Rām, 7, 22
Select a line for its word-by-word analysis.
स तु तस्य महानादं श्रुत्वा वैवस्वतो यमः । (१।१)
sa tu tasya mahānādaṃ śrutvā vaivasvato yamaḥ |
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च संक्षयम् ॥ (१।२)
śatruṃ vijayinaṃ mene svabalasya ca saṃkṣayam ||
स तु योधान् हतान्मत्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणः । (२।१)
sa tu yodhān hatānmatvā krodhaparyākulekṣaṇaḥ |
तस्य सूतो रथं दिव्यम् उपस्थाप्य महास्वनम् । (३।१)
tasya sūto rathaṃ divyam upasthāpya mahāsvanam |
पाशमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतः स्थितः । (४।१)
pāśamudgarahastaśca mṛtyustasyāgrataḥ sthitaḥ |
येन संक्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ (४।२)
yena saṃkṣipyate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram ||
कालदण्डश्च पार्श्वस्थो मूर्तिमान् स्यन्दने स्थितः । (५।१)
kāladaṇḍaśca pārśvastho mūrtimān syandane sthitaḥ |
ततो लोकास्त्रयस्त्रस्ताः कम्पन्ते च दिवौकसः । (६।१)
tato lokāstrayastrastāḥ kampante ca divaukasaḥ |
कालं क्रुद्धं तदा दृष्ट्वा लोकत्रयभयावहम् ॥ (६।२)
kālaṃ kruddhaṃ tadā dṛṣṭvā lokatrayabhayāvaham ||
दृष्ट्वा तु ते तं विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् । (७।१)
dṛṣṭvā tu te taṃ vikṛtaṃ rathaṃ mṛtyusamanvitam |
लघुसत्त्वतया सर्वे नष्टसंज्ञा भयार्दिताः । (८।१)
laghusattvatayā sarve naṣṭasaṃjñā bhayārditāḥ |
नात्र योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा विप्रदुद्रुवुः ॥ (८।२)
nātra yoddhuṃ samarthāḥ sma ityuktvā vipradudruvuḥ ||
स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् । (९।१)
sa tu taṃ tādṛśaṃ dṛṣṭvā rathaṃ lokabhayāvaham |
नाक्षुभ्यत तदा रक्षो व्यथा चैवास्य नाभवत् ॥ (९।२)
nākṣubhyata tadā rakṣo vyathā caivāsya nābhavat ||
यमो मर्माणि संक्रुद्धो राक्षसस्य न्यकृन्तत ॥ (१०।२)
yamo marmāṇi saṃkruddho rākṣasasya nyakṛntata ||
रावणस्तु स्थितः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह । (११।१)
rāvaṇastu sthitaḥ svasthaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha |
तस्मिन् वैवस्वतरथे तोयवर्षम् इवाम्बुदः ॥ (११।२)
tasmin vaivasvatarathe toyavarṣam ivāmbudaḥ ||
प्रतिकर्तुं स नाशक्नोद् राक्षसः शल्यपीडितः ॥ (१२।२)
pratikartuṃ sa nāśaknod rākṣasaḥ śalyapīḍitaḥ ||
सप्तरात्रं कृते संख्ये न भग्नो विजितो ऽपि वा ॥ (१३।२)
saptarātraṃ kṛte saṃkhye na bhagno vijito 'pi vā ||
ततो ऽभवत् पुनर् युद्धं यमराक्षसयोस्तदा । (१४।१)
tato 'bhavat punar yuddhaṃ yamarākṣasayostadā |
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । (१५।१)
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
प्रजापतिं पुरस्कृत्य ददृशुस्तद् रणाजिरम् ॥ (१५।२)
