MBh, 5, 42
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी सम्पूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत् । (१।२)
tato rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī sampūjya vākyaṃ vidureritaṃ tat |
सनत्सुजातं रहिते महात्मा पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन् ॥ (१।३)
sanatsujātaṃ rahite mahātmā papraccha buddhiṃ paramāṃ bubhūṣan ||
सनत्सुजात यदीदं शृणोमि मृत्युर् हि नास्तीति तवोपदेशम् । (२।२)
sanatsujāta yadīdaṃ śṛṇomi mṛtyur hi nāstīti tavopadeśam |
देवासुरा ह्याचरन् ब्रह्मचर्यम् अमृत्यवे तत् कतरन्नु सत्यम् ॥ (२।३)
devāsurā hyācaran brahmacaryam amṛtyave tat katarannu satyam ||
अमृत्युः कर्मणा केचिन्मृत्युर् नास्तीति चापरे । (३।२)
amṛtyuḥ karmaṇā kecinmṛtyur nāstīti cāpare |
शृणु मे ब्रुवतो राजन् यथैतन्मा विशङ्किथाः ॥ (३।३)
śṛṇu me bruvato rājan yathaitanmā viśaṅkithāḥ ||
उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते मोहो मृत्युः संमतो यः कवीनाम् । (४।१)
ubhe satye kṣatriyādyapravṛtte moho mṛtyuḥ saṃmato yaḥ kavīnām |
प्रमादं वै मृत्युम् अहं ब्रवीमि सदाप्रमादम् अमृतत्वं ब्रवीमि ॥ (४।२)
pramādaṃ vai mṛtyum ahaṃ bravīmi sadāpramādam amṛtatvaṃ bravīmi ||
प्रमादाद् वै असुराः पराभवन्न् अप्रमादाद् ब्रह्मभूता भवन्ति । (५।१)
pramādād vai asurāḥ parābhavann apramādād brahmabhūtā bhavanti |
न वै मृत्युर् व्याघ्र इवात्ति जन्तून् न ह्यस्य रूपम् उपलभ्यते ह ॥ (५।२)
na vai mṛtyur vyāghra ivātti jantūn na hyasya rūpam upalabhyate ha ||
यमं त्वेके मृत्युम् अतो ऽन्यम् आहुर् आत्मावसन्नम् अमृतं ब्रह्मचर्यम् । (६।१)
yamaṃ tveke mṛtyum ato 'nyam āhur ātmāvasannam amṛtaṃ brahmacaryam |
पितृलोके राज्यम् अनुशास्ति देवः शिवः शिवानाम् अशिवो ऽशिवानाम् ॥ (६।२)
pitṛloke rājyam anuśāsti devaḥ śivaḥ śivānām aśivo 'śivānām ||
आस्याद् एष निःसरते नराणां क्रोधः प्रमादो मोहरूपश्च मृत्युः । (७।१)
āsyād eṣa niḥsarate narāṇāṃ krodhaḥ pramādo moharūpaśca mṛtyuḥ |
ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति ॥ (७।२)
te mohitāstadvaśe vartamānā itaḥ pretāstatra punaḥ patanti ||
ततस्तं देवा अनु विप्लवन्ते अतो मृत्युर् मरणाख्याम् उपैति । (८।१)
tatastaṃ devā anu viplavante ato mṛtyur maraṇākhyām upaiti |
कर्मोदये कर्मफलानुरागास् तत्रानु यान्ति न तरन्ति मृत्युम् ॥ (८।२)
karmodaye karmaphalānurāgās tatrānu yānti na taranti mṛtyum ||
यो ऽभिध्यायन्न् उत्पतिष्णून्निहन्याद् अनादरेणाप्रतिबुध्यमानः । (९।१)
yo 'bhidhyāyann utpatiṣṇūnnihanyād anādareṇāpratibudhyamānaḥ |
स वै मृत्युर् मृत्युर् इवात्ति भूत्वा एवं विद्वान् यो विनिहन्ति कामान् ॥ (९।२)
sa vai mṛtyur mṛtyur ivātti bhūtvā evaṃ vidvān yo vinihanti kāmān ||
कामान् व्युदस्य धुनुते यत् किंचित् पुरुषो रजः ॥ (१०।२)
