महाभारतMahābhārata

MBh, 14, 90

1925 of 1995 · 81 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

स प्रविश्य यथान्यायं पाण्डवानां निवेशनम् । (१।२)

sa praviśya yathānyāyaṃ pāṇḍavānāṃ niveśanam |

1.3१.३

पितामहीम् अभ्यवदत् साम्ना परमवल्गुना ॥ (१।३)

pitāmahīm abhyavadat sāmnā paramavalgunā ||

2.1२.१

तथा चित्राङ्गदा देवी कौरव्यस्यात्मजापि च । (२।१)

tathā citrāṅgadā devī kauravyasyātmajāpi ca |

2.2२.२

पृथां कृष्णां च सहिते विनयेनाभिजग्मतुः । (२।२)

pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca sahite vinayenābhijagmatuḥ |

2.3२.३

सुभद्रां च यथान्यायं याश्चान्याः कुरुयोषितः ॥ (२।३)

subhadrāṃ ca yathānyāyaṃ yāścānyāḥ kuruyoṣitaḥ ||

3.1३.१

ददौ कुन्ती ततस्ताभ्यां रत्नानि विविधानि च । (३।१)

dadau kuntī tatastābhyāṃ ratnāni vividhāni ca |

3.2३.२

द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चाप्यन्या ददुः स्त्रियः ॥ (३।२)

draupadī ca subhadrā ca yāścāpyanyā daduḥ striyaḥ ||

4.1४.१

ऊषतुस्तत्र ते देव्यौ महार्हशयनासने । (४।१)

ūṣatustatra te devyau mahārhaśayanāsane |

4.2४.२

सुपूजिते स्वयं कुन्त्या पार्थस्य प्रियकाम्यया ॥ (४।२)

supūjite svayaṃ kuntyā pārthasya priyakāmyayā ||

5.1५.१

स च राजा महावीर्यः पूजितो बभ्रुवाहनः । (५।१)

sa ca rājā mahāvīryaḥ pūjito babhruvāhanaḥ |

5.2५.२

धृतराष्ट्रं महीपालम् उपतस्थे यथाविधि ॥ (५।२)

dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālam upatasthe yathāvidhi ||

6.1६.१

युधिष्ठिरं च राजानं भीमादींश्चापि पाण्डवान् । (६।१)

yudhiṣṭhiraṃ ca rājānaṃ bhīmādīṃścāpi pāṇḍavān |

6.2६.२

उपगम्य महातेजा विनयेनाभ्यवादयत् ॥ (६।२)

upagamya mahātejā vinayenābhyavādayat ||

7.1७.१

स तैः प्रेम्णा परिष्वक्तः पूजितश्च यथाविधि । (७।१)

sa taiḥ premṇā pariṣvaktaḥ pūjitaśca yathāvidhi |

7.2७.२

धनं चास्मै ददुर् भूरि प्रीयमाणा महारथाः ॥ (७।२)

dhanaṃ cāsmai dadur bhūri prīyamāṇā mahārathāḥ ||

8.1८.१

तथैव स महीपालः कृष्णं चक्रगदाधरम् । (८।१)

tathaiva sa mahīpālaḥ kṛṣṇaṃ cakragadādharam |

8.2८.२

प्रद्युम्न इव गोविन्दं विनयेनोपतस्थिवान् ॥ (८।२)

pradyumna iva govindaṃ vinayenopatasthivān ||

9.1९.१

तस्मै कृष्णो ददौ राज्ञे महार्हम् अभिपूजितम् । (९।१)

tasmai kṛṣṇo dadau rājñe mahārham abhipūjitam |

9.2९.२

रथं हेमपरिष्कारं दिव्याश्वयुजम् उत्तमम् ॥ (९।२)

rathaṃ hemapariṣkāraṃ divyāśvayujam uttamam ||

10.1१०.१

धर्मराजश्च भीमश्च यमजौ फल्गुनस्तथा । (१०।१)

dharmarājaśca bhīmaśca yamajau phalgunastathā |

10.2१०.२

पृथक् पृथग् अतीवैनं मानार्हं समपूजयन् ॥ (१०।२)

