MBh, 1, 169
Select a line for its word-by-word analysis.
शक्तेः कुलकरं राजन् द्वितीयम् इव शक्तिनम् ॥ (१।३)
śakteḥ kulakaraṃ rājan dvitīyam iva śaktinam ||
पौत्रस्य भरतश्रेष्ठ चकार भगवान् स्वयम् ॥ (२।२)
pautrasya bharataśreṣṭha cakāra bhagavān svayam ||
स तात इति विप्रर्षिं वसिष्ठं प्रत्यभाषत । (५।१)
sa tāta iti viprarṣiṃ vasiṣṭhaṃ pratyabhāṣata |
मातुः समक्षं कौन्तेय अदृश्यन्त्याः परंतप ॥ (५।२)
mātuḥ samakṣaṃ kaunteya adṛśyantyāḥ paraṃtapa ||
तातेति परिपूर्णार्थं तस्य तन् मधुरं वचः । (६।१)
tāteti paripūrṇārthaṃ tasya tan madhuraṃ vacaḥ |
अदृश्यन्त्यश्रुपूर्णाक्षी शृण्वन्ती तम् उवाच ह ॥ (६।२)
adṛśyantyaśrupūrṇākṣī śṛṇvantī tam uvāca ha ||
स एवम् उक्तो दुःखार्तः सत्यवाग् ऋषिसत्तमः । (९।१)
sa evam ukto duḥkhārtaḥ satyavāg ṛṣisattamaḥ |
तं तथा निश्चितात्मानं महात्मानं महातपाः । (१०।१)
taṃ tathā niścitātmānaṃ mahātmānaṃ mahātapāḥ |
ऋषिर् ब्रह्मविदां श्रेष्ठो मैत्रावरुणिर् अन्त्यधीः । (१०।२)
ṛṣir brahmavidāṃ śreṣṭho maitrāvaruṇir antyadhīḥ |
कृतवीर्य इति ख्यातो बभूव नृपतिः क्षितौ । (११।२)
kṛtavīrya iti khyāto babhūva nṛpatiḥ kṣitau |
याज्यो वेदविदां लोके भृगूणां पार्थिवर्षभः ॥ (११।३)
yājyo vedavidāṃ loke bhṛgūṇāṃ pārthivarṣabhaḥ ||
तस्मिन् नृपतिशार्दूले स्वर्याते ऽथ कदाचन । (१३।१)
tasmin nṛpatiśārdūle svaryāte 'tha kadācana |
बभूव तत्कुलेयानां द्रव्यकार्यम् उपस्थितम् ॥ (१३।२)
babhūva tatkuleyānāṃ dravyakāryam upasthitam ||
ते भृगूणां धनं ज्ञात्वा राजानः सर्व एव ह । (१४।१)
te bhṛgūṇāṃ dhanaṃ jñātvā rājānaḥ sarva eva ha |
याचिष्णवो ऽभिजग्मुस्तांस्तात भार्गवसत्तमान् ॥ (१४।२)
yāciṣṇavo 'bhijagmustāṃstāta bhārgavasattamān ||
भूमौ तु निदधुः केचिद् भृगवो धनम् अक्षयम् । (१५।१)
bhūmau tu nidadhuḥ kecid bhṛgavo dhanam akṣayam |
ददुः केचिद् द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम् ॥ (१५।२)
daduḥ kecid dvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam ||
भृगवस्तु ददुः केचित् तेषां वित्तं यथेप्सितम् । (१६।१)
bhṛgavastu daduḥ kecit teṣāṃ vittaṃ yathepsitam |
तद् वित्तं ददृशुः सर्वे समेताः क्षत्रियर्षभाः ॥ (१७।३)
tad vittaṃ dadṛśuḥ sarve sametāḥ kṣatriyarṣabhāḥ ||