prajāpatiṃ puraskṛtya dadṛśustad raṇājiram ||
संवर्त इव लोकानाम् अभवद् युध्यतोस्तयोः । (१६।१)
saṃvarta iva lokānām abhavad yudhyatostayoḥ |
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानाम् ईश्वरस्य च ॥ (१६।२)
rākṣasānāṃ ca mukhyasya pretānām īśvarasya ca ||
राक्षसेन्द्रस्ततः क्रुद्धश्चापम् आयम्य संयुगे । (१७।१)
rākṣasendrastataḥ kruddhaścāpam āyamya saṃyuge |
निरन्तरम् इवाकाशं कुर्वन् बाणान्मुमोच ह ॥ (१७।२)
nirantaram ivākāśaṃ kurvan bāṇānmumoca ha ||
मृत्युं चतुर्भिर् विशिखैः सूतं सप्तभिर् अर्दयत् । (१८।१)
mṛtyuṃ caturbhir viśikhaiḥ sūtaṃ saptabhir ardayat |
ततः क्रुद्धस्य सहसा यमस्याभिविनिःसृतः । (१९।१)
tataḥ kruddhasya sahasā yamasyābhiviniḥsṛtaḥ |
ज्वालामालो विनिश्वासो वदनात् क्रोधपावकः ॥ (१९।२)
jvālāmālo viniśvāso vadanāt krodhapāvakaḥ ||
ततो ऽपश्यंस्तदाश्चर्यं देवदानवराक्षसाः । (२०।१)
tato 'paśyaṃstadāścaryaṃ devadānavarākṣasāḥ |
क्रोधजं पावकं दीप्तं दिधक्षन्तं रिपोर् बलम् ॥ (२०।२)
krodhajaṃ pāvakaṃ dīptaṃ didhakṣantaṃ ripor balam ||
मृत्युस्तु परमक्रुद्धो वैवस्वतम् अथाब्रवीत् । (२१।१)
mṛtyustu paramakruddho vaivasvatam athābravīt |
मुञ्च मां देव शीघ्रं त्वं निहन्मि समरे रिपुम् ॥ (२१।२)
muñca māṃ deva śīghraṃ tvaṃ nihanmi samare ripum ||
नरकः शम्बरो वृत्रः शम्भुः कार्त्तस्वरो बली । (२२।१)
narakaḥ śambaro vṛtraḥ śambhuḥ kārttasvaro balī |
नमुचिर् विरोचनश्चैव तावुभौ मधुकैटभौ ॥ (२२।२)
namucir virocanaścaiva tāvubhau madhukaiṭabhau ||
विनिपन्ना मया दृष्टाः का चिन्तास्मिन्निशाचरे ॥ (२३।२)
vinipannā mayā dṛṣṭāḥ kā cintāsminniśācare ||
मुञ्च मां साधु धर्मज्ञ यावद् एनं निहन्म्यहम् । (२४।१)
muñca māṃ sādhu dharmajña yāvad enaṃ nihanmyaham |
न हि कश्चिन्मया दृष्टो मुहूर्तम् अपि जीवति ॥ (२४।२)
na hi kaścinmayā dṛṣṭo muhūrtam api jīvati ||
संस्पृष्टो हि मया कश्चिन्न जीवेद् इति निश्चयः ॥ (२५।२)
saṃspṛṣṭo hi mayā kaścinna jīved iti niścayaḥ ||
एतत् तु वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् । (२६।१)
etat tu vacanaṃ śrutvā dharmarājaḥ pratāpavān |
अब्रवीत् तत्र तं मृत्युमयम् एनं निहन्म्यहम् ॥ (२६।२)
abravīt tatra taṃ mṛtyumayam enaṃ nihanmyaham ||
ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः । (२७।१)
tataḥ saṃraktanayanaḥ kruddho vaivasvataḥ prabhuḥ |
यस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः । (२८।१)
yasya pārśveṣu niśchidrāḥ kālapāśāḥ pratiṣṭhitāḥ |
पावकस्पर्शसंकाशो मुद्गरो मूर्तिमान् स्थितः ॥ (२८।२)
pāvakasparśasaṃkāśo mudgaro mūrtimān sthitaḥ ||
दर्शनाद् एव यः प्राणान् प्राणिनाम् उपरुध्यति । (२९।१)
darśanād eva yaḥ prāṇān prāṇinām uparudhyati |
किं पुनस्ताडनाद् वापि पीडनाद् वापि देहिनः ॥ (२९।२)
kiṃ punastāḍanād vāpi pīḍanād vāpi dehinaḥ ||