pṛthak pṛthag atīvainaṃ mānārhaṃ samapūjayan ||

11.1११.१

ततस्तृतीये दिवसे सत्यवत्याः सुतो मुनिः । (११।१)

tatastṛtīye divase satyavatyāḥ suto muniḥ |

11.2११.२

युधिष्ठिरं समभ्येत्य वाग्मी वचनम् अब्रवीत् ॥ (११।२)

yudhiṣṭhiraṃ samabhyetya vāgmī vacanam abravīt ||

12.1१२.१

अद्य प्रभृति कौन्तेय यजस्व समयो हि ते । (१२।१)

adya prabhṛti kaunteya yajasva samayo hi te |

12.2१२.२

मुहूर्तो यज्ञियः प्राप्तश्चोदयन्ति च याजकाः ॥ (१२।२)

muhūrto yajñiyaḥ prāptaścodayanti ca yājakāḥ ||

13.1१३.१

अहीनो नाम राजेन्द्र क्रतुस्ते ऽयं विकल्पवान् । (१३।१)

ahīno nāma rājendra kratuste 'yaṃ vikalpavān |

13.2१३.२

बहुत्वात् काञ्चनस्यास्य ख्यातो बहुसुवर्णकः ॥ (१३।२)

bahutvāt kāñcanasyāsya khyāto bahusuvarṇakaḥ ||

14.1१४.१

एवम् एव महाराज दक्षिणां त्रिगुणां कुरु । (१४।१)

evam eva mahārāja dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kuru |

14.2१४.२

त्रित्वं व्रजतु ते राजन् ब्राह्मणा ह्यत्र कारणम् ॥ (१४।२)

tritvaṃ vrajatu te rājan brāhmaṇā hyatra kāraṇam ||

15.1१५.१

त्रीन् अश्वमेधान् अत्र त्वं सम्प्राप्य बहुदक्षिणान् । (१५।१)

trīn aśvamedhān atra tvaṃ samprāpya bahudakṣiṇān |

15.2१५.२

ज्ञातिवध्याकृतं पापं प्रहास्यसि नराधिप ॥ (१५।२)

jñātivadhyākṛtaṃ pāpaṃ prahāsyasi narādhipa ||

16.1१६.१

पवित्रं परमं ह्येतत् पावनानां च पावनम् । (१६।१)

pavitraṃ paramaṃ hyetat pāvanānāṃ ca pāvanam |

16.2१६.२

यद् अश्वमेधावभृथं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन ॥ (१६।२)

yad aśvamedhāvabhṛthaṃ prāpsyase kurunandana ||

17.1१७.१

इत्युक्तः स तु तेजस्वी व्यासेनामिततेजसा । (१७।१)

ityuktaḥ sa tu tejasvī vyāsenāmitatejasā |

17.2१७.२

दीक्षां विवेश धर्मात्मा वाजिमेधाप्तये तदा । (१७।२)

dīkṣāṃ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tadā |

17.3१७.३

नराधिपः प्रायजत वाजिमेधं महाक्रतुम् ॥ (१७।३)

narādhipaḥ prāyajata vājimedhaṃ mahākratum ||

18.1१८.१

तत्र वेदविदो राजंश्चक्रुः कर्माणि याजकाः । (१८।१)

tatra vedavido rājaṃścakruḥ karmāṇi yājakāḥ |

18.2१८.२

परिक्रमन्तः शास्त्रज्ञा विधिवत् साधुशिक्षिताः ॥ (१८।२)

parikramantaḥ śāstrajñā vidhivat sādhuśikṣitāḥ ||

19.1१९.१

न तेषां स्खलितं तत्र नासीद् अपहुतं तथा । (१९।१)

na teṣāṃ skhalitaṃ tatra nāsīd apahutaṃ tathā |

19.2१९.२

क्रमयुक्तं च युक्तं च चक्रुस्तत्र द्विजर्षभाः ॥ (१९।२)

