Rām, 6, 63
Select a line for its word-by-word analysis.
स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः । (३।१)
sa saṃjñāṃ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṃ gireḥ |
आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम् ॥ (४।३)
āpatantīṃ ca vegena kumbhastāṃ sāntvayaccamūm ||
स धनुर् धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः । (५।१)
sa dhanur dhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ |
तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुर् उत्तमम् । (६।१)
tasya tacchuśubhe bhūyaḥ saśaraṃ dhanur uttamam |
विद्युदैरावतार्चिष्मद् द्वितीयेन्द्रधनुर् यथा ॥ (६।२)
vidyudairāvatārciṣmad dvitīyendradhanur yathā ||
मैन्दस्तु भ्रातरं दृष्ट्वा भग्नं तत्र महाहवे । (९।१)
maindastu bhrātaraṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ tatra mahāhave |
तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः । (१०।१)
tāṃ śilāṃ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ |
बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥ (१०।२)
bibheda tāṃ śilāṃ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ||
अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा पतितौ तौ महाबलौ । (१३।१)
aṅgado mātulau dṛṣṭvā patitau tau mahābalau |
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भम् उद्यतकार्मुकम् ॥ (१३।२)
abhidudrāva vegena kumbham udyatakārmukam ||
तम् आपतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिर् आयसैः । (१४।१)
tam āpatantaṃ vivyādha kumbhaḥ pañcabhir āyasaiḥ |
त्रिभिश्चान्यैः शितैर् बाणैर् मातंगम् इव तोमरैः ॥ (१४।२)
tribhiścānyaiḥ śitair bāṇair mātaṃgam iva tomaraiḥ ||
सो ऽङ्गदं विविधैर् बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् । (१५।१)
so 'ṅgadaṃ vividhair bāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān |
अकुण्ठधारैर् निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः ॥ (१५।२)
akuṇṭhadhārair niśitaistīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ ||
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते । (१६।१)
aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate |
स प्रचिछेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः । (१७।१)
sa pracicheda tān sarvān bibheda ca punaḥ śilāḥ |
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान् ॥ (१७।२)
kumbhakarṇātmajaḥ śrīmān vāliputrasamīritān ||
आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् । (१८।१)
āpatantaṃ ca samprekṣya kumbho vānarayūthapam |
भ्रुवोर् विव्याध बाणाभ्याम् उल्काभ्याम् इव कुञ्जरम् ॥ (१८।२)
bhruvor vivyādha bāṇābhyām ulkābhyām iva kuñjaram ||
तम् इन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम् । (२०।१)
tam indraketupratimaṃ vṛkṣaṃ mandarasaṃnibham |
समुत्सृजन्तं वेगेन पश्यतां सर्वरक्षसाम् ॥ (२०।२)
samutsṛjantaṃ vegena paśyatāṃ sarvarakṣasām ||
स चिछेद शितैर् बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः । (२१।१)
sa cicheda śitair bāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ |
अङ्गदो विव्यथे ऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च ॥ (२१।२)
aṅgado vivyathe 'bhīkṣṇaṃ sasāda ca mumoha ca ||
अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तम् इव सागरे । (२२।१)
aṅgadaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā sīdantam iva sāgare |
रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे । (२३।१)
rāmastu vyathitaṃ śrutvā vāliputraṃ mahāhave |
व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ् जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ॥ (२३।२)
vyādideśa hariśreṣṭhāñ jāmbavatpramukhāṃstataḥ ||
ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम् । (२४।१)
te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam |
अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भम् उद्यतकार्मुकम् ॥ (२४।२)
abhipetuḥ susaṃkruddhāḥ kumbham udyatakārmukam ||
रिरक्षिषन्तो ऽभ्यपतन्न् अङ्गदं वानरर्षभाः ॥ (२५।२)
rirakṣiṣanto 'bhyapatann aṅgadaṃ vānararṣabhāḥ ||
कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ॥ (२६।२)
kumbhakarṇātmajaṃ vīraṃ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ ||
समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान् । (२७।१)
samīkṣyāpatatastāṃstu vānarendrān mahābalān |
तस्य बाणचयं प्राप्य न शेकुर् अतिवर्तितुम् । (२८।१)
tasya bāṇacayaṃ prāpya na śekur ativartitum |
वानरेन्द्रा महात्मानो वेलाम् इव महोदधिः ॥ (२८।२)