अवमन्य ततः कोपाद् भृगूंस्ताञ् शरणागतान् । (१८।१)
avamanya tataḥ kopād bhṛgūṃstāñ śaraṇāgatān |
निजघ्नुस्ते महेष्वासाः सर्वांस्तान् निशितैः शरैः । (१८।२)
nijaghnuste maheṣvāsāḥ sarvāṃstān niśitaiḥ śaraiḥ |
आ गर्भाद् अनुकृन्तन्तश्चेरुश्चैव वसुंधराम् ॥ (१८।३)
ā garbhād anukṛntantaśceruścaiva vasuṃdharām ||
तत उच्छिद्यमानेषु भृगुष्वेवं भयात् तदा । (१९।१)
tata ucchidyamāneṣu bhṛguṣvevaṃ bhayāt tadā |
भृगुपत्न्यो गिरिं तात हिमवन्तं प्रपेदिरे ॥ (१९।२)
bhṛgupatnyo giriṃ tāta himavantaṃ prapedire ||
तासाम् अन्यतमा गर्भं भयाद् दधार तैजसम् । (२०।१)
tāsām anyatamā garbhaṃ bhayād dadhāra taijasam |
तद्गर्भम् उपलभ्याशु ब्राह्मणी या भयार्दिता । (२०।३)
tadgarbham upalabhyāśu brāhmaṇī yā bhayārditā |
ततस्ते क्षत्रिया जग्मुस्तं गर्भं हन्तुम् उद्यताः । (२०।५)
tataste kṣatriyā jagmustaṃ garbhaṃ hantum udyatāḥ |
ददृशुर् ब्राह्मणीं तां ते दीप्यमानां स्वतेजसा ॥ (२०।६)
dadṛśur brāhmaṇīṃ tāṃ te dīpyamānāṃ svatejasā ||
अथ गर्भः स भित्त्वोरुं ब्राह्मण्या निर्जगाम ह । (२१।१)
atha garbhaḥ sa bhittvoruṃ brāhmaṇyā nirjagāma ha |
मुष्णन् दृष्टीः क्षत्रियाणां मध्याह्न इव भास्करः । (२१।२)
muṣṇan dṛṣṭīḥ kṣatriyāṇāṃ madhyāhna iva bhāskaraḥ |
ततश्चक्षुर्वियुक्तास्ते गिरिदुर्गेषु बभ्रमुः ॥ (२१।३)
tataścakṣurviyuktāste giridurgeṣu babhramuḥ ||
ततस्ते मोघसंकल्पा भयार्ताः क्षत्रियर्षभाः । (२२।१)
tataste moghasaṃkalpā bhayārtāḥ kṣatriyarṣabhāḥ |
ब्राह्मणीं शरणं जग्मुर् दृष्ट्यर्थं ताम् अनिन्दिताम् ॥ (२२।२)
brāhmaṇīṃ śaraṇaṃ jagmur dṛṣṭyarthaṃ tām aninditām ||
ऊचुश्चैनां महाभागां क्षत्रियास्ते विचेतसः । (२३।१)
ūcuścaināṃ mahābhāgāṃ kṣatriyāste vicetasaḥ |
ज्योतिःप्रहीणा दुःखार्ताः शान्तार्चिष इवाग्नयः ॥ (२३।२)
jyotiḥprahīṇā duḥkhārtāḥ śāntārciṣa ivāgnayaḥ ||
भगवत्याः प्रसादेन गच्छेत् क्षत्रं सचक्षुषम् । (२४।१)
bhagavatyāḥ prasādena gacchet kṣatraṃ sacakṣuṣam |
सपुत्रा त्वं प्रसादं नः सर्वेषां कर्तुम् अर्हसि । (२५।१)
saputrā tvaṃ prasādaṃ naḥ sarveṣāṃ kartum arhasi |
पुनर् दृष्टिप्रदानेन राज्ञः संत्रातुम् अर्हसि ॥ (२५।२)
punar dṛṣṭipradānena rājñaḥ saṃtrātum arhasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.