करस्पृष्टो बलवता दण्डः क्रुद्धः सुदारुणः ॥ (३०।२)
karaspṛṣṭo balavatā daṇḍaḥ kruddhaḥ sudāruṇaḥ ||
ततो विदुद्रुवुः सर्वे सत्त्वास्तस्माद् रणाजिरात् । (३१।१)
tato vidudruvuḥ sarve sattvāstasmād raṇājirāt |
सुराश्च क्षुभिता दृष्ट्वा कालदण्डोद्यतं यमम् ॥ (३१।२)
surāśca kṣubhitā dṛṣṭvā kāladaṇḍodyataṃ yamam ||
तस्मिन् प्रहर्तुकामे तु दण्डम् उद्यम्य रावणम् । (३२।१)
tasmin prahartukāme tu daṇḍam udyamya rāvaṇam |
यमं पितामहः साक्षाद् दर्शयित्वेदम् अब्रवीत् ॥ (३२।२)
yamaṃ pitāmahaḥ sākṣād darśayitvedam abravīt ||
प्रहर्तव्यं त्वयैतेन दण्डेनास्मिन्निशाचरे ॥ (३३।२)
prahartavyaṃ tvayaitena daṇḍenāsminniśācare ||
तत् त्वया नानृतं कार्यं यन्मया व्याहृतं वचः ॥ (३४।२)
tat tvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yanmayā vyāhṛtaṃ vacaḥ ||
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥ (३५।२)
kāladaṇḍo mayā sṛṣṭaḥ pūrvaṃ mṛtyupuraskṛtaḥ ||
तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो राक्षसमूर्धनि । (३६।१)
tanna khalveṣa te saumya pātyo rākṣasamūrdhani |
न ह्यस्मिन् पतिते कश्चिन्मुहूर्तम् अपि जीवति ॥ (३६।२)
na hyasmin patite kaścinmuhūrtam api jīvati ||
यदि ह्यस्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः । (३७।१)
yadi hyasminnipatite na mriyetaiṣa rākṣasaḥ |
म्रियेत वा दशग्रीवस्तथाप्युभयतो ऽनृतम् ॥ (३७।२)
mriyeta vā daśagrīvastathāpyubhayato 'nṛtam ||
राक्षसेन्द्रान्नियच्छाद्य दण्डम् एनं वधोद्यतम् । (३८।१)
rākṣasendrānniyacchādya daṇḍam enaṃ vadhodyatam |
सत्यं मम कुरुष्वेदं लोकांस्त्वं समवेक्ष्य च ॥ (३८।२)
satyaṃ mama kuruṣvedaṃ lokāṃstvaṃ samavekṣya ca ||
एवम् उक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा । (३९।१)
evam uktastu dharmātmā pratyuvāca yamastadā |
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर् भवान् हि नः ॥ (३९।२)
eṣa vyāvartito daṇḍaḥ prabhaviṣṇur bhavān hi naḥ ||
किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि । (४०।१)
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ raṇagatena hi |
यन्मया यन्न हन्तव्यो राक्षसो वरदर्पितः ॥ (४०।२)
yanmayā yanna hantavyo rākṣaso varadarpitaḥ ||
एष तस्मात् प्रणश्यामि दर्शनाद् अस्य रक्षसः । (४१।१)
eṣa tasmāt praṇaśyāmi darśanād asya rakṣasaḥ |
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ (४१।२)
ityuktvā sarathaḥ sāśvastatraivāntaradhīyata ||
दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । (४२।१)
daśagrīvastu taṃ jitvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |
पुष्पकेण तु संहृष्टो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥ (४२।२)
puṣpakeṇa tu saṃhṛṣṭo niṣkrānto yamasādanāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.