kramayuktaṃ ca yuktaṃ ca cakrustatra dvijarṣabhāḥ ||

20.1२०.१

कृत्वा प्रवर्ग्यं धर्मज्ञा यथावद् द्विजसत्तमाः । (२०।१)

kṛtvā pravargyaṃ dharmajñā yathāvad dvijasattamāḥ |

20.2२०.२

चक्रुस्ते विधिवद् राजंस्तथैवाभिषवं द्विजाः ॥ (२०।२)

cakruste vidhivad rājaṃstathaivābhiṣavaṃ dvijāḥ ||

21.1२१.१

अभिषूय ततो राजन् सोमं सोमपसत्तमाः । (२१।१)

abhiṣūya tato rājan somaṃ somapasattamāḥ |

21.2२१.२

सवनान्यानुपूर्व्येण चक्रुः शास्त्रानुसारिणः ॥ (२१।२)

savanānyānupūrvyeṇa cakruḥ śāstrānusāriṇaḥ ||

22.1२२.१

न तत्र कृपणः कश्चिन्न दरिद्रो बभूव ह । (२२।१)

na tatra kṛpaṇaḥ kaścinna daridro babhūva ha |

22.2२२.२

क्षुधितो दुःखितो वापि प्राकृतो वापि मानवः ॥ (२२।२)

kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānavaḥ ||

23.1२३.१

भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास नित्यदा । (२३।१)

bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayāmāsa nityadā |

23.2२३.२

भीमसेनो महातेजाः सततं राजशासनात् ॥ (२३।२)

bhīmaseno mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt ||

24.1२४.१

संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकर्माणि याजकाः । (२४।१)

saṃstare kuśalāścāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ |

24.2२४.२

दिवसे दिवसे चक्रुर् यथाशास्त्रार्थचक्षुषः ॥ (२४।२)

divase divase cakrur yathāśāstrārthacakṣuṣaḥ ||

25.1२५.१

नाषडङ्गविद् अत्रासीत् सदस्यस्तस्य धीमतः । (२५।१)

nāṣaḍaṅgavid atrāsīt sadasyastasya dhīmataḥ |

25.2२५.२

नाव्रतो नानुपाध्यायो न च वादाक्षमो द्विजः ॥ (२५।२)

nāvrato nānupādhyāyo na ca vādākṣamo dvijaḥ ||

26.1२६.१

ततो यूपोच्छ्रये प्राप्ते षड् बैल्वान् भरतर्षभ । (२६।१)

tato yūpocchraye prāpte ṣaḍ bailvān bharatarṣabha |

26.2२६.२

खादिरान् बिल्वसमितांस्तावतः सर्ववर्णिनः ॥ (२६।२)

khādirān bilvasamitāṃstāvataḥ sarvavarṇinaḥ ||

27.1२७.१

देवदारुमयौ द्वौ तु यूपौ कुरुपतेः क्रतौ । (२७।१)

devadārumayau dvau tu yūpau kurupateḥ kratau |

27.2२७.२

श्लेष्मातकमयं चैकं याजकाः समकारयन् ॥ (२७।२)

śleṣmātakamayaṃ caikaṃ yājakāḥ samakārayan ||

28.1२८.१

शोभार्थं चापरान् यूपान् काञ्चनान् पुरुषर्षभ । (२८।१)

śobhārthaṃ cāparān yūpān kāñcanān puruṣarṣabha |

28.2२८.२

स भीमः कारयामास धर्मराजस्य शासनात् ॥ (२८।२)

sa bhīmaḥ kārayāmāsa dharmarājasya śāsanāt ||

29.1२९.१

ते व्यराजन्त राजर्षे वासोभिर् उपशोभिताः । (२९।१)

te vyarājanta rājarṣe vāsobhir upaśobhitāḥ |

29.2२९.२

नरेन्द्राभिगता देवान् यथा सप्तर्षयो दिवि ॥ (२९।२)

narendrābhigatā devān yathā saptarṣayo divi ||

30.1३०.१

इष्टकाः काञ्चनीश्चात्र चयनार्थं कृताभवन् । (३०।१)

iṣṭakāḥ kāñcanīścātra cayanārthaṃ kṛtābhavan |

30.2३०.२

शुशुभे चयनं तत्र दक्षस्येव प्रजापतेः ॥ (३०।२)