vānarendrā mahātmāno velām iva mahodadhiḥ ||
तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणाञ् शरवृष्टिभिर् अर्दितान् । (२९।१)
tāṃstu dṛṣṭvā harigaṇāñ śaravṛṣṭibhir arditān |
अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ॥ (२९।२)
aṅgadaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṃ plavageśvaraḥ ||
उत्पाट्य च महाशैलान् अश्वकर्णान् धवान् बहून् । (३१।१)
utpāṭya ca mahāśailān aśvakarṇān dhavān bahūn |
अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप च महाबलः ॥ (३१।२)
anyāṃśca vividhān vṛkṣāṃścikṣepa ca mahābalaḥ ||
तां छादयन्तीम् आकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् । (३२।१)
tāṃ chādayantīm ākāśaṃ vṛkṣavṛṣṭiṃ durāsadām |
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिछेद निशितैः शरैः ॥ (३२।२)
kumbhakarṇātmajaḥ śrīmāṃścicheda niśitaiḥ śaraiḥ ||
अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः । (३३।१)
abhilakṣyeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ |
आचितास्ते द्रुमा रेजुर् यथा घोराः शतघ्नयः ॥ (३३।२)
ācitāste drumā rejur yathā ghorāḥ śataghnayaḥ ||
द्रुमवर्षं तु तच्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् । (३४।१)
drumavarṣaṃ tu tacchinnaṃ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān |
वानराधिपतिः श्रीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ॥ (३४।२)
vānarādhipatiḥ śrīmānmahāsattvo na vivyathe ||
निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश्च ताञ् शरान् । (३५।१)
nirbhidyamānaḥ sahasā sahamānaśca tāñ śarān |
कुम्भस्य धनुर् आक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम् ॥ (३५।२)
kumbhasya dhanur ākṣipya babhañjendradhanuḥprabham ||
अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । (३६।१)
avaplutya tataḥ śīghraṃ kṛtvā karma suduṣkaram |
अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गम् इव द्विपम् ॥ (३६।२)
abravīt kupitaḥ kumbhaṃ bhagnaśṛṅgam iva dvipam ||
निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तद् अद्भुतम् । (३७।१)
nikumbhāgraja vīryaṃ te bāṇavegaṃ tad adbhutam |
त्वाम् एवैकं महाबाहुं शूलहस्तम् अरिंदमम् । (३९।१)
tvām evaikaṃ mahābāhuṃ śūlahastam ariṃdamam |
त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियम् इवाधयः ॥ (३९।२)
tridaśā nātivartante jitendriyam ivādhayaḥ ||
कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥ (४०।२)
kumbhakarṇastu vīryeṇa sahate ca surāsurān ||
धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च । (४१।१)
dhanuṣīndrajitastulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca |
त्वम् अद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठो ऽसि बलवीर्यतः ॥ (४१।२)
tvam adya rakṣasāṃ loke śreṣṭho 'si balavīryataḥ ||
कृतम् अप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् । (४३।१)
kṛtam apratimaṃ karma darśitaṃ cāstrakauśalam |
कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ (४४।२)
kṛtakarmā pariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam ||
अग्नेर् आज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ (४५।२)
agner ājyahutasyeva tejastasyābhyavardhata ||
ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवम् अभिपद्य च । (४६।१)
tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvam abhipadya ca |
तस्य चर्म च पुस्फोट संजज्ञे चास्य शोणितम् । (४७।१)
tasya carma ca pusphoṭa saṃjajñe cāsya śoṇitam |
स च मुष्टिर् महावेगः प्रतिजघ्ने ऽस्थिमण्डले ॥ (४७।२)
sa ca muṣṭir mahāvegaḥ pratijaghne 'sthimaṇḍale ||
तदा वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वालितं मुहुः । (४८।१)
tadā vegena tatrāsīt tejaḥ prajvālitaṃ muhuḥ |
स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥ (५०।२)
sa muṣṭiṃ pātayāmāsa kumbhasyorasi vīryavān ||
लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर् यदृच्छया ॥ (५१।२)
lohitāṅga ivākāśād dīptaraśmir yadṛcchayā ||
कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना । (५२।१)
kumbhasya patato rūpaṃ bhagnasyorasi muṣṭinā |
बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः ॥ (५२।२)
babhau rudrābhipannasya yathā rūpaṃ gavāṃ pateḥ ||
तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण प्लवंगमानाम् ऋषभेण युद्धे । (५३।१)
tasmin hate bhīmaparākrameṇa plavaṃgamānām ṛṣabheṇa yuddhe |
मही सशैला सवना चचाल भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥ (५३।२)
mahī saśailā savanā cacāla bhayaṃ ca rakṣāṃsyadhikaṃ viveśa ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.