MBh, 1, 118
Select a line for its word-by-word analysis.
कुरवश्च तदा सर्वे पाण्डोः श्रुत्वा तथा विधिम् । (१।२)
kuravaśca tadā sarve pāṇḍoḥ śrutvā tathā vidhim |
भीष्मप्रभृतयो मात्रा जगृहुस्तान् सुतान् सह ॥ (१।३)
bhīṣmaprabhṛtayo mātrā jagṛhustān sutān saha ||
पाण्डोः प्रयच्छ माद्र्याश्च येभ्यो यावच्च वाञ्छितम् ॥ (३।२)
pāṇḍoḥ prayaccha mādryāśca yebhyo yāvacca vāñchitam ||
यथा च कुन्ती सत्कारं कुर्यान् माद्र्यास्तथा कुरु । (४।१)
yathā ca kuntī satkāraṃ kuryān mādryāstathā kuru |
यथा न वायुर् नादित्यः पश्येतां तां सुसंवृताम् ॥ (४।२)
yathā na vāyur nādityaḥ paśyetāṃ tāṃ susaṃvṛtām ||
न शोच्यः पाण्डुर् अनघः प्रशस्यः स नराधिपः । (५।१)
na śocyaḥ pāṇḍur anaghaḥ praśasyaḥ sa narādhipaḥ |
स पाण्डुश्च न शोच्यः स्यात् प्रवरः पुण्यकर्मणाम् ॥ (५।३)
sa pāṇḍuśca na śocyaḥ syāt pravaraḥ puṇyakarmaṇām ||
विदुरस्तं तथेत्युक्त्वा भीष्मेण सह भारत । (६।२)
vidurastaṃ tathetyuktvā bhīṣmeṇa saha bhārata |
निर्हृताः पावका दीप्ताः पाण्डो राजपुरोहितैः । (७।२)
nirhṛtāḥ pāvakā dīptāḥ pāṇḍo rājapurohitaiḥ |
अथ दर्भे तयोर् भूप कृत्वा प्रतिकृती तयोः । (७।५)
atha darbhe tayor bhūpa kṛtvā pratikṛtī tayoḥ |
अथैनम् आर्तवैर् गन्धैर् माल्यैश्च विविधैर् वरैः । (८।१)
athainam ārtavair gandhair mālyaiśca vividhair varaiḥ |
तां तथा शोभितां माल्यैर् वासोभिश्च महाधनैः । (९।१)
tāṃ tathā śobhitāṃ mālyair vāsobhiśca mahādhanaiḥ |
अवहन् यानमुख्येन सह माद्र्या सुसंवृतम् ॥ (१०।२)
avahan yānamukhyena saha mādryā susaṃvṛtam ||
प्रददुः काङ्क्षमाणेभ्यः पाण्डोस्तत्रौर्ध्वदेहिकम् ॥ (१२।२)
pradaduḥ kāṅkṣamāṇebhyaḥ pāṇḍostatraurdhvadehikam ||
अथ छत्राणि शुभ्राणि पाण्डुराणि बृहन्ति च । (१३।१)
atha chatrāṇi śubhrāṇi pāṇḍurāṇi bṛhanti ca |
आजह्रुः कौरवस्यार्थे वासांसि रुचिराणि च ॥ (१३।२)
ājahruḥ kauravasyārthe vāsāṃsi rucirāṇi ca ||
अगच्छन्न् अग्रतस्तस्य दीप्यमानाः स्वलंकृताः ॥ (१४।२)
agacchann agratastasya dīpyamānāḥ svalaṃkṛtāḥ ||
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव सहस्रशः । (१५।१)
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva sahasraśaḥ |
विकीर्णमूर्धजाः सर्वे मूर्ध्नि विन्यस्तपाणयः । (१५।४)
vikīrṇamūrdhajāḥ sarve mūrdhni vinyastapāṇayaḥ |
उरस्ताडं रुदन्त्यश्च स्त्रियः सर्वा अनुव्रताः । (१५।५)
urastāḍaṃ rudantyaśca striyaḥ sarvā anuvratāḥ |
कृत्वानाथान् परो नाथः क्व यास्यति नराधिपः । (१६।२)
kṛtvānāthān paro nāthaḥ kva yāsyati narādhipaḥ |
अनिधाय सुतान् राज्ये वने जातान् यशस्विनः । (१६।३)
anidhāya sutān rājye vane jātān yaśasvinaḥ |
क्रोशन्तः पाण्डवाः सर्वे भीष्मो विदुर एव च । (१७।१)
krośantaḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmo vidura eva ca |
बाह्लीकः सोमदत्तश्च तथा भूरिश्रवा नृपः । (१७।२)
bāhlīkaḥ somadattaśca tathā bhūriśravā nṛpaḥ |
अन्योन्यं वै समाश्लिष्य अनुजग्मुः सहस्रशः । (१७।३)
anyonyaṃ vai samāśliṣya anujagmuḥ sahasraśaḥ |
न्यासयामासुर् अथ तां शिबिकां सत्यवादिनः । (१८।१)
nyāsayāmāsur atha tāṃ śibikāṃ satyavādinaḥ |
सभार्यस्य नृसिंहस्य पाण्डोर् अक्लिष्टकर्मणः । (१८।२)
sabhāryasya nṛsiṃhasya pāṇḍor akliṣṭakarmaṇaḥ |
आच्छिद्य वाससंवीतं देशशुद्धिं वितेनिरे ॥ (१८।३)
ācchidya vāsasaṃvītaṃ deśaśuddhiṃ vitenire ||
पर्यषिञ्चज्जलेनाशु शातकुम्भमयैर् घटैः ॥ (१९।३)
paryaṣiñcajjalenāśu śātakumbhamayair ghaṭaiḥ ||
अथैनं देशजैः शुक्लैर् वासोभिः समयोजयन् । (२१।१)
athainaṃ deśajaiḥ śuklair vāsobhiḥ samayojayan |
आच्छन्नः स तु वासोभिर् जीवन्न् इव नरर्षभः । (२१।२)
ācchannaḥ sa tu vāsobhir jīvann iva nararṣabhaḥ |
वेदोक्तेन विधानेन क्रियाश्चक्रुः समन्त्रकम् ॥ (२१।५)
vedoktena vidhānena kriyāścakruḥ samantrakam ||
याजकैर् अभ्यनुज्ञातं प्रेतकर्मणि निष्ठितैः । (२२।१)
yājakair abhyanujñātaṃ pretakarmaṇi niṣṭhitaiḥ |
घृतावसिक्तं राजानं सह माद्र्या स्वलंकृतम् ॥ (२२।२)
ghṛtāvasiktaṃ rājānaṃ saha mādryā svalaṃkṛtam ||
अन्यैश्च विविधैर् गन्धैर् अनल्पैः समदाहयन् । (२३।४)
anyaiśca vividhair gandhair analpaiḥ samadāhayan |
घृताप्लुतैस्तथा वस्त्रैः प्रावारैश्च महाधनैः । (२३।५)
ghṛtāplutaistathā vastraiḥ prāvāraiśca mahādhanaiḥ |
घृतपूर्णैस्तथा कुम्भै राजानं समदाहयन् ॥ (२३।६)
ghṛtapūrṇaistathā kumbhai rājānaṃ samadāhayan ||
तां प्रेक्ष्य पतिताम् आर्तां पौरजानपदो जनः । (२५।१)
tāṃ prekṣya patitām ārtāṃ paurajānapado janaḥ |
रुरोद सस्वनं सर्वो राजभक्त्या कृपान्वितः ॥ (२५।२)
ruroda sasvanaṃ sarvo rājabhaktyā kṛpānvitaḥ ||
क्लान्तानीवार्तनादेन सर्वाणि च विचुक्रुशुः । (२६।१)
klāntānīvārtanādena sarvāṇi ca vicukruśuḥ |
सर्वाणि सहदुःखानि रुरुदुः सह तैर् जनैः ॥ (२६।३)
sarvāṇi sahaduḥkhāni ruruduḥ saha tair janaiḥ ||
सर्वशः कौरवाश्चैव प्राणदन् भृशदुःखिताः । (२७।२)
sarvaśaḥ kauravāścaiva prāṇadan bhṛśaduḥkhitāḥ |
चुक्रुशुः पाण्डवाः सर्वे धृतराष्ट्रश्च भारत ॥ (२७।३)
cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve dhṛtarāṣṭraśca bhārata ||
ततो भीष्मो ऽथ विदुरो राजा च सह बन्धुभिः । (२८।१)
tato bhīṣmo 'tha viduro rājā ca saha bandhubhiḥ |
चुक्रुशुः पाण्डवाः सर्वे भीष्मः शांतनवस्तथा । (२८।३)
cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmaḥ śāṃtanavastathā |
विदुरो ज्ञातयश्चैव चक्रुश्चाप्युदकक्रियाम् । (२८।४)
viduro jñātayaścaiva cakruścāpyudakakriyām |
एककुण्डे पृथक् चैव पिण्डांश्चैव पृथक् पृथक् । (२८।५)
ekakuṇḍe pṛthak caiva piṇḍāṃścaiva pṛthak pṛthak |
ददुर् धर्मोदकं सर्वे सर्वाश्च कुरुयोषितः ॥ (२८।६)
dadur dharmodakaṃ sarve sarvāśca kuruyoṣitaḥ ||
कृतोदकांस्तान् आदाय पाण्डवाञ् शोककर्शितान् । (२९।१)
kṛtodakāṃstān ādāya pāṇḍavāñ śokakarśitān |
सर्वाः प्रकृतयो राजञ् शोचन्त्यः पर्यवारयन् ॥ (२९।२)
sarvāḥ prakṛtayo rājañ śocantyaḥ paryavārayan ||
यथैव पाण्डवा भूमौ सुषुपुः सह बान्धवैः । (३०।१)
yathaiva pāṇḍavā bhūmau suṣupuḥ saha bāndhavaiḥ |
तथैव नागरा राजञ् शिश्यिरे ब्राह्मणादयः ॥ (३०।२)
tathaiva nāgarā rājañ śiśyire brāhmaṇādayaḥ ||
तद् अनानन्दम् अस्वस्थम् आकुमारम् अहृष्टवत् । (३१।१)
tad anānandam asvastham ākumāram ahṛṣṭavat |
बभूव पाण्डवैः सार्धं नगरं द्वादश क्षपाः ॥ (३१।२)
babhūva pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ nagaraṃ dvādaśa kṣapāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.