Rām, 2, 36
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्मिंस् तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ । (१।१)
tasmiṃs tu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
आर्तशब्दो हि संजज्ञे स्त्रीणाम् अन्तःपुरे महान् ॥ (१।२)
ārtaśabdo hi saṃjajñe strīṇām antaḥpure mahān ||
यो गतिः शरणं चासीत् स नाथः क्व नु गच्छति ॥ (२।२)
yo gatiḥ śaraṇaṃ cāsīt sa nāthaḥ kva nu gacchati ||
न क्रुध्यत्य् अभिशस्तो ऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् । (३।१)
na krudhyaty abhiśasto 'pi krodhanīyāni varjayan |
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् समदुःखः क्व गच्छति ॥ (३।२)
kruddhān prasādayan sarvān samaduḥkhaḥ kva gacchati ||
तथा यो वर्तते ऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति ॥ (४।२)
tathā yo vartate 'smāsu mahātmā kva nu gacchati ||
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा संचोदितो वनम् । (५।१)
kaikeyyā kliśyamānena rājñā saṃcodito vanam |
धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति ॥ (६।२)
dharmyaṃ satyavrataṃ rāmaṃ vanavāse pravatsyati ||
रुरुदुश् चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः ॥ (७।२)
ruruduś caiva duḥkhārtāḥ sasvaraṃ ca vicukruśuḥ ||
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा चासीत् सुदुःखितः ॥ (८।२)
putraśokābhisaṃtaptaḥ śrutvā cāsīt suduḥkhitaḥ ||
नाग्निहोत्राण्य् अहूयन्त सूर्यश् चान्तरधीयत । (९।१)
nāgnihotrāṇy ahūyanta sūryaś cāntaradhīyata |
व्यसृजन् कवलान् नागा गावो वत्सान् न पाययन् ॥ (९।२)
vyasṛjan kavalān nāgā gāvo vatsān na pāyayan ||
त्रिशङ्कुर् लोहिताङ्गश् च बृहस्पतिबुधाव् अपि । (१०।१)
triśaṅkur lohitāṅgaś ca bṛhaspatibudhāv api |
दारुणाः सोमम् अभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः ॥ (१०।२)
dāruṇāḥ somam abhyetya grahāḥ sarve vyavasthitāḥ ||
नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश् च गततेजसः । (११।१)
nakṣatrāṇi gatārcīṃṣi grahāś ca gatatejasaḥ |
अकस्मान् नागरः सर्वो जनो दैन्यम् उपागमत् । (१२।१)
akasmān nāgaraḥ sarvo jano dainyam upāgamat |
आहारे वा विहारे वा न कश्चिद् अकरोन् मनः ॥ (१२।२)
āhāre vā vihāre vā na kaścid akaron manaḥ ||
न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित् सर्वः शोकपरायणः ॥ (१३।२)
na hṛṣṭo lakṣyate kaścit sarvaḥ śokaparāyaṇaḥ ||
न सूर्यस् तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत् ॥ (१४।२)
na sūryas tapate lokaṃ sarvaṃ paryākulaṃ jagat ||
अनर्थिनः सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस् तथा । (१५।१)
anarthinaḥ sutāḥ strīṇāṃ bhartāro bhrātaras tathā |
सर्वे सर्वं परित्यज्य रामम् एवान्वचिन्तयन् ॥ (१५।२)
sarve sarvaṃ parityajya rāmam evānvacintayan ||
शोकभारेण चाक्रान्ताः शयनं न जहुस् तदा ॥ (१६।२)
śokabhāreṇa cākrāntāḥ śayanaṃ na jahus tadā ||
ततस् त्व् अयोध्या रहिता महात्मना पुरंदरेणेव मही सपर्वता । (१७।१)
tatas tv ayodhyā rahitā mahātmanā puraṃdareṇeva mahī saparvatā |
चचाल घोरं भयभारपीडिता सनागयोधाश्वगणा ननाद च ॥ (१७।२)
cacāla ghoraṃ bhayabhārapīḍitā sanāgayodhāśvagaṇā nanāda ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.