संजय उवाच । (१।१)

परिवर्तमाने त्वादित्ये तत्र सूर्यस्य रश्मिभिः । (१।२)

रजसा कीर्यमाणाश्च मन्दीभूताश्च सैनिकाः ॥ (१।३)

तिष्ठतां युध्यमानानां पुनर् आवर्तताम् अपि । (२।१)

भज्यतां जयतां चैव जगाम तद् अहः शनैः ॥ (२।२)

तथा तेषु विषक्तेषु सैन्येषु जयगृद्धिषु । (३।१)

अर्जुनो वासुदेवश्च सैन्धवायैव जग्मतुः ॥ (३।२)

रथमार्गप्रमाणं तु कौन्तेयो निशितैः शरैः । (४।१)

चकार तत्र पन्थानं ययौ येन जनार्दनः ॥ (४।२)

यत्र यत्र रथो याति पाण्डवस्य महात्मनः । (५।१)

तत्र तत्रैव दीर्यन्ते सेनास्तव विशां पते ॥ (५।२)

रथशिक्षां तु दाशार्हो दर्शयामास वीर्यवान् । (६।१)

उत्तमाधममध्यानि मण्डलानि विदर्शयन् ॥ (६।२)

ते तु नामाङ्किताः पीताः कालज्वलनसंनिभाः । (७।१)

स्नायुनद्धाः सुपर्वाणः पृथवो दीर्घगामिनः ॥ (७।२)

वैणवायस्मयशराः स्वायता विविधाननाः । (८।१)

रुधिरं पतगैः सार्धं प्राणिनां पपुर् आहवे ॥ (८।२)

रथस्थितः क्रोशमात्रे यान् अस्यत्यर्जुनः शरान् । (९।१)

रथे क्रोशम् अतिक्रान्ते तस्य ते घ्नन्ति शात्रवान् ॥ (९।२)

तार्क्ष्यमारुतरंहोभिर् वाजिभिः साधुवाहिभिः । (१०।१)

तथागच्छद्धृषीकेशः कृत्स्नं विस्मापयञ् जगत् ॥ (१०।२)

न तथा गच्छति रथस्तपनस्य विशां पते । (११।१)

नेन्द्रस्य न च रुद्रस्य नापि वैश्रवणस्य च ॥ (११।२)

नान्यस्य समरे राजन् गतपूर्वस्तथा रथः । (१२।१)

यथा ययावर्जुनस्य मनोऽभिप्रायशीघ्रगः ॥ (१२।२)

प्रविश्य तु रणे राजन् केशवः परवीरहा । (१३।१)

सेनामध्ये हयांस्तूर्णं चोदयामास भारत ॥ (१३।२)

ततस्तस्य रथौघस्य मध्यं प्राप्य हयोत्तमाः । (१४।१)

कृच्छ्रेण रथम् ऊहुस्तं क्षुत्पिपासाश्रमान्विताः ॥ (१४।२)

क्षताश्च बहुभिः शस्त्रैर् युद्धशौण्डैर् अनेकशः । (१५।१)

मण्डलानि विचित्राणि विचेरुस्ते मुहुर् मुहुः ॥ (१५।२)

हतानां वाजिनागानां रथानां च नरैः सह । (१६।१)

उपरिष्टाद् अतिक्रान्ताः शैलाभानां सहस्रशः ॥ (१६।२)

एतस्मिन्न् अन्तरे वीरावावन्त्यौ भ्रातरौ नृप । (१७।१)

सहसेनौ समार्छेतां पाण्डवं क्लान्तवाहनम् ॥ (१७।२)

तावर्जुनं चतुःषष्ट्या सप्तत्या च जनार्दनम् । (१८।१)

शराणां च शतेनाश्वान् अविध्येतां मुदान्वितौ ॥ (१८।२)

तावर्जुनो महाराज नवभिर् नतपर्वभिः । (१९।१)

आजघान रणे क्रुद्धो मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः ॥ (१९।२)

ततस्तौ तु शरौघेण बीभत्सुं सहकेशवम् । (२०।१)

आच्छादयेतां संरब्धौ सिंहनादं च नेदतुः ॥ (२०।२)