śuśubhe cayanaṃ tatra dakṣasyeva prajāpateḥ ||

31.1३१.१

चतुश्चित्यः स तस्यासीद् अष्टादशकरात्मकः । (३१।१)

catuścityaḥ sa tasyāsīd aṣṭādaśakarātmakaḥ |

31.2३१.२

स रुक्मपक्षो निचितस्त्रिगुणो गरुडाकृतिः ॥ (३१।२)

sa rukmapakṣo nicitastriguṇo garuḍākṛtiḥ ||

32.1३२.१

ततो नियुक्ताः पशवो यथाशास्त्रं मनीषिभिः । (३२।१)

tato niyuktāḥ paśavo yathāśāstraṃ manīṣibhiḥ |

32.2३२.२

तं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिणः पशवश्च ये ॥ (३२।२)

taṃ taṃ devaṃ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaśca ye ||

33.1३३.१

ऋषभाः शास्त्रपठितास्तथा जलचराश्च ये । (३३।१)

ṛṣabhāḥ śāstrapaṭhitāstathā jalacarāśca ye |

33.2३३.२

सर्वांस्तान् अभ्ययुञ्जंस्ते तत्राग्निचयकर्मणि ॥ (३३।२)

sarvāṃstān abhyayuñjaṃste tatrāgnicayakarmaṇi ||

34.1३४.१

यूपेषु नियतं चासीत् पशूनां त्रिशतं तथा । (३४।१)

yūpeṣu niyataṃ cāsīt paśūnāṃ triśataṃ tathā |

34.2३४.२

अश्वरत्नोत्तरं राज्ञः कौन्तेयस्य महात्मनः ॥ (३४।२)

aśvaratnottaraṃ rājñaḥ kaunteyasya mahātmanaḥ ||

35.1३५.१

स यज्ञः शुशुभे तस्य साक्षाद् देवर्षिसंकुलः । (३५।१)

sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣād devarṣisaṃkulaḥ |

35.2३५.२

गन्धर्वगणसंकीर्णः शोभितो ऽप्सरसां गणैः ॥ (३५।२)

gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito 'psarasāṃ gaṇaiḥ ||

36.1३६.१

स किंपुरुषगीतैश्च किंनरैर् उपशोभितः । (३६।१)

sa kiṃpuruṣagītaiśca kiṃnarair upaśobhitaḥ |

36.2३६.२

सिद्धविप्रनिवासैश्च समन्ताद् अभिसंवृतः ॥ (३६।२)

siddhavipranivāsaiśca samantād abhisaṃvṛtaḥ ||

37.1३७.१

तस्मिन् सदसि नित्यास्तु व्यासशिष्या द्विजोत्तमाः । (३७।१)

tasmin sadasi nityāstu vyāsaśiṣyā dvijottamāḥ |

37.2३७.२

सर्वशास्त्रप्रणेतारः कुशला यज्ञकर्मसु ॥ (३७।२)

sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu ||

38.1३८.१

नारदश्च बभूवात्र तुम्बुरुश्च महाद्युतिः । (३८।१)

nāradaśca babhūvātra tumburuśca mahādyutiḥ |

38.2३८.२

विश्वावसुश्चित्रसेनस्तथान्ये गीतकोविदाः ॥ (३८।२)

viśvāvasuścitrasenastathānye gītakovidāḥ ||

39.1३९.१

गन्धर्वा गीतकुशला नृत्तेषु च विशारदाः । (३९।१)

gandharvā gītakuśalā nṛtteṣu ca viśāradāḥ |

39.2३९.२

रमयन्ति स्म तान् विप्रान् यज्ञकर्मान्तरेष्वथ ॥ (३९।२)

ramayanti sma tān viprān yajñakarmāntareṣvatha ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 14, 90

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit