Rām, 6, 66
Select a line for its word-by-word analysis.
निर्गतं मकराक्षं ते दृष्ट्वा वानरपुंगवाः । (१।१)
nirgataṃ makarākṣaṃ te dṛṣṭvā vānarapuṃgavāḥ |
आप्लुत्य सहसा सर्वे योद्धुकामा व्यवस्थिताः ॥ (१।२)
āplutya sahasā sarve yoddhukāmā vyavasthitāḥ ||
ततः प्रवृत्तं सुमहत् तद् युद्धं लोमहर्षणम् । (२।१)
tataḥ pravṛttaṃ sumahat tad yuddhaṃ lomaharṣaṇam |
पट्टसैर् भिन्दिपालैश्च बाणपातैः समन्ततः ॥ (४।२)
paṭṭasair bhindipālaiśca bāṇapātaiḥ samantataḥ ||
संभ्रान्तमनसः सर्वे दुद्रुवुर् भयपीडिताः ॥ (६।२)
saṃbhrāntamanasaḥ sarve dudruvur bhayapīḍitāḥ ||
तान् दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे द्रवमाणान् वनौकसः । (७।१)
tān dṛṣṭvā rākṣasāḥ sarve dravamāṇān vanaukasaḥ |
वारितान् राक्षसान् दृष्ट्वा मकराक्षो निशाचरः । (९।१)
vāritān rākṣasān dṛṣṭvā makarākṣo niśācaraḥ |
तिष्ठ राम मया सार्धं द्वन्द्वयुद्धं ददामि ते । (१०।१)
tiṣṭha rāma mayā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ dadāmi te |
त्याजयिष्यामि ते प्राणान् धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ॥ (१०।२)
tyājayiṣyāmi te prāṇān dhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ ||
मदग्रतः स्वकर्मस्थं स्मृत्वा रोषो ऽभिवर्धते ॥ (११।२)
madagrataḥ svakarmasthaṃ smṛtvā roṣo 'bhivardhate ||
दह्यन्ते भृशम् अङ्गानि दुरात्मन्मम राघव । (१२।१)
dahyante bhṛśam aṅgāni durātmanmama rāghava |
यन्मयासि न दृष्टस्त्वं तस्मिन् काले महावने ॥ (१२।२)
yanmayāsi na dṛṣṭastvaṃ tasmin kāle mahāvane ||
दिष्ट्यासि दर्शनं राम मम त्वं प्राप्तवान् इह । (१३।१)
diṣṭyāsi darśanaṃ rāma mama tvaṃ prāptavān iha |
काङ्क्षितो ऽसि क्षुधार्तस्य सिंहस्येवेतरो मृगः ॥ (१३।२)
kāṅkṣito 'si kṣudhārtasya siṃhasyevetaro mṛgaḥ ||
ये त्वया निहताः शूराः सह तैस्त्वं समेष्यसि ॥ (१४।२)
ye tvayā nihatāḥ śūrāḥ saha taistvaṃ sameṣyasi ||
पश्यन्तु सकला लोकास्त्वां मां चैव रणाजिरे ॥ (१५।२)
paśyantu sakalā lokāstvāṃ māṃ caiva raṇājire ||
अस्त्रैर् वा गदया वापि बाहुभ्यां वा महाहवे । (१६।१)
astrair vā gadayā vāpi bāhubhyāṃ vā mahāhave |
अभ्यस्तं येन वा राम तेन वा वर्ततां युधि ॥ (१६।२)
abhyastaṃ yena vā rāma tena vā vartatāṃ yudhi ||
अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यम् उत्तरोत्तरवादिनम् ॥ (१७।२)
abravīt prahasan vākyam uttarottaravādinam ||
चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां त्वत्पिता च यः । (१८।१)
caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ tvatpitā ca yaḥ |
भविष्यन्त्यद्य वै पाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुशाः ॥ (१९।२)
bhaviṣyantyadya vai pāpa tīkṣṇatuṇḍanakhāṅkuśāḥ ||
निपेतुर् भुवि ते छिन्ना रुक्मपुङ्खाः सहस्रशः ॥ (२१।२)
nipetur bhuvi te chinnā rukmapuṅkhāḥ sahasraśaḥ ||
तद् युद्धम् अभवत् तत्र समेत्यान्योन्यम् ओजसा । (२२।१)
tad yuddham abhavat tatra sametyānyonyam ojasā |
धनुर्मुक्तः स्वनोत्कृष्टः श्रूयते च रणाजिरे ॥ (२३।२)
dhanurmuktaḥ svanotkṛṣṭaḥ śrūyate ca raṇājire ||
अन्तरिक्षगताः सर्वे द्रष्टुकामास्तद् अद्भुतम् ॥ (२४।२)
antarikṣagatāḥ sarve draṣṭukāmāstad adbhutam ||
विद्धम् अन्योन्यगात्रेषु द्विगुणं वर्धते बलम् । (२५।१)
viddham anyonyagātreṣu dviguṇaṃ vardhate balam |
कृतप्रतिकृतान्योन्यं कुर्वाते तौ रणाजिरे ॥ (२५।२)
kṛtapratikṛtānyonyaṃ kurvāte tau raṇājire ||
राममुक्तांस्तु बाणौघान् राक्षसस्त्वछिनद् रणे । (२६।१)
rāmamuktāṃstu bāṇaughān rākṣasastvachinad raṇe |
रक्षोमुक्तांस्तु रामो वै नैकधा प्राछिनच्छरैः ॥ (२६।२)
rakṣomuktāṃstu rāmo vai naikadhā prāchinaccharaiḥ ||
संछन्ना वसुधा चैव समन्तान्न प्रकाशते ॥ (२७।२)
saṃchannā vasudhā caiva samantānna prakāśate ||
ततः क्रुद्धो महाबाहुर् धनुश्चिछेद रक्षसः । (२८।१)
tataḥ kruddho mahābāhur dhanuścicheda rakṣasaḥ |
अष्टाभिर् अथ नाराचैः सूतं विव्याध राघवः । (२८।२)
aṣṭābhir atha nārācaiḥ sūtaṃ vivyādha rāghavaḥ |
भित्त्वा शरै रथं रामो रथाश्वान् समपातयत् ॥ (२८।३)
bhittvā śarai rathaṃ rāmo rathāśvān samapātayat ||
अतिष्ठद् वसुधां रक्षः शूलं जग्राह पाणिना । (२९।२)
atiṣṭhad vasudhāṃ rakṣaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā |
त्रासनं सर्वभूतानां युगान्ताग्निसमप्रभम् ॥ (२९।३)
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ yugāntāgnisamaprabham ||
विभ्राम्य च महच्छूलं प्रज्वलन्तं निशाचरः । (३०।१)
vibhrāmya ca mahacchūlaṃ prajvalantaṃ niśācaraḥ |
स क्रोधात् प्राहिणोत् तस्मै राघवाय महाहवे ॥ (३०।२)
sa krodhāt prāhiṇot tasmai rāghavāya mahāhave ||
तम् आपतन्तं ज्वलितं खरपुत्रकराच्च्युतम् । (३१।१)
tam āpatantaṃ jvalitaṃ kharaputrakarāccyutam |
बाणैस्तु त्रिभिर् आकाशे शूलं चिछेद राघवः ॥ (३१।२)
bāṇaistu tribhir ākāśe śūlaṃ cicheda rāghavaḥ ||
तच्छूलं निहतं दृष्ट्वा रामेणाद्भुतकर्मणा । (३३।१)
tacchūlaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇādbhutakarmaṇā |
साधु साध्विति भूतानि व्याहरन्ति नभोगताः ॥ (३३।२)
sādhu sādhviti bhūtāni vyāharanti nabhogatāḥ ||
तद् दृष्ट्वा निहतं शूलं मकराक्षो निशाचरः । (३४।१)
tad dṛṣṭvā nihataṃ śūlaṃ makarākṣo niśācaraḥ |
मुष्टिम् उद्यम्य काकुत्स्थं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (३४।२)
muṣṭim udyamya kākutsthaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||
स तं दृष्ट्वा पतन्तं वै प्रहस्य रघुनन्दनः । (३५।१)
sa taṃ dṛṣṭvā patantaṃ vai prahasya raghunandanaḥ |
तेनास्त्रेण हतं रक्षः काकुत्स्थेन तदा रणे । (३६।१)
tenāstreṇa hataṃ rakṣaḥ kākutsthena tadā raṇe |
दृष्ट्वा ते राक्षसाः सर्वे मकराक्षस्य पातनम् । (३७।१)
dṛṣṭvā te rākṣasāḥ sarve makarākṣasya pātanam |
लङ्काम् एव प्रधावन्त रामबाणार्दितास्तदा ॥ (३७।२)
laṅkām eva pradhāvanta rāmabāṇārditāstadā ||
दशरथनृपपुत्रबाणवेगै रजनिचरं निहतं खरात्मजं तम् । (३८।१)
daśarathanṛpaputrabāṇavegai rajanicaraṃ nihataṃ kharātmajaṃ tam |
ददृशुर् अथ च देवताः प्रहृष्टा गिरिम् इव वज्रहतं यथा विशीर्णम् ॥ (३८।२)
dadṛśur atha ca devatāḥ prahṛṣṭā girim iva vajrahataṃ yathā viśīrṇam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.