kāmān vyudasya dhunute yat kiṃcit puruṣo rajaḥ ||
तमो ऽप्रकाशो भूतानां नरको ऽयं प्रदृश्यते । (११।१)
tamo 'prakāśo bhūtānāṃ narako 'yaṃ pradṛśyate |
गृह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रम् उन्मुखाः ॥ (११।२)
gṛhyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śvabhram unmukhāḥ ||
अभिध्या वै प्रथमं हन्ति चैनं कामक्रोधौ गृह्य चैनं तु पश्चात् । (१२।१)
abhidhyā vai prathamaṃ hanti cainaṃ kāmakrodhau gṛhya cainaṃ tu paścāt |
एते बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम् ॥ (१२।२)
ete bālānmṛtyave prāpayanti dhīrāstu dhairyeṇa taranti mṛtyum ||
अमन्यमानः क्षत्रिय किंचिद् अन्यन् नाधीयते तार्ण इवास्य व्याघ्रः । (१३।१)
amanyamānaḥ kṣatriya kiṃcid anyan nādhīyate tārṇa ivāsya vyāghraḥ |
क्रोधाल्लोभान्मोहमयान्तरात्मा स वै मृत्युस्त्वच्छरीरे य एषः ॥ (१३।२)
krodhāllobhānmohamayāntarātmā sa vai mṛtyustvaccharīre ya eṣaḥ ||
एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा ज्ञाने तिष्ठन्न बिभेतीह मृत्योः । (१४।१)
evaṃ mṛtyuṃ jāyamānaṃ viditvā jñāne tiṣṭhanna bibhetīha mṛtyoḥ |
विनश्यते विषये तस्य मृत्युर् मृत्योर् यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः ॥ (१४।२)
vinaśyate viṣaye tasya mṛtyur mṛtyor yathā viṣayaṃ prāpya martyaḥ ||
ये ऽस्मिन् धर्मान्नाचरन्तीह केचित् तथा धर्मान् केचिद् इहाचरन्ति । (१५।२)
ye 'smin dharmānnācarantīha kecit tathā dharmān kecid ihācaranti |
धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्म उताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम् ॥ (१५।३)
dharmaḥ pāpena pratihanyate sma utāho dharmaḥ pratihanti pāpam ||
उभयम् एव तत्रोपभुज्यते फलं धर्मस्यैवेतरस्य च । (१६।२)
ubhayam eva tatropabhujyate phalaṃ dharmasyaivetarasya ca |
धर्मेणाधर्मं प्रणुदतीह विद्वान् धर्मो बलीयान् इति तस्य विद्धि ॥ (१६।३)
dharmeṇādharmaṃ praṇudatīha vidvān dharmo balīyān iti tasya viddhi ||
यान् इमान् आहुः स्वस्य धर्मस्य लोकान् द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान् । (१७।२)
yān imān āhuḥ svasya dharmasya lokān dvijātīnāṃ puṇyakṛtāṃ sanātanān |
तेषां परिक्रमान् कथयन्तस्ततो ऽन्यान् नैतद् विद्वन्नैव कृतं च कर्म ॥ (१७।३)
teṣāṃ parikramān kathayantastato 'nyān naitad vidvannaiva kṛtaṃ ca karma ||
ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गलोके प्रकाशते ॥ (१८।३)
te brāhmaṇā itaḥ pretya svargaloke prakāśate ||
यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोलपम् । (१९।१)
yatra manyeta bhūyiṣṭhaṃ prāvṛṣīva tṛṇolapam |
अन्नं पानं च ब्राह्मणस्तज्जीवन्नानुसंज्वरेत् ॥ (१९।२)
annaṃ pānaṃ ca brāhmaṇastajjīvannānusaṃjvaret ||
अतिरिक्तम् इवाकुर्वन् स श्रेयान्नेतरो जनः ॥ (२०।२)
atiriktam ivākurvan sa śreyānnetaro janaḥ ||
ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जेद् वा तदन्नं संमतं सताम् ॥ (२१।२)
brahmasvaṃ nopabhuñjed vā tadannaṃ saṃmataṃ satām ||
यथा स्वं वान्तम् अश्नाति श्वा वै नित्यम् अभूतये । (२२।१)
yathā svaṃ vāntam aśnāti śvā vai nityam abhūtaye |
एवं ते वान्तम् अश्नन्ति स्ववीर्यस्योपजीवनात् ॥ (२२।२)
evaṃ te vāntam aśnanti svavīryasyopajīvanāt ||
नित्यम् अज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः । (२३।१)
nityam ajñātacaryā me iti manyeta brāhmaṇaḥ |
ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैव विद्येत किंचन ॥ (२३।२)
jñātīnāṃ tu vasanmadhye naiva vidyeta kiṃcana ||
को ह्येवम् अन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुम् अर्हति । (२४।१)
ko hyevam antarātmānaṃ brāhmaṇo hantum arhati |
तस्माद्धि किंचित् क्षत्रिय ब्रह्मावसति पश्यति ॥ (२४।२)
tasmāddhi kiṃcit kṣatriya brahmāvasati paśyati ||
अश्रान्तः स्याद् अनादानात् संमतो निरुपद्रवः । (२५।१)
aśrāntaḥ syād anādānāt saṃmato nirupadravaḥ |
शिष्टो न शिष्टवत् स स्याद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित् कविः ॥ (२५।२)
śiṣṭo na śiṣṭavat sa syād brāhmaṇo brahmavit kaviḥ ||
अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या वेदेषु ये द्विजाः । (२६।१)
anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā vedeṣu ye dvijāḥ |
ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्या विद्यात् तान् ब्रह्मणस्तनुम् ॥ (२६।२)
te durdharṣā duṣprakampyā vidyāt tān brahmaṇastanum ||
सर्वान् स्विष्टकृतो देवान् विद्याद् य इह कश्चन । (२७।१)
sarvān sviṣṭakṛto devān vidyād ya iha kaścana |
न समानो ब्राह्मणस्य यस्मिन् प्रयतते स्वयम् ॥ (२७।२)
na samāno brāhmaṇasya yasmin prayatate svayam ||
न मान्यमानो मन्येत नामानाद् अभिसंज्वरेत् ॥ (२८।२)
na mānyamāno manyeta nāmānād abhisaṃjvaret ||
न मान्यं मानयिष्यन्ति इति मन्येद् अमानितः ॥ (२९।३)
na mānyaṃ mānayiṣyanti iti manyed amānitaḥ ||
अयं हि लोको मानस्य असौ मानस्य तद् विदुः ॥ (३०।२)
ayaṃ hi loko mānasya asau mānasya tad viduḥ ||
श्रीः सुखस्येह संवासः सा चापि परिपन्थिनी । (३१।१)
śrīḥ sukhasyeha saṃvāsaḥ sā cāpi paripanthinī |
ब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीर् हि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय ॥ (३१।२)
brāhmī sudurlabhā śrīr hi prajñāhīnena kṣatriya ||
द्वाराणि तस्या हि वदन्ति सन्तो बहुप्रकाराणि दुरावराणि । (३२।१)
dvārāṇi tasyā hi vadanti santo bahuprakārāṇi durāvarāṇi |
सत्यार्जवे ह्रीर् दमशौचविद्याः षण्मानमोहप्रतिबाधनानि ॥ (३२।२)
satyārjave hrīr damaśaucavidyāḥ ṣaṇmānamohapratibādhanāni ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.