhidudrāva vegena sugrīvaḥ kumbham āhave |

30.2३०.२

शैलसानुचरं नागं वेगवान् इव केसरी ॥ (३०।२)

śailasānucaraṃ nāgaṃ vegavān iva kesarī ||

31.1३१.१

उत्पाट्य च महाशैलान् अश्वकर्णान् धवान् बहून् । (३१।१)

utpāṭya ca mahāśailān aśvakarṇān dhavān bahūn |

31.2३१.२

अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप च महाबलः ॥ (३१।२)

anyāṃśca vividhān vṛkṣāṃścikṣepa ca mahābalaḥ ||

32.1३२.१

तां छादयन्तीम् आकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् । (३२।१)

tāṃ chādayantīm ākāśaṃ vṛkṣavṛṣṭiṃ durāsadām |

32.2३२.२

कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिछेद निशितैः शरैः ॥ (३२।२)

kumbhakarṇātmajaḥ śrīmāṃścicheda niśitaiḥ śaraiḥ ||

33.1३३.१

अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः । (३३।१)

abhilakṣyeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ |

33.2३३.२

आचितास्ते द्रुमा रेजुर् यथा घोराः शतघ्नयः ॥ (३३।२)

ācitāste drumā rejur yathā ghorāḥ śataghnayaḥ ||

34.1३४.१

द्रुमवर्षं तु तच्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् । (३४।१)

drumavarṣaṃ tu tacchinnaṃ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān |

34.2३४.२

वानराधिपतिः श्रीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ॥ (३४।२)

vānarādhipatiḥ śrīmānmahāsattvo na vivyathe ||

35.1३५.१

निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश्च ताञ् शरान् । (३५।१)

nirbhidyamānaḥ sahasā sahamānaśca tāñ śarān |

35.2३५.२

कुम्भस्य धनुर् आक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम् ॥ (३५।२)

kumbhasya dhanur ākṣipya babhañjendradhanuḥprabham ||

36.1३६.१

अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । (३६।१)

avaplutya tataḥ śīghraṃ kṛtvā karma suduṣkaram |

36.2३६.२

अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गम् इव द्विपम् ॥ (३६।२)

abravīt kupitaḥ kumbhaṃ bhagnaśṛṅgam iva dvipam ||

37.1३७.१

निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तद् अद्भुतम् । (३७।१)

nikumbhāgraja vīryaṃ te bāṇavegaṃ tad adbhutam |

37.2३७.२

संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा ॥ (३७।२)

saṃnatiśca prabhāvaśca tava vā rāvaṇasya vā ||

38.1३८.१

प्रह्रादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम । (३८।१)

prahrādabalivṛtraghnakuberavaruṇopama |

38.2३८.२

एकस्त्वम् अनुजातो ऽसि पितरं बलवत्तरः ॥ (३८।२)

ekastvam anujāto 'si pitaraṃ balavattaraḥ ||

39.1३९.१

त्वाम् एवैकं महाबाहुं शूलहस्तम् अरिंदमम् । (३९।१)

tvām evaikaṃ mahābāhuṃ śūlahastam ariṃdamam |

39.2३९.२

त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियम् इवाधयः ॥ (३९।२)

tridaśā nātivartante jitendriyam ivādhayaḥ ||

40.1४०.१

वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान् । (४०।१)

varadānāt pitṛvyaste sahate devadānavān |

40.2४०.२

कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥ (४०।२)

kumbhakarṇastu vīryeṇa sahate ca surāsurān ||

41.1४१.१

धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च । (४१।१)

dhanuṣīndrajitastulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca |

41.2४१.२

त्वम् अद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठो ऽसि बलवीर्यतः ॥ (४१।२)

tvam adya rakṣasāṃ loke śreṣṭho 'si balavīryataḥ ||

42.1४२.१

महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम् । (४२।१)

mahāvimardaṃ samare mayā saha tavādbhutam |

42.2४२.२

अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोर् इव ॥ (४२।२)

adya bhūtāni paśyantu śakraśambarayor iva ||

43.1४३.१

कृतम् अप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् । (४३।१)

kṛtam apratimaṃ karma darśitaṃ cāstrakauśalam |

43.2४३.२

पातिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः ॥ (४३।२)

pātitā harivīrāśca tvayaite bhīmavikramāḥ ||

44.1४४.१

उपालम्भभयाच्चापि नासि वीर मया हतः । (४४।१)

upālambhabhayāccāpi nāsi vīra mayā hataḥ |

44.2४४.२

कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ (४४।२)

kṛtakarmā pariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam ||

45.1४५.१

तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः । (४५।१)

tena sugrīvavākyena sāvamānena mānitaḥ |

45.2४५.२

अग्नेर् आज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ (४५।२)

agner ājyahutasyeva tejastasyābhyavardhata ||

46.1४६.१

ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवम् अभिपद्य च । (४६।१)

tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvam abhipadya ca |

46.2४६.२

आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगेन मुष्टिना ॥ (४६।२)

ājaghānorasi kruddho vajravegena muṣṭinā ||

47.1४७.१

तस्य चर्म च पुस्फोट संजज्ञे चास्य शोणितम् । (४७।१)

tasya carma ca pusphoṭa saṃjajñe cāsya śoṇitam |

47.2४७.२

स च मुष्टिर् महावेगः प्रतिजघ्ने ऽस्थिमण्डले ॥ (४७।२)

sa ca muṣṭir mahāvegaḥ pratijaghne 'sthimaṇḍale ||

48.1४८.१

तदा वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वालितं मुहुः । (४८।१)

tadā vegena tatrāsīt tejaḥ prajvālitaṃ muhuḥ |

48.2४८.२

वज्रनिष्पेषसंजातज्वाला मेरौ यथा गिरौ ॥ (४८।२)

vajraniṣpeṣasaṃjātajvālā merau yathā girau ||

49.1४९.१

स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः । (४९।१)

sa tatrābhihatastena sugrīvo vānararṣabhaḥ |

49.2४९.२

मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ (४९।२)

muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ ||

50.1५०.१

अर्चिःसहस्रविकचं रविमण्डलसप्रभम् । (५०।१)

arciḥsahasravikacaṃ ravimaṇḍalasaprabham |

50.2५०.२

स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥ (५०।२)

sa muṣṭiṃ pātayāmāsa kumbhasyorasi vīryavān ||

51.1५१.१

मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः । (५१।१)

muṣṭinābhihatastena nipapātāśu rākṣasaḥ |

51.2५१.२

लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर् यदृच्छया ॥ (५१।२)

lohitāṅga ivākāśād dīptaraśmir yadṛcchayā ||

52.1५२.१

कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना । (५२।१)

kumbhasya patato rūpaṃ bhagnasyorasi muṣṭinā |

52.2५२.२

बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः ॥ (५२।२)

babhau rudrābhipannasya yathā rūpaṃ gavāṃ pateḥ ||

53.1५३.१

तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण प्लवंगमानाम् ऋषभेण युद्धे । (५३।१)

tasmin hate bhīmaparākrameṇa plavaṃgamānām ṛṣabheṇa yuddhe |

53.2५३.२

मही सशैला सवना चचाल भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥ (५३।२)

mahī saśailā savanā cacāla bhayaṃ ca rakṣāṃsyadhikaṃ viveśa ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 6, 63

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit