महाभारतMahābhārata

MBh, 2, 17

243 of 1995 · 93 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

राक्षस्युवाच । (१।१)

rākṣasyuvāca |

1.2१.२

जरा नामास्मि भद्रं ते राक्षसी कामरूपिणी । (१।२)

jarā nāmāsmi bhadraṃ te rākṣasī kāmarūpiṇī |

1.3१.३

तव वेश्मनि राजेन्द्र पूजिता न्यवसं सुखम् । (१।३)

tava veśmani rājendra pūjitā nyavasaṃ sukham |

1.4१.४

गृहे गृहे मनुष्याणां नित्यं तिष्ठति राक्षसी । (१।४)

gṛhe gṛhe manuṣyāṇāṃ nityaṃ tiṣṭhati rākṣasī |

1.5१.५

गृहदेवीति नाम्ना वै पुरा सृष्टा स्वयंभुवा । (१।५)

gṛhadevīti nāmnā vai purā sṛṣṭā svayaṃbhuvā |

1.6१.६

दानवानां विनाशाय स्थापिता दिव्यरूपिणी । (१।६)

dānavānāṃ vināśāya sthāpitā divyarūpiṇī |

1.7१.७

यो मां भक्त्या लिखेत् कुड्ये सपुत्रां यौवनान्विताम् । (१।७)

yo māṃ bhaktyā likhet kuḍye saputrāṃ yauvanānvitām |

1.8१.८

गृहे तस्य भवेद् वृद्धिर् अन्यथा क्षयम् आप्नुयात् । (१।८)

gṛhe tasya bhaved vṛddhir anyathā kṣayam āpnuyāt |

1.9१.९

त्वद्गृहे तिष्ठमाना तु पूजिताहं सदा विभो । (१।९)

tvadgṛhe tiṣṭhamānā tu pūjitāhaṃ sadā vibho |

1.10१.१०

लिखिता चैव कुड्येषु पुत्रैर् बहुभिर् आवृता । (१।१०)

likhitā caiva kuḍyeṣu putrair bahubhir āvṛtā |

1.11१.११

गन्धपुष्पैस्तथा धूपैर् भक्ष्यैर् भोज्यैः सुपूजिता ॥ (१।११)

gandhapuṣpaistathā dhūpair bhakṣyair bhojyaiḥ supūjitā ||

2.1२.१

साहं प्रत्युपकारार्थं चिन्तयन्त्यनिशं नृप । (२।१)

sāhaṃ pratyupakārārthaṃ cintayantyaniśaṃ nṛpa |

2.2२.२

तवेमे पुत्रशकले दृष्टवत्यस्मि धार्मिक ॥ (२।२)

taveme putraśakale dṛṣṭavatyasmi dhārmika ||

3.1३.१

संश्लेषिते मया दैवात् कुमारः समपद्यत । (३।१)

saṃśleṣite mayā daivāt kumāraḥ samapadyata |

3.2३.२

तव भाग्यैर् महाराज हेतुमात्रम् अहं त्विह । (३।२)

tava bhāgyair mahārāja hetumātram ahaṃ tviha |

3.3३.३

मेरुं वा खादितुं शक्ता किं पुनस्तव बालकम् । (३।३)

meruṃ vā khādituṃ śaktā kiṃ punastava bālakam |

3.4३.४

गृहसम्पूजनात् तुष्ट्या मया प्रत्यर्पितस्तव । (३।४)

gṛhasampūjanāt tuṣṭyā mayā pratyarpitastava |

3.5३.५

तस्य बालस्य यत् कृत्यं तत् कुरुष्व नराधिप । (३।५)

tasya bālasya yat kṛtyaṃ tat kuruṣva narādhipa |

3.6३.६

मम नाम्ना च लोके ऽस्मिन् ख्यात एव भविष्यति ॥ (३।६)

mama nāmnā ca loke 'smin khyāta eva bhaviṣyati ||

4.1४.१

कृष्ण उवाच । (४।१)

kṛṣṇa uvāca

4.2४.२

एवम् उक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत । (४।२)

evam uktvā tu sā rājaṃstatraivāntaradhīyata |

4.3४.३

स गृह्य च कुमारं तं प्राविशत् स्वगृहं नृपः ॥ (४।३)

sa gṛhya ca kumāraṃ taṃ prāviśat svagṛhaṃ nṛpaḥ ||

5.1५.१

तस्य बालस्य यत् कृत्यं तच्चकार नृपस्तदा । (५।१)

tasya bālasya yat kṛtyaṃ taccakāra nṛpastadā |

5.2५.२

आज्ञापयच्च राक्षस्या मागधेषु महोत्सवम् ॥ (५।२)

