जनमेजय उवाच । (१।१)

किं कृतं कर्म धर्मेण येन शापम् उपेयिवान् । (१।२)

कस्य शापाच्च ब्रह्मर्षे शूद्रयोनावजायत ॥ (१।३)

वैशंपायन उवाच । (२।१)

बभूव ब्राह्मणः कश्चिन् माण्डव्य इति विश्रुतः । (२।२)

धृतिमान् सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः । (२।३)

स तीर्थयात्रां विचरञ् जगाम च यदृच्छया । (२।४)

संनिकृष्टानि तीर्थानि ग्रामाणां यानि कानिचित् । (२।५)

तत्राश्रमपदं कृत्वा वसति स्म महामुनिः ॥ (२।६)

स आश्रमपदद्वारि वृक्षमूले महातपाः । (३।१)

ऊर्ध्वबाहुर् महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वितः ॥ (३।२)

तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि तिष्ठतः । (४।१)

तम् आश्रमपदं प्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः । (४।२)

अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर् भरतर्षभ । (४।३)

ताम् एव वसतिं जग्मुस्तद्ग्रामाल्लोप्त्रहारिणः ॥ (४।४)

ते तस्यावसथे लोप्त्रं निदधुः कुरुसत्तम । (५।१)

निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवान्वागते बले ॥ (५।२)

तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद् रक्षिणां बलम् । (६।१)

ततः शीघ्रतरं राजंस्तदा राजबलं महत् । (६।२)

यस्मिन्न् आवसथे शेते स मुनिः संशितव्रतः । (६।३)

आजगाम ततो ऽपश्यंस्तम् ऋषिं तस्करानुगाः ॥ (६।४)

तम् अपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम् । (७।१)

कतरेण पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम । (७।२)

तेन गच्छामहे ब्रह्मन् पथा शीघ्रतरं वयम् ॥ (७।३)

तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः । (८।१)

न किंचिद् वचनं राजन्न् अवदत् साध्वसाधु वा ॥ (८।२)

ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तदाश्रमम् । (९।१)

ददृशुस्तत्र संलीनांस्तांश्चोरान् द्रव्यम् एव च ॥ (९।२)

ततः शङ्का समभवद् रक्षिणां तं मुनिं प्रति । (१०।१)

संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन् ॥ (१०।२)

तं राजा सह तैश्चोरैर् अन्वशाद् वध्यताम् इति । (११।१)

स वध्यघातैर् अज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः ॥ (११।२)

ततस्ते शूलम् आरोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा । (१२।१)

प्रतिजग्मुर् महीपालं धनान्यादाय तान्यथ ॥ (१२।२)

शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः । (१३।१)

निराहारो ऽपि विप्रर्षिर् मरणं नाभ्युपागमत् । (१३।२)

धारयामास च प्राणान् ऋषींश्च समुपानयत् ॥ (१३।३)

शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना । (१४।१)

संतापं परमं जग्मुर् मुनयो ऽथ परंतप । (१४।२)

दुःखिता ऋषयस्तत्र आश्रमस्थाश्च तं तदा ॥ (१४।३)

ते रात्रौ शकुना भूत्वा संन्यवर्तन्त सर्वतः । (१५।१)

दर्शयन्तो यथाशक्ति तम् अपृच्छन् द्विजोत्तमम् । (१५।२)

भगवन् केन दोषेण गन्तासि द्विजसत्तम । (१५।३)

श्रोतुम् इच्छामहे ब्रह्मन् किं पापं कृतवान् असि । (१५।४)

येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत् । (१५।५)

तत् ते द्विजवरश्रेष्ठ संशयः सुमहान् इह । (१५।६)

ईदृशस्य द्विजश्रेष्ठ उग्रे तपसि वर्ततः ॥ (१५।७)

ततः स मुनिशार्दूलस्तान् उवाच तपोधनान् । (१६।१)

दोषतः कं गमिष्यामि न हि मे ऽन्यो ऽपराध्यति । (१६।२)

तं दृष्ट्वा रक्षिणस्तत्र तथा बहुतिथे ऽहनि । (१६।३)

न्यवेदयंस्तथा राज्ञे यथा वृत्तं नराधिप । (१६।४)

श्रुत्वा च वचनं तेषां शूलस्थम् ऋषिसत्तमम् ॥ (१६।५)

राजा च तम् ऋषिं श्रुत्वा निष्क्रम्य सह मन्त्रिभिः । (१७।१)

प्रसादयामास तदा शूलस्थम् ऋषिसत्तमम् ॥ (१७।२)

यन् मयापकृतं मोहाद् अज्ञानाद् ऋषिसत्तम । (१८।१)

प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुम् अर्हसि ॥ (१८।२)

एवम् उक्तस्ततो राज्ञा प्रसादम् अकरोन् मुनिः । (१९।१)

कृतप्रसादो राजा तं ततः समवतारयत् ॥ (१९।२)

अवतार्य च शूलाग्रात् तच्छूलं निश्चकर्ष ह । (२०।१)

अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे ॥ (२०।२)

स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन् मुनिः । (२१।१)

कण्ठपार्श्वान्तरस्थेन शङ्कुना मुनिर् आचरत् । (२१।२)

पुष्पभाजनधारी स्याद् इति चिन्तापरो ऽभवत् । (२१।३)

स तेन तपसा लोकान् विजिग्ये दुर्लभान् परैः । (२१।४)

अणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु कथ्यते ॥ (२१।५)

स गत्वा सदनं विप्रो धर्मस्य परमार्थवित् । (२२।१)

आसनस्थं ततो धर्मं दृष्ट्वोपालभत प्रभुः ॥ (२२।२)

किं नु तद् दुष्कृतं कर्म मया कृतम् अजानता । (२३।१)

यस्येयं फलनिर्वृत्तिर् ईदृश्यासादिता मया । (२३।२)

शीघ्रम् आचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसो बलम् ॥ (२३।३)

धर्म उवाच । (२४।१)

पतंगकानां पुच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता । (२४।२)

कर्मणस्तस्य ते प्राप्तं फलम् एतत् तपोधन । (२४।३)

स्वल्पम् एव यथा दत्तं दानं बहुगुणं भवेत् । (२४।४)

अधर्म एवं विप्रर्षे बहुदुःखफलप्रदः । (२४।५)

आणिमाण्डव्यः । (२४।६)

कस्मिन् काले मया तत् तु कृतं ब्रूहि यथातथम् । (२४।७)

तेनोक्तो धर्मराजो ऽथ बालभावे त्वया कृतम् ॥ (२४।८)

अणीमाण्डव्य उवाच । (२५।१)

अल्पे ऽपराधे विपुलो मम दण्डस्त्वया कृतः । (२५।२)

शूद्रयोनावतो धर्म मानुषः सम्भविष्यसि । (२५।३)

बालो हि द्वादशाद् वर्षाज्जन्मनो यत् करिष्यति । (२५।४)

न भविष्यत्यधर्मो ऽत्र न प्रज्ञास्यति वै दिशः ॥ (२५।५)

मर्यादां स्थापयाम्यद्य लोके धर्मफलोदयाम् । (२६।१)

आ चतुर्दशमाद् वर्षान् न भविष्यति पातकम् । (२६।२)

परेण कुर्वताम् एवं दोष एव भविष्यति ॥ (२६।३)

वैशंपायन उवाच । (२७।१)

एतेन त्वपराधेन शापात् तस्य महात्मनः । (२७।२)

धर्मो विदुररूपेण शूद्रयोनावजायत ॥ (२७।३)

धर्मे चार्थे च कुशलो लोभक्रोधविवर्जितः । (२८।१)

दीर्घदर्शी शमपरः कुरूणां च हिते रतः । (२८।२)

वैशंपायन उवाच । (२८।३)

सर्वतो बलवान् धर्मस्ततो ऽपि ब्राह्मणो महान् । (२८।४)

इतीह कथयामास भगवान् बादरायणः ॥ (२८।५)