संजय उवाच । (१।१)

दुर्योधनो महाराज सुदर्शश्चापि ते सुतः । (१।२)

हतशेषौ तदा संख्ये वाजिमध्ये व्यवस्थितौ ॥ (१।३)

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये व्यवस्थितम् । (२।१)

उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥ (२।२)

शत्रवो हतभूयिष्ठा ज्ञातयः परिपालिताः । (३।१)

गृहीत्वा संजयं चासौ निवृत्तः शिनिपुंगवः ॥ (३।२)

परिश्रान्तश्च नकुलः सहदेवश्च भारत । (४।१)

योधयित्वा रणे पापान् धार्तराष्ट्रपदानुगान् ॥ (४।२)

सुयोधनम् अभित्यज्य त्रय एते व्यवस्थिताः । (५।१)

कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः ॥ (५।२)

असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः श्रिया परमया युतः । (६।१)

दुर्योधनबलं हत्वा सह सर्वैः प्रभद्रकैः ॥ (६।२)

असौ दुर्योधनः पार्थ वाजिमध्ये व्यवस्थितः । (७।१)

छत्रेण ध्रियमाणेन प्रेक्षमाणो मुहुर् मुहुः ॥ (७।२)

प्रतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये व्यवस्थितः । (८।१)

एनं हत्वा शितैर् बाणैः कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ (८।२)

गजानीकं हतं दृष्ट्वा त्वां च प्राप्तम् अरिंदम । (९।१)

यावन्न विद्रवन्त्येते तावज्जहि सुयोधनम् ॥ (९।२)

यातु कश्चित् तु पाञ्चाल्यं क्षिप्रम् आगम्यताम् इति । (१०।१)

परिश्रान्तबलस्तात नैष मुच्येत किल्बिषी ॥ (१०।२)

तव हत्वा बलं सर्वं संग्रामे धृतराष्ट्रजः । (११।१)

जितान् पाण्डुसुतान्मत्वा रूपं धारयते महत् ॥ (११।२)

निहतं स्वबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः । (१२।१)

ध्रुवम् एष्यति संग्रामे वधायैवात्मनो नृपः ॥ (१२।२)

एवम् उक्तः फल्गुनस्तु कृष्णं वचनम् अब्रवीत् । (१३।१)

धृतराष्ट्रसुताः सर्वे हता भीमेन मानद । (१३।२)

यावेतावास्थितौ कृष्ण तावद्य न भविष्यतः ॥ (१३।३)

हतो भीष्मो हतो द्रोणः कर्णो वैकर्तनो हतः । (१४।१)

मद्रराजो हतः शल्यो हतः कृष्ण जयद्रथः ॥ (१४।२)

हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च । (१५।१)

रथानां तु शते शिष्टे द्वे एव तु जनार्दन । (१५।२)

दन्तिनां च शतं साग्रं त्रिसाहस्राः पदातयः ॥ (१५।३)

अश्वत्थामा कृपश्चैव त्रिगर्ताधिपतिस्तथा । (१६।१)

उलूकः शकुनिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥ (१६।२)

एतद् बलम् अभूच्छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव । (१७।१)

मोक्षो न नूनं कालाद्धि विद्यते भुवि कस्यचित् ॥ (१७।२)

तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्योधनं स्थितम् । (१८।१)

अद्याह्ना हि महाराजो हतामित्रो भविष्यति ॥ (१८।२)

न हि मे मोक्ष्यते कश्चित् परेषाम् इति चिन्तये । (१९।१)

ये त्वद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति रणोत्कटाः । (१९।२)

तान् वै सर्वान् हनिष्यामि यद्यपि स्युर् अमानुषाः ॥ (१९।३)

अद्य युद्धे सुसंक्रुद्धो दीर्घं राज्ञः प्रजागरम् । (२०।१)

अपनेष्यामि गान्धारं पातयित्वा शितैः शरैः ॥ (२०।२)

निकृत्या वै दुराचारो यानि रत्नानि सौबलः । (२१।१)

सभायाम् अहरद् द्यूते पुनस्तान्याहराम्यहम् ॥ (२१।२)

अद्य ता अपि वेत्स्यन्ति सर्वा नागपुरस्त्रियः । (२२।१)

श्रुत्वा पतींश्च पुत्रांश्च पाण्डवैर् निहतान् युधि ॥ (२२।२)

समाप्तम् अद्य वै कर्म सर्वं कृष्ण भविष्यति । (२३।१)

अद्य दुर्योधनो दीप्तां श्रियं प्राणांश्च त्यक्ष्यति ॥ (२३।२)

नापयाति भयात् कृष्ण संग्रामाद् यदि चेन्मम । (२४।१)

निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम् ॥ (२४।२)

मम ह्येतद् अशक्तं वै वाजिवृन्दम् अरिंदम । (२५।१)

सोढुं ज्यातलनिर्घोषं याहि यावन्निहन्म्यहम् ॥ (२५।२)

एवम् उक्तस्तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना । (२६।१)

अचोदयद्धयान् राजन् दुर्योधनबलं प्रति ॥ (२६।२)

तद् अनीकम् अभिप्रेक्ष्य त्रयः सज्जा महारथाः । (२७।१)

भीमसेनो ऽर्जुनश्चैव सहदेवश्च मारिष । (२७।२)

प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनजिघांसया ॥ (२७।३)

तान् प्रेक्ष्य सहितान् सर्वाञ् जवेनोद्यतकार्मुकान् । (२८।१)

सौबलो ऽभ्यद्रवद् युद्धे पाण्डवान् आततायिनः ॥ (२८।२)

सुदर्शनस्तव सुतो भीमसेनं समभ्ययात् । (२९।१)

सुशर्मा शकुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना । (२९।२)

सहदेवं तव सुतो हयपृष्ठगतो ऽभ्ययात् ॥ (२९।३)

ततो ह्ययत्नतः क्षिप्रं तव पुत्रो जनाधिप । (३०।१)

प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद् भृशम् ॥ (३०।२)

सोपाविशद् रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः । (३१।१)

रुधिराप्लुतसर्वाङ्ग आशीविष इव श्वसन् ॥ (३१।२)

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां सहदेवो विशां पते । (३२।१)

दुर्योधनं शरैस्तीक्ष्णैः संक्रुद्धः समवाकिरत् ॥ (३२।२)

पार्थो ऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः । (३३।१)

शूराणाम् अश्वपृष्ठेभ्यः शिरांसि निचकर्त ह ॥ (३३।२)

तद् अनीकं तदा पार्थो व्यधमद् बहुभिः शरैः । (३४।१)

पातयित्वा हयान् सर्वांस्त्रिगर्तानां रथान् ययौ ॥ (३४।२)

ततस्ते सहिता भूत्वा त्रिगर्तानां महारथाः । (३५।१)

अर्जुनं वासुदेवं च शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥ (३५।२)

सत्यकर्माणम् आक्षिप्य क्षुरप्रेण महायशाः । (३६।१)

ततो ऽस्य स्यन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दनः ॥ (३६।२)

शिलाशितेन च विभो क्षुरप्रेण महायशाः । (३७।१)

शिरश्चिछेद प्रहसंस्तप्तकुण्डलभूषणम् ॥ (३७।२)

सत्येषुम् अथ चादत्त योधानां मिषतां ततः । (३८।१)

यथा सिंहो वने राजन्मृगं परिबुभुक्षितः ॥ (३८।२)

तं निहत्य ततः पार्थः सुशर्माणं त्रिभिः शरैः । (३९।१)

विद्ध्वा तान् अहनत् सर्वान् रथान् रुक्मविभूषितान् ॥ (३९।२)

ततस्तु प्रत्वरन् पार्थो दीर्घकालं सुसंभृतम् । (४०।१)

मुञ्चन् क्रोधविषं तीक्ष्णं प्रस्थलाधिपतिं प्रति ॥ (४०।२)

तम् अर्जुनः पृषत्कानां शतेन भरतर्षभ । (४१।१)

पूरयित्वा ततो वाहान्न्यहनत् तस्य धन्विनः ॥ (४१।२)

ततः शरं समादाय यमदण्डोपमं शितम् । (४२।१)

सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्न् इव ॥ (४२।२)

स शरः प्रेषितस्तेन क्रोधदीप्तेन धन्विना । (४३।१)

सुशर्माणं समासाद्य बिभेद हृदयं रणे ॥ (४३।२)

स गतासुर् महाराज पपात धरणीतले । (४४।१)

नन्दयन् पाण्डवान् सर्वान् व्यथयंश्चापि तावकान् ॥ (४४।२)

सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रान् अस्य महारथान् । (४५।१)

सप्त चाष्टौ च त्रिंशच्च सायकैर् अनयत् क्षयम् ॥ (४५।२)

ततो ऽस्य निशितैर् बाणैः सर्वान् हत्वा पदानुगान् । (४६।१)

अभ्यगाद् भारतीं सेनां हतशेषां महारथः ॥ (४६।२)

भीमस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रं तव जनाधिप । (४७।१)

सुदर्शनम् अदृश्यं तं शरैश्चक्रे हसन्न् इव ॥ (४७।२)

ततो ऽस्य प्रहसन् क्रुद्धः शिरः कायाद् अपाहरत् । (४८।१)

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतः प्रापतद् भुवि ॥ (४८।२)

तस्मिंस्तु निहते वीरे ततस्तस्य पदानुगाः । (४९।१)

परिवव्रू रणे भीमं किरन्तो विशिखाञ् शितान् ॥ (४९।२)

ततस्तु निशितैर् बाणैस्तद् अनीकं वृकोदरः । (५०।१)

इन्द्राशनिसमस्पर्शैः समन्तात् पर्यवाकिरत् । (५०।२)

ततः क्षणेन तद् भीमो न्यहनद् भरतर्षभ ॥ (५०।३)

तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महाबलाः । (५१।१)

भीमसेनं समासाद्य ततो ऽयुध्यन्त भारत । (५१।२)

तांस्तु सर्वाञ् शरैर् घोरैर् अवाकिरत पाण्डवः ॥ (५१।३)

तथैव तावका राजन् पाण्डवेयान्महारथान् । (५२।१)

शरवर्षेण महता समन्तात् पर्यवारयन् ॥ (५२।२)

व्याकुलं तद् अभूत् सर्वं पाण्डवानां परैः सह । (५३।१)

तावकानां च समरे पाण्डवेयैर् युयुत्सताम् ॥ (५३।२)

तत्र योधास्तदा पेतुः परस्परसमाहताः । (५४।१)

उभयोः सेनयो राजन् संशोचन्तः स्म बान्धवान् ॥ (५४।२)