तयोस्तु धनुषी चित्रे भल्लाभ्यां श्वेतवाहनः । (२१।१)

चिछेद समरे तूर्णं ध्वजौ च कनकोज्ज्वलौ ॥ (२१।२)

अथान्ये धनुषी राजन् प्रगृह्य समरे तदा । (२२।१)

पाण्डवं भृशसंक्रुद्धाव् अर्दयामासतुः शरैः ॥ (२२।२)

तयोस्तु भृशसंक्रुद्धः शराभ्यां पाण्डुनन्दनः । (२३।१)

चिछेद धनुषी तूर्णं भूय एव धनंजयः ॥ (२३।२)

तथान्यैर् विशिखैस्तूर्णं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः । (२४।१)

जघानाश्वान् सपदातांस्तथोभौ पार्ष्णिसारथी ॥ (२४।२)

ज्येष्ठस्य च शिरः कायात् क्षुरप्रेण न्यकृन्तत । (२५।१)

स पपात हतः पृथ्व्यां वातरुग्ण इव द्रुमः ॥ (२५।२)

विन्दं तु निहतं दृष्ट्वा अनुविन्दः प्रतापवान् । (२६।१)

हताश्वं रथम् उत्सृज्य गदां गृह्य महाबलः ॥ (२६।२)

अभ्यद्रवत संग्रामे भ्रातुर् वधम् अनुस्मरन् । (२७।१)

गदया गदिनां श्रेष्ठो नृत्यन्न् इव महारथः ॥ (२७।२)

अनुविन्दस्तु गदया ललाटे मधुसूदनम् । (२८।१)

स्पृष्ट्वा नाकम्पयत् क्रुद्धो मैनाकम् इव पर्वतम् ॥ (२८।२)

तस्यार्जुनः शरैः षड्भिर् ग्रीवां पादौ भुजौ शिरः । (२९।१)

निचकर्त स संछिन्नः पपाताद्रिचयो यथा ॥ (२९।२)

ततस्तौ निहतौ दृष्ट्वा तयो राजन् पदानुगाः । (३०।१)

अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः किरन्तः शतशः शरान् ॥ (३०।२)

तान् अर्जुनः शरैस्तूर्णं निहत्य भरतर्षभ । (३१।१)

व्यरोचत यथा वह्निर् दावं दग्ध्वा हिमात्यये ॥ (३१।२)

तयोः सेनाम् अतिक्रम्य कृच्छ्रान्निर्याद् धनंजयः । (३२।१)

विबभौ जलदान् भित्त्वा दिवाकर इवोदितः ॥ (३२।२)

तं दृष्ट्वा कुरवस्त्रस्ताः प्रहृष्टाश्चाभवन् पुनः । (३३।१)

अभ्यवर्षंस्तदा पार्थं समन्ताद् भरतर्षभ ॥ (३३।२)

श्रान्तं चैनं समालक्ष्य ज्ञात्वा दूरे च सैन्धवम् । (३४।१)

सिंहनादेन महता सर्वतः पर्यवारयन् ॥ (३४।२)

तांस्तु दृष्ट्वा सुसंरब्धान् उत्स्मयन् पुरुषर्षभः । (३५।१)

शनकैर् इव दाशार्हम् अर्जुनो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (३५।२)

शरार्दिताश्च ग्लानाश्च हया दूरे च सैन्धवः । (३६।१)

किम् इहानन्तरं कार्यं ज्यायिष्ठं तव रोचते ॥ (३६।२)

ब्रूहि कृष्ण यथातत्त्वं त्वं हि प्राज्ञतमः सदा । (३७।१)

भवन्नेत्रा रणे शत्रून् विजेष्यन्तीह पाण्डवाः ॥ (३७।२)

मम त्वनन्तरं कृत्यं यद् वै तत् संनिबोध मे । (३८।१)

हयान् विमुच्य हि सुखं विशल्यान् कुरु माधव ॥ (३८।२)

एवम् उक्तस्तु पार्थेन केशवः प्रत्युवाच तम् । (३९।१)

