MBh, 3, 218
Select a line for its word-by-word analysis.
लोहिताम्बरसंवीतं तीक्ष्णदंष्ट्रं मनोरमम् । (२।१)
lohitāmbarasaṃvītaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ manoramam |
सर्वलक्षणसम्पन्नं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रियम् ॥ (२।२)
sarvalakṣaṇasampannaṃ trailokyasyāpi supriyam ||
निषण्णो दृश्यते भूतैः पौर्णमास्यां यथा शशी ॥ (४।२)
niṣaṇṇo dṛśyate bhūtaiḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī ||
इदम् आहुस् तदा चैव स्कन्दं तत्र महर्षयः ॥ (५।२)
idam āhus tadā caiva skandaṃ tatra maharṣayaḥ ||
अभयं च पुनर् दत्तं त्वयैवैषां सुरोत्तम । (७।१)
abhayaṃ ca punar dattaṃ tvayaivaiṣāṃ surottama |
तस्माद् इन्द्रो भवान् अस्तु त्रैलोक्यस्याभयंकरः ॥ (७।२)
tasmād indro bhavān astu trailokyasyābhayaṃkaraḥ ||
कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः ॥ (८।३)
kathaṃ devagaṇāṃścaiva pāti nityaṃ sureśvaraḥ ||
इन्द्रो दिशति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम् । (९।२)
indro diśati bhūtānāṃ balaṃ tejaḥ prajāḥ sukham |
तुष्टः प्रयच्छति तथा सर्वान् दायान् सुरेश्वरः ॥ (९।३)
tuṣṭaḥ prayacchati tathā sarvān dāyān sureśvaraḥ ||
दुर्वृत्तानां संहरति वृत्तस्थानां प्रयच्छति । (१०।१)
durvṛttānāṃ saṃharati vṛttasthānāṃ prayacchati |
असूर्ये च भवेत् सूर्यस् तथाचन्द्रे च चन्द्रमाः । (११।१)
asūrye ca bhavet sūryas tathācandre ca candramāḥ |
भवत्यग्निश् च वायुश् च पृथिव्यापश् च कारणैः ॥ (११।२)
bhavatyagniś ca vāyuś ca pṛthivyāpaś ca kāraṇaiḥ ||
एतद् इन्द्रेण कर्तव्यम् इन्द्रे हि विपुलं बलम् । (१२।१)
etad indreṇa kartavyam indre hi vipulaṃ balam |
त्वं च वीर बलश्रेष्ठस् तस्माद् इन्द्रो भवस्व नः ॥ (१२।२)
tvaṃ ca vīra balaśreṣṭhas tasmād indro bhavasva naḥ ||
भवस्वेन्द्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः । (१३।२)
bhavasvendro mahābāho sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ |
अभिषिच्यस्व चैवाद्य प्राप्तरूपो ऽसि सत्तम ॥ (१३।३)
abhiṣicyasva caivādya prāptarūpo 'si sattama ||
शाधि त्वम् एव त्रैलोक्यम् अव्यग्रो विजये रतः । (१४।२)
śādhi tvam eva trailokyam avyagro vijaye rataḥ |
अहं ते किंकरः शक्र न ममेन्द्रत्वम् ईप्सितम् ॥ (१४।३)
ahaṃ te kiṃkaraḥ śakra na mamendratvam īpsitam ||
बलं तवाद्भुतं वीर त्वं देवानाम् अरीञ्जहि । (१५।२)
balaṃ tavādbhutaṃ vīra tvaṃ devānām arīñjahi |
अवज्ञास्यन्ति मां लोका वीर्येण तव विस्मिताः ॥ (१५।३)
avajñāsyanti māṃ lokā vīryeṇa tava vismitāḥ ||
इन्द्रत्वे ऽपि स्थितं वीर बलहीनं पराजितम् । (१६।१)
indratve 'pi sthitaṃ vīra balahīnaṃ parājitam |
आवयोश् च मिथो भेदे प्रयतिष्यन्त्यतन्द्रिताः ॥ (१६।२)
āvayoś ca mitho bhede prayatiṣyantyatandritāḥ ||
भेदिते च त्वयि विभो लोको द्वैधम् उपेष्यति । (१७।१)
bhedite ca tvayi vibho loko dvaidham upeṣyati |
द्विधाभूतेषु लोकेषु निश्चितेष्वावयोस् तथा । (१७।२)
dvidhābhūteṣu lokeṣu niściteṣvāvayos tathā |
तत्र त्वं मां रणे तात यथाश्रद्धं विजेष्यसि । (१८।१)
tatra tvaṃ māṃ raṇe tāta yathāśraddhaṃ vijeṣyasi |
तस्माद् इन्द्रो भवान् अद्य भविता मा विचारय ॥ (१८।२)
tasmād indro bhavān adya bhavitā mā vicāraya ||
त्वम् एव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च । (१९।२)
tvam eva rājā bhadraṃ te trailokyasya mamaiva ca |
करोमि किं च ते शक्र शासनं तद् ब्रवीहि मे ॥ (१९।३)
karomi kiṃ ca te śakra śāsanaṃ tad bravīhi me ||
यदि सत्यम् इदं वाक्यं निश्चयाद् भाषितं त्वया । (२०।२)
yadi satyam idaṃ vākyaṃ niścayād bhāṣitaṃ tvayā |
यदि वा शासनं स्कन्द कर्तुम् इच्छसि मे शृणु ॥ (२०।३)
yadi vā śāsanaṃ skanda kartum icchasi me śṛṇu ||
अहम् इन्द्रो भविष्यामि तव वाक्यान् महाबल ॥ (२१।२)
aham indro bhaviṣyāmi tava vākyān mahābala ||
गोब्राह्मणस्य त्राणार्थं सेनापत्ये ऽभिषिञ्च माम् ॥ (२२।३)
gobrāhmaṇasya trāṇārthaṃ senāpatye 'bhiṣiñca mām ||
सो ऽभिषिक्तो मघवता सर्वैर् देवगणैः सह । (२३।२)
so 'bhiṣikto maghavatā sarvair devagaṇaiḥ saha |
तस्य तत् काञ्चनं छत्त्रं ध्रियमाणं व्यरोचत । (२४।१)
tasya tat kāñcanaṃ chattraṃ dhriyamāṇaṃ vyarocata |
विश्वकर्मकृता चास्य दिव्या माला हिरण्मयी । (२५।१)
viśvakarmakṛtā cāsya divyā mālā hiraṇmayī |
आबद्धा त्रिपुरघ्नेन स्वयम् एव यशस्विना ॥ (२५।२)
ābaddhā tripuraghnena svayam eva yaśasvinā ||
रुद्रम् अग्निं द्विजाः प्राहू रुद्रसूनुस् ततस् तु सः । (२७।१)
rudram agniṃ dvijāḥ prāhū rudrasūnus tatas tu saḥ |
रुद्रेण शुक्रम् उत्सृष्टं तच्छ्वेतः पर्वतो ऽभवत् । (२७।२)
rudreṇa śukram utsṛṣṭaṃ tacchvetaḥ parvato 'bhavat |
पावकस्येन्द्रियं श्वेते कृत्तिकाभिः कृतं नगे ॥ (२७।३)
pāvakasyendriyaṃ śvete kṛttikābhiḥ kṛtaṃ nage ||
पूज्यमानं तु रुद्रेण दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । (२८।१)
pūjyamānaṃ tu rudreṇa dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ |
रुद्रसूनुं ततः प्राहुर् गुहं गुणवतां वरम् ॥ (२८।२)
rudrasūnuṃ tataḥ prāhur guhaṃ guṇavatāṃ varam ||
अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्निं जातो ह्ययं शिशुः । (२९।१)
anupraviśya rudreṇa vahniṃ jāto hyayaṃ śiśuḥ |
तत्र जातस् ततः स्कन्दो रुद्रसूनुस् ततो ऽभवत् ॥ (२९।२)
tatra jātas tataḥ skando rudrasūnus tato 'bhavat ||
रुद्रस्य वह्नेः स्वाहायाः षण्णां स्त्रीणां च तेजसा । (३०।१)
rudrasya vahneḥ svāhāyāḥ ṣaṇṇāṃ strīṇāṃ ca tejasā |
जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठो रुद्रसूनुस् ततो ऽभवत् ॥ (३०।२)
jātaḥ skandaḥ suraśreṣṭho rudrasūnus tato 'bhavat ||
भाति दीप्तवपुः श्रीमान् रक्ताभ्राभ्याम् इवांशुमान् ॥ (३१।२)
bhāti dīptavapuḥ śrīmān raktābhrābhyām ivāṃśumān ||
कुक्कुटश् चाग्निना दत्तस् तस्य केतुर् अलंकृतः । (३२।१)
kukkuṭaś cāgninā dattas tasya ketur alaṃkṛtaḥ |
रथे समुच्छ्रितो भाति कालाग्निर् इव लोहितः ॥ (३२।२)
rathe samucchrito bhāti kālāgnir iva lohitaḥ ||
युध्यमानस्य देवस्य प्रादुर्भवति तत् सदा ॥ (३३।२)
yudhyamānasya devasya prādurbhavati tat sadā ||
शक्तिर् वर्म बलं तेजः कान्तत्वं सत्यम् अक्षतिः । (३४।१)
śaktir varma balaṃ tejaḥ kāntatvaṃ satyam akṣatiḥ |
ब्रह्मण्यत्वम् असंमोहो भक्तानां परिरक्षणम् ॥ (३४।२)
brahmaṇyatvam asaṃmoho bhaktānāṃ parirakṣaṇam ||
निकृन्तनं च शत्रूणां लोकानां चाभिरक्षणम् । (३५।१)
nikṛntanaṃ ca śatrūṇāṃ lokānāṃ cābhirakṣaṇam |
एवं देवगणैः सर्वैः सो ऽभिषिक्तः स्वलंकृतः । (३६।१)
evaṃ devagaṇaiḥ sarvaiḥ so 'bhiṣiktaḥ svalaṃkṛtaḥ |
बभौ प्रतीतः सुमनाः परिपूर्णेन्दुदर्शनः ॥ (३६।२)
babhau pratītaḥ sumanāḥ paripūrṇendudarśanaḥ ||
इष्टैः स्वाध्यायघोषैश् च देवतूर्यरवैर् अपि । (३७।१)
iṣṭaiḥ svādhyāyaghoṣaiś ca devatūryaravair api |
देवगन्धर्वगीतैश् च सर्वैर् अप्सरसां गणैः ॥ (३७।२)
devagandharvagītaiś ca sarvair apsarasāṃ gaṇaiḥ ||
एतैश् चान्यैश् च विविधैर् हृष्टतुष्टैर् अलंकृतैः । (३८।१)
etaiś cānyaiś ca vividhair hṛṣṭatuṣṭair alaṃkṛtaiḥ |
क्रीडन्न् इव तदा देवैर् अभिषिक्तः स पावकिः ॥ (३८।२)
krīḍann iva tadā devair abhiṣiktaḥ sa pāvakiḥ ||
विनिहत्य तमः सूर्यं यथेहाभ्युदितं तथा ॥ (३९।२)
vinihatya tamaḥ sūryaṃ yathehābhyuditaṃ tathā ||
अथैनम् अभ्ययुः सर्वा देवसेनाः सहस्रशः । (४०।१)
athainam abhyayuḥ sarvā devasenāḥ sahasraśaḥ |
अस्माकं त्वं पतिर् इति ब्रुवाणाः सर्वतोदिशम् ॥ (४०।२)
asmākaṃ tvaṃ patir iti bruvāṇāḥ sarvatodiśam ||
ताः समासाद्य भगवान् सर्वभूतगणैर् वृतः । (४१।१)
tāḥ samāsādya bhagavān sarvabhūtagaṇair vṛtaḥ |
अर्चितश् च स्तुतश् चैव सान्त्वयामास ता अपि ॥ (४१।२)
arcitaś ca stutaś caiva sāntvayāmāsa tā api ||
शतक्रतुश् चाभिषिच्य स्कन्दं सेनापतिं तदा । (४२।१)
śatakratuś cābhiṣicya skandaṃ senāpatiṃ tadā |
सस्मार तां देवसेनां या सा तेन विमोक्षिता ॥ (४२।२)
sasmāra tāṃ devasenāṃ yā sā tena vimokṣitā ||
अयं तस्याः पतिर् नूनं विहितो ब्रह्मणा स्वयम् । (४३।१)
ayaṃ tasyāḥ patir nūnaṃ vihito brahmaṇā svayam |
स्कन्दं चोवाच बलभिद् इयं कन्या सुरोत्तम । (४४।१)
skandaṃ covāca balabhid iyaṃ kanyā surottama |
अजाते त्वयि निर्दिष्टा तव पत्नी स्वयम्भुवा ॥ (४४।२)
ajāte tvayi nirdiṣṭā tava patnī svayambhuvā ||
तस्मात् त्वम् अस्या विधिवत् पाणिं मन्त्रपुरस्कृतम् । (४५।१)
tasmāt tvam asyā vidhivat pāṇiṃ mantrapuraskṛtam |
गृहाण दक्षिणं देव्याः पाणिना पद्मवर्चसम् ॥ (४५।२)
gṛhāṇa dakṣiṇaṃ devyāḥ pāṇinā padmavarcasam ||
एवम् उक्तः स जग्राह तस्याः पाणिं यथाविधि । (४६।१)
evam uktaḥ sa jagrāha tasyāḥ pāṇiṃ yathāvidhi |
बृहस्पतिर् मन्त्रविधिं जजाप च जुहाव च ॥ (४६।२)
bṛhaspatir mantravidhiṃ jajāpa ca juhāva ca ||
एवं स्कन्दस्य महिषीं देवसेनां विदुर् बुधाः । (४७।१)
evaṃ skandasya mahiṣīṃ devasenāṃ vidur budhāḥ |
षष्ठीं यां ब्राह्मणाः प्राहुर् लक्ष्मीम् आशां सुखप्रदाम् । (४७।२)
ṣaṣṭhīṃ yāṃ brāhmaṇāḥ prāhur lakṣmīm āśāṃ sukhapradām |
सिनीवालीं कुहूं चैव सद्वृत्तिम् अपराजिताम् ॥ (४७।३)
sinīvālīṃ kuhūṃ caiva sadvṛttim aparājitām ||
यदा स्कन्दः पतिर् लब्धः शाश्वतो देवसेनया । (४८।१)
yadā skandaḥ patir labdhaḥ śāśvato devasenayā |
तदा तम् आश्रयल्लक्ष्मीः स्वयं देवी शरीरिणी ॥ (४८।२)
tadā tam āśrayallakṣmīḥ svayaṃ devī śarīriṇī ||
श्रीजुष्टः पञ्चमीं स्कन्दस् तस्माच्छ्रीपञ्चमी स्मृता । (४९।१)
śrījuṣṭaḥ pañcamīṃ skandas tasmācchrīpañcamī smṛtā |
षष्ठ्यां कृतार्थो ऽभूद् यस्मात् तस्मात् षष्ठी महातिथिः ॥ (४९।२)
ṣaṣṭhyāṃ kṛtārtho 'bhūd yasmāt tasmāt ṣaṣṭhī mahātithiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.