ājñāpayacca rākṣasyā māgadheṣu mahotsavam ||

6.1६.१

तस्य नामाकरोत् तत्र प्रजापतिसमः पिता । (६।१)

tasya nāmākarot tatra prajāpatisamaḥ pitā |

6.2६.२

जरया संधितो यस्माज्जरासंधस्ततो ऽभवत् ॥ (६।२)

jarayā saṃdhito yasmājjarāsaṃdhastato 'bhavat ||

7.1७.१

सो ऽवर्धत महातेजा मगधाधिपतेः सुतः । (७।१)

so 'vardhata mahātejā magadhādhipateḥ sutaḥ |

7.2७.२

प्रमाणबलसम्पन्नो हुताहुतिर् इवानलः । (७।२)

pramāṇabalasampanno hutāhutir ivānalaḥ |

7.3७.३

मागधो बलसम्पन्नो हुतीर् इवानलः । (७।३)

māgadho balasampanno hutīr ivānalaḥ |

7.4७.४

मातापित्रोर् नन्दिकरः शुक्लपक्षे यथा शशी । (७।४)

mātāpitror nandikaraḥ śuklapakṣe yathā śaśī |

7.5७.५

एवं स ववृधे राजन् कुमारः पुष्करेक्षणः । (७।५)

evaṃ sa vavṛdhe rājan kumāraḥ puṣkarekṣaṇaḥ |

7.6७.६

कालेन महता चापि यौवनस्थो बभूव ह ॥ (७।६)

kālena mahatā cāpi yauvanastho babhūva ha ||

8.1८.१

कस्यचित् त्वथ कालस्य पुनर् एव महातपाः । (८।१)

kasyacit tvatha kālasya punar eva mahātapāḥ |

8.2८.२

मगधान् उपचक्राम भगवांश्चण्डकौशिकः ॥ (८।२)

magadhān upacakrāma bhagavāṃścaṇḍakauśikaḥ ||

9.1९.१

तस्यागमनसंहृष्टः सामात्यः सपुरःसरः । (९।१)

tasyāgamanasaṃhṛṣṭaḥ sāmātyaḥ sapuraḥsaraḥ |

9.2९.२

सभार्यः सह पुत्रेण निर्जगाम बृहद्रथः ॥ (९।२)

sabhāryaḥ saha putreṇa nirjagāma bṛhadrathaḥ ||

10.1१०.१

पाद्यार्घ्याचमनीयैस्तम् अर्चयामास भारत । (१०।१)

pādyārghyācamanīyaistam arcayāmāsa bhārata |

10.2१०.२

स नृपो राज्यसहितं पुत्रं चास्मै न्यवेदयत् ॥ (१०।२)

sa nṛpo rājyasahitaṃ putraṃ cāsmai nyavedayat ||

11.1११.१

प्रतिगृह्य तु तां पूजां पार्थिवाद् भगवान् ऋषिः । (११।१)

pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ pārthivād bhagavān ṛṣiḥ |

11.2११.२

उवाच मागधं राजन् प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ (११।२)

uvāca māgadhaṃ rājan prahṛṣṭenāntarātmanā ||

12.1१२.१

सर्वम् एतन्मया राजन् विज्ञातं ज्ञानचक्षुषा । (१२।१)

sarvam etanmayā rājan vijñātaṃ jñānacakṣuṣā |

12.2१२.२

पुत्रस्तु शृणु राजेन्द्र यादृशो ऽयं भविष्यति । (१२।२)

putrastu śṛṇu rājendra yādṛśo 'yaṃ bhaviṣyati |

12.3१२.३

अस्य रूपं च सत्त्वं च बलम् ऊर्जितम् एव च । (१२।३)

asya rūpaṃ ca sattvaṃ ca balam ūrjitam eva ca |

12.4१२.४

एष श्रिया समुदितः पुत्रस्तव न संशयः । (१२।४)

eṣa śriyā samuditaḥ putrastava na saṃśayaḥ |

12.5१२.५

प्रापयिष्यति तत् सर्वं विक्रमेण समन्वितः ॥ (१२।५)

prāpayiṣyati tat sarvaṃ vikrameṇa samanvitaḥ ||

13.1१३.१

अस्य वीर्यवतो वीर्यं नानुयास्यन्ति पार्थिवाः । (१३।१)

asya vīryavato vīryaṃ nānuyāsyanti pārthivāḥ |

13.2१३.२

पततो वैनतेयस्य गतिम् अन्ये यथा खगाः । (१३।२)