ममाप्येतन्मतं पार्थ यद् इदं ते प्रभाषितम् ॥ (३९।२)

अर्जुन उवाच । (४०।१)

अहम् आवारयिष्यामि सर्वसैन्यानि केशव । (४०।२)

त्वम् अप्यत्र यथान्यायं कुरु कार्यम् अनन्तरम् ॥ (४०।३)

संजय उवाच । (४१।१)

सो ऽवतीर्य रथोपस्थाद् असंभ्रान्तो धनंजयः । (४१।२)

गाण्डीवं धनुर् आदाय तस्थौ गिरिर् इवाचलः ॥ (४१।३)

तम् अभ्यधावन् क्रोशन्तः क्षत्रिया जयकाङ्क्षिणः । (४२।१)

इदं छिद्रम् इति ज्ञात्वा धरणीस्थं धनंजयम् ॥ (४२।२)

तम् एकं रथवंशेन महता पर्यवारयन् । (४३।१)

विकर्षन्तश्च चापानि विसृजन्तश्च सायकान् ॥ (४३।२)

अस्त्राणि च विचित्राणि क्रुद्धास्तत्र व्यदर्शयन् । (४४।१)

छादयन्तः शरैः पार्थं मेघा इव दिवाकरम् ॥ (४४।२)

अभ्यद्रवन्त वेगेन क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् । (४५।१)

रथसिंहं रथोदाराः सिंहं मत्ता इव द्विपाः ॥ (४५।२)

तत्र पार्थस्य भुजयोर् महद् बलम् अदृश्यत । (४६।१)

यत् क्रुद्धो बहुलाः सेनाः सर्वतः समवारयत् ॥ (४६।२)

अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतो विभुः । (४७।१)

इषुभिर् बहुभिस्तूर्णं सर्वान् एव समावृणोत् ॥ (४७।२)

तत्रान्तरिक्षे बाणानां प्रगाढानां विशां पते । (४८।१)

संघर्षेण महार्चिष्मान् पावकः समजायत ॥ (४८।२)

तत्र तत्र महेष्वासैः श्वसद्भिः शोणितोक्षितैः । (४९।१)

हयैर् नागैश्च संभिन्नैर् नदद्भिश्चारिकर्शनैः ॥ (४९।२)

संरब्धैश्चारिभिर् वीरैः प्रार्थयद्भिर् जयं मृधे । (५०।१)

एकस्थैर् बहुभिः क्रुद्धैर् ऊष्मेव समजायत ॥ (५०।२)

शरोर्मिणं ध्वजावर्तं नागनक्रं दुरत्ययम् । (५१।१)

पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिस्वनम् ॥ (५१।२)

असंख्येयम् अपारं च रजोऽऽभीलम् अतीव च । (५२।१)

उष्णीषकमठच्छन्नं पताकाफेनमालिनम् ॥ (५२।२)

रथसागरम् अक्षोभ्यं मातङ्गाङ्गशिलाचितम् । (५३।१)

वेलाभूतस्तदा पार्थः पत्रिभिः समवारयत् ॥ (५३।२)

ततो जनार्दनः संख्ये प्रियं पुरुषसत्तमम् । (५४।१)

असंभ्रान्तो महाबाहुर् अर्जुनं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (५४।२)

उदपानम् इहाश्वानां नालम् अस्ति रणे ऽर्जुन । (५५।१)

परीप्सन्ते जलं चेमे पेयं न त्ववगाहनम् ॥ (५५।२)

इदम् अस्तीत्यसंभ्रान्तो ब्रुवन्न् अस्त्रेण मेदिनीम् । (५६।१)

अभिहत्यार्जुनश्चक्रे वाजिपानं सरः शुभम् ॥ (५६।२)

शरवंशं शरस्थूणं शराच्छादनम् अद्भुतम् । (५७।१)

शरवेश्माकरोत् पार्थस्त्वष्टेवाद्भुतकर्मकृत् ॥ (५७।२)

ततः प्रहस्य गोविन्दः साधु साध्वित्यथाब्रवीत् । (५८।१)

शरवेश्मनि पार्थेन कृते तस्मिन्महारणे ॥ (५८।२)