वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततो गच्छन्महाबाहुर् एको ऽमात्यान् विसृज्य तान् । (१।२)

नापश्यद् आश्रमे तस्मिंस्तम् ऋषिं संशितव्रतम् ॥ (१।३)

सो ऽपश्यमानस्तम् ऋषिं शून्यं दृष्ट्वा तम् आश्रमम् । (२।१)

उवाच क इहेत्युच्चैर् वनं संनादयन्न् इव ॥ (२।२)

श्रुत्वाथ तस्य तं शब्दं कन्या श्रीर् इव रूपिणी । (३।१)

निश्चक्रामाश्रमात् तस्मात् तापसीवेषधारिणी । (३।२)

सुव्रताभ्यागतं तं तु पूज्यं प्राप्तम् अथेश्वरम् । (३।३)

रूपयौवनसम्पन्ना शीलाचारवती शुभा । (३।४)

सा तम् आयतपद्माक्षं व्यूढोरस्कं सुसंहितम् । (३।५)

सिंहस्कन्धं दीर्घभुजं सर्वलक्षणपूजितम् । (३।६)

स्पष्टं मधुरया वाचा साब्रवीज्जनमेजय ॥ (३।७)

सा तं दृष्ट्वैव राजानं दुःषन्तम् असितेक्षणा । (४।१)

स्वागतं त इति क्षिप्रम् उवाच प्रतिपूज्य च ॥ (४।२)

आसनेनार्चयित्वा च पाद्येनार्घ्येण चैव हि । (५।१)

पप्रच्छानामयं राजन् कुशलं च नराधिपम् ॥ (५।२)

यथावद् अर्चयित्वा सा पृष्ट्वा चानामयं तदा । (६।१)

उवाच स्मयमानेव किं कार्यं क्रियताम् इति । (६।२)

आश्रमस्याभिगमने किं त्वं कार्यं चिकीर्षसि । (६।३)

कस्त्वम् अद्येह सम्प्राप्तो महर्षेर् आश्रमं शुभम् ॥ (६।४)

ताम् अब्रवीत् ततो राजा कन्यां मधुरभाषिणीम् । (७।१)

दृष्ट्वा सर्वानवद्याङ्गीं यथावत् प्रतिपूजितः । (७।२)

दुःषन्तः । (७।३)

राजर्षेर् अस्मि पुत्रो ऽहम् इलिलस्य महीपतेः । (७।४)

दुःषन्त इति मे नाम सत्यं पुष्करलोचने । (७।५)

स्वागतं ते महाराज फलमूलोदकं च नः । (७।६)

परिगृह्योपभुङ्क्ष्व त्वं किं च ते करवाण्यहम् ॥ (७।७)

आगतो ऽहं महाभागम् ऋषिं कण्वम् उपासितुम् । (८।१)

क्व गतो भगवान् भद्रे तन् ममाचक्ष्व शोभने । (८।२)

द्विजश्रेष्ठ नमो भद्रे मुनिः कण्वः प्रतापवान् ॥ (८।३)

शकुन्तलोवाच । (९।१)

गतः पिता मे भगवान् फलान्याहर्तुम् आश्रमात् । (९।२)

मुहूर्तं सम्प्रतीक्षस्व द्रक्ष्यस्येनम् इहागतम् ॥ (९।३)

वैशंपायन उवाच । (१०।१)

अपश्यमानस्तम् ऋषिं तया चोक्तस्तथा नृपः । (१०।२)

तां च दृष्ट्वा वरारोहां श्रीमतीं चारुहासिनीम् ॥ (१०।३)

विभ्राजमानां वपुषा तपसा च दमेन च । (११।१)

रूपयौवनसम्पन्नाम् इत्युवाच महीपतिः ॥ (११।२)

कासि कस्यासि सुश्रोणि किमर्थं चागता वनम् । (१२।१)

एवंरूपगुणोपेता कुतस्त्वम् असि शोभने ॥ (१२।२)

दर्शनाद् एव हि शुभे त्वया मे ऽपहृतं मनः । (१३।१)

इच्छामि त्वाम् अहं ज्ञातुं तन् ममाचक्ष्व शोभने । (१३।२)

स्थितो ऽस्म्यमितसौभाग्ये विवक्षुश्चास्मि किंचन । (१३।३)

शृणु मे नागनासोरु वचनं मत्तकाशिनि । (१३।४)

राजर्षेर् अन्वये जातः पूरोर् अस्मि विशेषतः । (१३।५)

वृणे त्वाम् अद्य सुश्रोणि दुःषन्तो वरवर्णिनि । (१३।६)

न मे ऽन्यत्र क्षत्रियाया मनो जातु प्रवर्तते । (१३।७)

ऋषिपुत्रीषु चान्यासु नावर्णास्वपरासु च । (१३।८)

एवं प्रणिहितात्मानं विद्धि मां कलभाषिणि । (१३।९)

तस्य मे त्वयि भावो ऽस्ति क्षत्रिया ह्यसि का वद । (१३।१०)

न हि मे भीरु विप्रायां मनः प्रसहते गतिम् । (१३।११)

भजे त्वाम् आयतापाङ्गे भक्तं भजितुम् अर्हसि । (१३।१२)

भुङ्क्ष्व राज्यं विशालाक्षि बुद्धिं मा त्वन्यथा कृथाः ॥ (१३।१३)

एवम् उक्ता तदा कन्या तेन राज्ञा तदाश्रमे । (१४।१)

उवाच हसती वाक्यम् इदं सुमधुराक्षरम् ॥ (१४।२)

कण्वस्याहं भगवतो दुःषन्त दुहिता मता । (१५।१)

ताम् उवाच ततो राजा कन्यां राजीवलोचनाम् । (१५।२)

तपस्विनो धृतिमतो धर्मज्ञस्य यशस्विनः । (१५।३)

अस्वतन्त्रास्मि राजेन्द्र काश्यपो मे गुरुः पिता । (१५।४)

तम् एव प्रार्थय स्वार्थं नायुक्तं कर्तुम् अर्हसि ॥ (१५।५)

दुःषन्त उवाच । (१६।१)

ऊर्ध्वरेता महाभागो भगवांल्लोकपूजितः । (१६।२)

चलेद्धि वृत्ताद् धर्मो ऽपि न चलेत् संशितव्रतः ॥ (१६।३)

कथं त्वं तस्य दुहिता सम्भूता वरवर्णिनी । (१७।१)

संशयो मे महान् अत्र तं मे छेत्तुम् इहार्हसि ॥ (१७।२)

शकुन्तलोवाच । (१८।१)

यथायम् आगमो मह्यं यथा चेदम् अभूत् पुरा । (१८।२)

अन्यथा सन्तम् आत्मानम् अन्यथा सत्सु भाषते । (१८।३)

स पापेनावृतो मूर्खस्तेन आत्मापहारकः । (१८।४)

शृणु राजन् यथातत्त्वं यथास्मि दुहिता मुनेः ॥ (१८।५)

ऋषिः कश्चिद् इहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत् । (१९।१)

ऊर्ध्वरेता यथासि त्वं कुतस्तेयं शकुन्तला । (१९।२)

पुत्री त्वत्तः कथं जाता तत् त्वं मे ब्रूहि काश्यप । (१९।३)

तस्मै प्रोवाच भगवान् यथा तच्छृणु पार्थिव ॥ (१९।४)

तप्यमानः किल पुरा विश्वामित्रो महत् तपः । (२०।१)

सुभृशं तापयामास शक्रं सुरगणेश्वरम् ॥ (२०।२)

तपसा दीप्तवीर्यो ऽयं स्थानान् मां च्यावयेद् इति । (२१।१)

भीतः पुरंदरस्तस्मान् मेनकाम् इदम् अब्रवीत् ॥ (२१।२)

गुणैर् दिव्यैर् अप्सरसां मेनके त्वं विशिष्यसे । (२२।१)

श्रेयो मे कुरु कल्याणि यत् त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ (२२।२)

असावादित्यसंकाशो विश्वामित्रो महातपाः । (२३।१)

तप्यमानस्तपो घोरं मम कम्पयते मनः । (२३।२)

तपस्तस्य महाघोरं ब्रह्मचर्यं च संश्रितम् ॥ (२३।३)

मेनके तव भारो ऽयं विश्वामित्रः सुमध्यमे । (२४।१)

संशितात्मा सुदुर्धर्ष उग्रे तपसि वर्तते ॥ (२४।२)

स मां न च्यावयेत् स्थानात् तं वै गत्वा प्रलोभय । (२५।१)

चर तस्य तपोविघ्नं कुरु मे प्रियम् उत्तमम् ॥ (२५।२)

रूपयौवनमाधुर्यचेष्टितस्मितभाषितैः । (२६।१)

लोभयित्वा वरारोहे तपसः संनिवर्तय ॥ (२६।२)

मेनकोवाच । (२७।१)

महातेजाः स भगवान् सदैव च महातपाः । (२७।२)

कोपनश्च तथा ह्येनं जानाति भगवान् अपि ॥ (२७।३)

तेजसस्तपसश्चैव कोपस्य च महात्मनः । (२८।१)

त्वम् अप्युद्विजसे यस्य नोद्विजेयम् अहं कथम् ॥ (२८।२)

महाभागं वसिष्ठं यः पुत्रैर् इष्टैर् व्ययोजयत् । (२९।१)

क्षत्रे जातश्च यः पूर्वम् अभवद् ब्राह्मणो बलात् ॥ (२९।२)

शौचार्थं यो नदीं चक्रे दुर्गमां बहुभिर् जलैः । (३०।१)

यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर् जनाः ॥ (३०।२)

बभार यत्रास्य पुरा काले दुर्गे महात्मनः । (३१।१)

दारान् मतङ्गो धर्मात्मा राजर्षिर् व्याधतां गतः ॥ (३१।२)

अतीतकाले दुर्भिक्षे यत्रैत्य पुनर् आश्रमम् । (३२।१)

मुनिः पारेति नद्या वै नाम चक्रे तदा प्रभुः ॥ (३२।२)

मतङ्गं याजयांचक्रे यत्र प्रीतमनाः स्वयम् । (३३।१)

त्वं च सोमं भयाद् यस्य गतः पातुं शुरेश्वर ॥ (३३।२)

अति नक्षत्रवंशांश्च क्रुद्धो नक्षत्रसंपदा । (३४।१)

प्रति श्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि ससर्ज यः । (३४।२)

गुरुशापहतस्यापि त्रिशङ्कोः शरणं ददौ । (३४।३)

ब्रह्मर्षिशापं राजर्षिः कथं मोक्ष्यति कौशिकः । (३४।४)

अवमत्य तदा देवैर् यज्ञाङ्गं तद्विनाशितम् । (३४।५)

अन्यानि च महातेजा यज्ञाङ्गान्यसृजत् प्रभुः । (३४।६)

निनाय च तदा स्वर्गं त्रिशङ्कुं स महातपाः ॥ (३४।७)

एतानि यस्य कर्माणि तस्याहं भृशम् उद्विजे । (३५।१)

यथा मां न दहेत् क्रुद्धस्तथाज्ञापय मां विभो ॥ (३५।२)

तेजसा निर्दहेल्लोकान् कम्पयेद् धरणीं पदा । (३६।१)

संक्षिपेच्च महामेरुं तूर्णम् आवर्तयेत् तथा । (३६।२)

संशोषेच्च महोदधिम् । (३६।३)

संक्षिपेच्च महानद्रिं ॥ (३६।४)

तादृशं तपसा युक्तं प्रदीप्तम् इव पावकम् । (३७।१)

कथम् अस्मद्विधा बाला जितेन्द्रियम् अभिस्पृशेत् ॥ (३७।२)

हुताशनमुखं दीप्तं सूर्यचन्द्राक्षितारकम् । (३८।१)

कालजिह्वं सुरश्रेष्ठ कथम् अस्मद्विधा स्पृशेत् ॥ (३८।२)

यमश्च सोमश्च महर्षयश्च साध्या विश्वे वालखिल्याश्च सर्वे । (३९।१)

एते ऽपि यस्योद्विजन्ते प्रभावात् कस्मात् तस्मान् मादृशी नोद्विजेत ॥ (३९।२)

त्वयैवम् उक्ता च कथं समीपम् ऋषेर् न गच्छेयम् अहं सुरेन्द्र । (४०।१)

रक्षां तु मे चिन्तय देवराज यथा त्वदर्थं रक्षिताहं चरेयम् ॥ (४०।२)

कामं तु मे मारुतस्तत्र वासः प्रक्रीडिताया विवृणोतु देव । (४१।१)

भवेच्च मे मन्मथस्तत्र कार्ये सहायभूतस्तव देवप्रसादात् ॥ (४१।२)

वनाच्च वायुः सुरभिः प्रवायेत् तस्मिन् काले तम् ऋषिं लोभयन्त्याः । (४२।१)

तथेत्युक्त्वा विहिते चैव तस्मिंस्ततो ययौ साश्रमं कौशिकस्य ॥ (४२।२)