patato vainateyasya gatim anye yathā khagāḥ |

13.3१३.३

विनाशम् उपयास्यन्ति ये चास्य परिपन्थिनः । (१३।३)

vināśam upayāsyanti ye cāsya paripanthinaḥ |

13.4१३.४

देवैर् अपि विसृष्टानि शस्त्राण्यस्य महीपते । (१३।४)

devair api visṛṣṭāni śastrāṇyasya mahīpate |

13.5१३.५

न रुजं जनयिष्यन्ति गिरेर् इव नदीरयाः ॥ (१३।५)

na rujaṃ janayiṣyanti girer iva nadīrayāḥ ||

14.1१४.१

सर्वमूर्धाभिषिक्तानाम् एष मूर्ध्नि ज्वलिष्यति । (१४।१)

sarvamūrdhābhiṣiktānām eṣa mūrdhni jvaliṣyati |

14.2१४.२

सर्वेषां निष्प्रभकरो ज्योतिषाम् इव भास्करः ॥ (१४।२)

sarveṣāṃ niṣprabhakaro jyotiṣām iva bhāskaraḥ ||

15.1१५.१

एनम् आसाद्य राजानः समृद्धबलवाहनाः । (१५।१)

enam āsādya rājānaḥ samṛddhabalavāhanāḥ |

15.2१५.२

विनाशम् उपयास्यन्ति शलभा इव पावकम् ॥ (१५।२)

vināśam upayāsyanti śalabhā iva pāvakam ||

16.1१६.१

एष श्रियं समुदितां सर्वराज्ञां ग्रहीष्यति । (१६।१)

eṣa śriyaṃ samuditāṃ sarvarājñāṃ grahīṣyati |

16.2१६.२

वर्षास्विवोद्धतजला नदीर् नदनदीपतिः ॥ (१६।२)

varṣāsvivoddhatajalā nadīr nadanadīpatiḥ ||

17.1१७.१

एष धारयिता सम्यक् चातुर्वर्ण्यं महाबलः । (१७।१)

eṣa dhārayitā samyak cāturvarṇyaṃ mahābalaḥ |

17.2१७.२

शुभाशुभम् इव स्फीता सर्वसस्यधरा धरा । (१७।२)

śubhāśubham iva sphītā sarvasasyadharā dharā |

17.3१७.३

श्रियं समुदिताः सर्वे भविष्यन्ति नराधिपाः ॥ (१७।३)

śriyaṃ samuditāḥ sarve bhaviṣyanti narādhipāḥ ||

18.1१८.१

अस्याज्ञावशगाः सर्वे भविष्यन्ति नराधिपाः । (१८।१)

asyājñāvaśagāḥ sarve bhaviṣyanti narādhipāḥ |

18.2१८.२

सर्वभूतात्मभूतस्य वायोर् इव शरीरिणः ॥ (१८।२)

sarvabhūtātmabhūtasya vāyor iva śarīriṇaḥ ||

19.1१९.१

एष रुद्रं महादेवं त्रिपुरान्तकरं हरम् । (१९।१)

eṣa rudraṃ mahādevaṃ tripurāntakaraṃ haram |

19.2१९.२

सर्वलोकेष्वतिबलः स्वयं द्रक्ष्यति मागधः ॥ (१९।२)

sarvalokeṣvatibalaḥ svayaṃ drakṣyati māgadhaḥ ||

20.1२०.१

एवं ब्रुवन्न् एव मुनिः स्वकार्यार्थं विचिन्तयन् । (२०।१)

evaṃ bruvann eva muniḥ svakāryārthaṃ vicintayan |

20.2२०.२

विसर्जयामास नृपं बृहद्रथम् अथारिहन् ॥ (२०।२)

visarjayāmāsa nṛpaṃ bṛhadratham athārihan ||

21.1२१.१

प्रविश्य नगरं चैव ज्ञातिसंबन्धिभिर् वृतः । (२१।१)

praviśya nagaraṃ caiva jñātisaṃbandhibhir vṛtaḥ |

21.2२१.२

अभिषिच्य जरासंधं मगधाधिपतिस्तदा । (२१।२)

abhiṣicya jarāsaṃdhaṃ magadhādhipatistadā |

21.3२१.३

बृहद्रथो नरपतिः परां निर्वृतिम् आययौ ॥ (२१।३)

bṛhadratho narapatiḥ parāṃ nirvṛtim āyayau ||

22.1२२.१

अभिषिक्ते जरासंधे तदा राजा बृहद्रथः । (२२।१)

abhiṣikte jarāsaṃdhe tadā rājā bṛhadrathaḥ |

22.2२२.२

पत्नीद्वयेनानुगतस्तपोवनरतो ऽभवत् ॥ (२२।२)

patnīdvayenānugatastapovanarato 'bhavat ||

23.1२३.१

तपोवनस्थे पितरि मातृभ्यां सह भारत । (२३।१)

tapovanasthe pitari mātṛbhyāṃ saha bhārata |

23.2२३.२

जरासंधः स्ववीर्येण पार्थिवान् अकरोद् वशे ॥ (२३।२)

jarāsaṃdhaḥ svavīryeṇa pārthivān akarod vaśe ||

24.1२४.१

अथ दीर्घस्य कालस्य तपोवनगतो नृपः । (२४।१)

atha dīrghasya kālasya tapovanagato nṛpaḥ |

24.2२४.२

सभार्यः स्वर्गम् अगमत् तपस्तप्त्वा बृहद्रथः । (२४।२)

sabhāryaḥ svargam agamat tapastaptvā bṛhadrathaḥ |

24.3२४.३

जरासंधो ऽपि नृपतिर् यथोक्तं कौशिकेन तत् । (२४।३)

jarāsaṃdho 'pi nṛpatir yathoktaṃ kauśikena tat |

24.4२४.४

वरप्रदानम् अखिलं प्राप्य राज्यम् अपालयत् । (२४।४)

varapradānam akhilaṃ prāpya rājyam apālayat |

24.5२४.५

निहते वासुदेवेन तदा कंसे महीपतौ । (२४।५)

nihate vāsudevena tadā kaṃse mahīpatau |

24.6२४.६

जातो वै वैरनिर्बन्धः कृष्णेन सह तस्य वै । (२४।६)

jāto vai vairanirbandhaḥ kṛṣṇena saha tasya vai |

24.7२४.७

भ्रामयित्वा शतगुणम् एकोनं येन भारत । (२४।७)

bhrāmayitvā śataguṇam ekonaṃ yena bhārata |

24.8२४.८

गदा क्षिप्ता बलवता मागधेन गिरिव्रजात् । (२४।८)

gadā kṣiptā balavatā māgadhena girivrajāt |

24.9२४.९

तिष्ठतो मथुरायां वै कृष्णस्याद्भुतकर्मणः । (२४।९)

tiṣṭhato mathurāyāṃ vai kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ |

24.10२४.१०

एकोनयोजनशते सा पपात गदा शुभा । (२४।१०)

ekonayojanaśate sā papāta gadā śubhā |

24.11२४.११

दृष्ट्वा पौरैस्तदा सम्यग् गदा चैव निवेदिता । (२४।११)

dṛṣṭvā pauraistadā samyag gadā caiva niveditā |

24.12२४.१२

गदावसानं तत् ख्यातं मथुरायां समीपतः ॥ (२४।१२)

gadāvasānaṃ tat khyātaṃ mathurāyāṃ samīpataḥ ||

25.1२५.१

तस्यास्तां हंसडिभकावशस्त्रनिधनावुभौ । (२५।१)

tasyāstāṃ haṃsaḍibhakāvaśastranidhanāvubhau |

25.2२५.२

मन्त्रे मतिमतां श्रेष्ठौ युद्धशास्त्रविशारदौ । (२५।२)

mantre matimatāṃ śreṣṭhau yuddhaśāstraviśāradau |

25.3२५.३

हते चैव मया कंसे सहंसडिभके तदा । (२५।३)

hate caiva mayā kaṃse sahaṃsaḍibhake tadā |

25.4२५.४

जरासंधस्य दुहिता रोदते पार्श्वतः पितुः । (२५।४)

jarāsaṃdhasya duhitā rodate pārśvataḥ pituḥ |

25.5२५.५

ततो वैरं विनिर्बद्धं मया तस्य च भारत ॥ (२५।५)

tato vairaṃ vinirbaddhaṃ mayā tasya ca bhārata ||

26.1२६.१

यौ तौ मया ते कथितौ पूर्वम् एव महाबलौ । (२६।१)

yau tau mayā te kathitau pūrvam eva mahābalau |

26.2२६.२

त्रयस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः ॥ (२६।२)

trayastrayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ ||

27.1२७.१

एवम् एष तदा वीर बलिभिः कुकुरान्धकैः । (२७।१)

evam eṣa tadā vīra balibhiḥ kukurāndhakaiḥ |

27.2२७.२

वृष्णिभिश्च महाराज नीतिहेतोर् उपेक्षितः ॥ (२७।२)

vṛṣṇibhiśca mahārāja nītihetor upekṣitaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 2, 17

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit