MBh, 3, 116
Select a line for its word-by-word analysis.
रेणुकां त्वथ सम्प्राप्य भार्यां भार्गवनन्दनः । (३।१)
reṇukāṃ tvatha samprāpya bhāryāṃ bhārgavanandanaḥ |
आश्रमस्थस् तया सार्धं तपस् तेपे ऽनुकूलया ॥ (३।२)
āśramasthas tayā sārdhaṃ tapas tepe 'nukūlayā ||
तस्याः कुमाराश् चत्वारो जज्ञिरे रामपञ्चमाः । (४।१)
tasyāḥ kumārāś catvāro jajñire rāmapañcamāḥ |
क्रीडन्तं सलिले दृष्ट्वा सभार्यं पद्ममालिनम् । (७।१)
krīḍantaṃ salile dṛṣṭvā sabhāryaṃ padmamālinam |
व्यभिचारात् तु सा तस्मात् क्लिन्नाम्भसि विचेतना । (८।१)
vyabhicārāt tu sā tasmāt klinnāmbhasi vicetanā |
प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत ॥ (८।२)
praviveśāśramaṃ trastā tāṃ vai bhartānvabudhyata ||
स तां दृष्ट्वा च्युतां धैर्याद् ब्राह्म्या लक्ष्म्या विवर्जिताम् । (९।१)
sa tāṃ dṛṣṭvā cyutāṃ dhairyād brāhmyā lakṣmyā vivarjitām |
ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान् नाम नामतः । (१०।१)
tato jyeṣṭho jāmadagnyo rumaṇvān nāma nāmataḥ |
तान् आनुपूर्व्याद् भगवान् वधे मातुर् अचोदयत् । (११।१)
tān ānupūrvyād bhagavān vadhe mātur acodayat |
न च ते जातसम्मोहाः किंचिद् ऊचुर् विचेतसः ॥ (११।२)
na ca te jātasammohāḥ kiṃcid ūcur vicetasaḥ ||
ततः शशाप तान् कोपात् ते शप्ताश्चेतनां जहुः । (१२।१)
tataḥ śaśāpa tān kopāt te śaptāścetanāṃ jahuḥ |
मृगपक्षिसधर्माणः क्षिप्रम् आसञ्जडोपमाः ॥ (१२।२)
mṛgapakṣisadharmāṇaḥ kṣipram āsañjaḍopamāḥ ||
ततो रामो ऽभ्यगात् पश्चाद् आश्रमं परवीरहा । (१३।१)
tato rāmo 'bhyagāt paścād āśramaṃ paravīrahā |
जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथाः । (१४।१)
jahīmāṃ mātaraṃ pāpāṃ mā ca putra vyathāṃ kṛthāḥ |
कोपो ऽगच्छत् सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीद् इदम् ॥ (१५।२)
kopo 'gacchat sahasā prasannaścābravīd idam ||
ममेदं वचनात् तात कृतं ते कर्म दुष्करम् । (१६।१)
mamedaṃ vacanāt tāta kṛtaṃ te karma duṣkaram |
वृणीष्व कामान् धर्मज्ञ यावतो वाञ्छसे हृदा ॥ (१६।२)
vṛṇīṣva kāmān dharmajña yāvato vāñchase hṛdā ||
स वव्रे मातुर् उत्थानम् अस्मृतिं च वधस्य वै । (१७।१)
sa vavre mātur utthānam asmṛtiṃ ca vadhasya vai |
पापेन तेन चास्पर्शं भ्रातॄणां प्रकृतिं तथा ॥ (१७।२)
pāpena tena cāsparśaṃ bhrātṝṇāṃ prakṛtiṃ tathā ||
अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे दीर्घम् आयुश् च भारत । (१८।१)
apratidvandvatāṃ yuddhe dīrgham āyuś ca bhārata |
ददौ च सर्वान् कामांस्ताञ् जमदग्निर् महातपाः ॥ (१८।२)
dadau ca sarvān kāmāṃstāñ jamadagnir mahātapāḥ ||
कदाचित् तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ताः सुताः प्रभो । (१९।१)
kadācit tu tathaivāsya viniṣkrāntāḥ sutāḥ prabho |
अथानूपपतिर् वीरः कार्तवीर्यो ऽभ्यवर्तत ॥ (१९।२)
athānūpapatir vīraḥ kārtavīryo 'bhyavartata ||
तम् आश्रमपदं प्राप्तम् ऋषेर् भार्या समर्चयत् । (२०।१)
tam āśramapadaṃ prāptam ṛṣer bhāryā samarcayat |
स युद्धमदसंमत्तो नाभ्यनन्दत् तथार्चनम् ॥ (२०।२)
sa yuddhamadasaṃmatto nābhyanandat tathārcanam ||
प्रमथ्य चाश्रमात् तस्माद्धोमधेन्वास् तदा बलात् । (२१।१)
pramathya cāśramāt tasmāddhomadhenvās tadā balāt |
जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभञ्ज च महाद्रुमान् ॥ (२१।२)
jahāra vatsaṃ krośantyā babhañja ca mahādrumān ||
गां च रोरूयतीं दृष्ट्वा कोपो रामं समाविशत् ॥ (२२।२)
gāṃ ca rorūyatīṃ dṛṣṭvā kopo rāmaṃ samāviśat ||
स मन्युवशम् आपन्नः कार्तवीर्यम् उपाद्रवत् । (२३।१)
sa manyuvaśam āpannaḥ kārtavīryam upādravat |
तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गवः परवीरहा ॥ (२३।२)
tasyātha yudhi vikramya bhārgavaḥ paravīrahā ||
चिछेद निशितैर् भल्लैर् बाहून् परिघसंनिभान् । (२४।१)
cicheda niśitair bhallair bāhūn parighasaṃnibhān |
सहस्रसंमितान् राजन् प्रगृह्य रुचिरं धनुः ॥ (२४।२)
sahasrasaṃmitān rājan pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ ||
आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निम् उपाद्रवन् ॥ (२५।२)
āśramasthaṃ vinā rāmaṃ jamadagnim upādravan ||
ते तं जघ्नुर् महावीर्यम् अयुध्यन्तं तपस्विनम् । (२६।१)
te taṃ jaghnur mahāvīryam ayudhyantaṃ tapasvinam |
कार्तवीर्यस्य पुत्रास् तु जमदग्निं युधिष्ठिर । (२७।१)
kārtavīryasya putrās tu jamadagniṃ yudhiṣṭhira |
घातयित्वा शरैर् जग्मुर् यथागतम् अरिंदमाः ॥ (२७।२)
ghātayitvā śarair jagmur yathāgatam ariṃdamāḥ ||
समित्पाणिर् उपागच्छद् आश्रमं भृगुनन्दनः ॥ (२८।२)
samitpāṇir upāgacchad āśramaṃ bhṛgunandanaḥ ||
स दृष्ट्वा पितरं वीरस् तथा मृत्युवशं गतम् । (२९।१)
sa dṛṣṭvā pitaraṃ vīras tathā mṛtyuvaśaṃ gatam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.