MBh, 7, 82
Select a line for its word-by-word analysis.
बृहत्क्षत्रम् अथायान्तं केकयं दृढविक्रमम् । (१।२)
bṛhatkṣatram athāyāntaṃ kekayaṃ dṛḍhavikramam |
क्षेमधूर्तिर् महाराज विव्याधोरसि मार्गणैः ॥ (१।३)
kṣemadhūrtir mahārāja vivyādhorasi mārgaṇaiḥ ||
बृहत्क्षत्रस्तु तं राजा नवत्या नतपर्वणाम् । (२।१)
bṛhatkṣatrastu taṃ rājā navatyā nataparvaṇām |
क्षेमधूर्तिस्तु संक्रुद्धः केकयस्य महात्मनः । (३।१)
kṣemadhūrtistu saṃkruddhaḥ kekayasya mahātmanaḥ |
विव्याध हृदये तूर्णं प्रवरं सर्वधन्विनाम् ॥ (४।२)
vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ pravaraṃ sarvadhanvinām ||
अथान्यद् धनुर् आदाय बृहत्क्षत्रो हसन्न् इव । (५।१)
athānyad dhanur ādāya bṛhatkṣatro hasann iva |
व्यश्वसूतध्वजं चक्रे क्षेमधूर्तिं महारथम् ॥ (५।२)
vyaśvasūtadhvajaṃ cakre kṣemadhūrtiṃ mahāratham ||
तच्छिन्नं सहसा तस्य शिरः कुञ्चितमूर्धजम् । (७।१)
tacchinnaṃ sahasā tasya śiraḥ kuñcitamūrdhajam |
सकिरीटं महीं प्राप्य बभौ ज्योतिर् इवाम्बरात् ॥ (७।२)
sakirīṭaṃ mahīṃ prāpya babhau jyotir ivāmbarāt ||
तं निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः । (८।१)
taṃ nihatya raṇe hṛṣṭo bṛhatkṣatro mahārathaḥ |
धृष्टकेतुम् अथायान्तं द्रोणहेतोः पराक्रमी । (९।१)
dhṛṣṭaketum athāyāntaṃ droṇahetoḥ parākramī |
तौ परस्परम् आसाद्य शरदंष्ट्रौ तरस्विनौ । (१०।१)
tau parasparam āsādya śaradaṃṣṭrau tarasvinau |
शरैर् अनेकसाहस्रैर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः ॥ (१०।२)
śarair anekasāhasrair anyonyam abhijaghnatuḥ ||
तद् युद्धम् आसीत् तुमुलं प्रेक्षणीयं विशां पते । (१३।१)
tad yuddham āsīt tumulaṃ prekṣaṇīyaṃ viśāṃ pate |
वीरधन्वा ततः क्रुद्धो धृष्टकेतोः शरासनम् । (१४।१)
vīradhanvā tataḥ kruddho dhṛṣṭaketoḥ śarāsanam |
द्विधा चिछेद भल्लेन प्रहसन्न् इव भारत ॥ (१४।२)
dvidhā cicheda bhallena prahasann iva bhārata ||
तद् उत्सृज्य धनुश्छिन्नं चेदिराजो महारथः । (१५।१)
tad utsṛjya dhanuśchinnaṃ cedirājo mahārathaḥ |
शक्तिं जग्राह विपुलां रुक्मदण्डाम् अयस्मयीम् ॥ (१५।२)
śaktiṃ jagrāha vipulāṃ rukmadaṇḍām ayasmayīm ||
तां तु शक्तिं महावीर्यां दोर्भ्याम् आयम्य भारत । (१६।१)
tāṃ tu śaktiṃ mahāvīryāṃ dorbhyām āyamya bhārata |
स तया वीरघातिन्या शक्त्या त्वभिहतो भृशम् । (१७।१)
sa tayā vīraghātinyā śaktyā tvabhihato bhṛśam |
निर्भिन्नहृदयस्तूर्णं निपपात रथान्महीम् ॥ (१७।२)
nirbhinnahṛdayastūrṇaṃ nipapāta rathānmahīm ||
तस्मिन् विनिहते शूरे त्रिगर्तानां महारथे । (१८।१)
tasmin vinihate śūre trigartānāṃ mahārathe |
बलं ते ऽभज्यत विभो पाण्डवेयैः समन्ततः ॥ (१८।२)
balaṃ te 'bhajyata vibho pāṇḍaveyaiḥ samantataḥ ||
सहदेवे ततः षष्टिं सायकान् दुर्मुखो ऽक्षिपत् । (१९।१)
sahadeve tataḥ ṣaṣṭiṃ sāyakān durmukho 'kṣipat |
माद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं दशभिः शरैः । (२०।१)
mādreyastu tataḥ kruddho durmukhaṃ daśabhiḥ śaraiḥ |
भ्राता भ्रातरम् आयान्तं विव्याध प्रहसन्न् इव ॥ (२०।२)
bhrātā bhrātaram āyāntaṃ vivyādha prahasann iva ||
दुर्मुखस्य तु भल्लेन छित्त्वा केतुं महाबलः । (२२।१)
durmukhasya tu bhallena chittvā ketuṃ mahābalaḥ |
जघान चतुरो वाहांश्चतुर्भिर् निशितैः शरैः ॥ (२२।२)
jaghāna caturo vāhāṃścaturbhir niśitaiḥ śaraiḥ ||
चिछेद सारथेः कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम् ॥ (२३।२)
cicheda sāratheḥ kāyācchiro jvalitakuṇḍalam ||
क्षुरप्रेण च तीक्ष्णेन कौरव्यस्य महद् धनुः । (२४।१)
kṣurapreṇa ca tīkṣṇena kauravyasya mahad dhanuḥ |
सहदेवो रणे छित्त्वा तं च विव्याध पञ्चभिः ॥ (२४।२)
sahadevo raṇe chittvā taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ ||
हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा । (२५।१)
hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā durmukho vimanāstadā |
त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम् ॥ (२७।२)
trigartarājasya suto vyathayaṃstava vāhinīm ||
हाहाकारो महान् आसीत् त्रिगर्तानां जनेश्वर । (२९।१)
hāhākāro mahān āsīt trigartānāṃ janeśvara |
राजपुत्रं हतं दृष्ट्वा निरमित्रं महाबलम् ॥ (२९।२)
rājaputraṃ hataṃ dṛṣṭvā niramitraṃ mahābalam ||
नकुलस्ते सुतं राजन् विकर्णं पृथुलोचनम् । (३०।१)
nakulaste sutaṃ rājan vikarṇaṃ pṛthulocanam |
मुहूर्ताज्जितवान् संख्ये तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (३०।२)
muhūrtājjitavān saṃkhye tad adbhutam ivābhavat ||
सात्यकिं व्याघ्रदत्तस्तु शरैः संनतपर्वभिः । (३१।१)
sātyakiṃ vyāghradattastu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
चक्रे ऽदृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे ॥ (३१।२)
cakre 'dṛśyaṃ sāśvasūtaṃ sadhvajaṃ pṛtanāntare ||
तान्निवार्य शराञ् शूरः शैनेयः कृतहस्तवत् । (३२।१)
tānnivārya śarāñ śūraḥ śaineyaḥ kṛtahastavat |
साश्वसूतध्वजं बाणैर् व्याघ्रदत्तम् अपातयत् ॥ (३२।२)
sāśvasūtadhvajaṃ bāṇair vyāghradattam apātayat ||
मागधाः सर्वतो यत्ता युयुधानम् उपाद्रवन् ॥ (३३।२)
māgadhāḥ sarvato yattā yuyudhānam upādravan ||
विसृजन्तः शरांश्चैव तोमरांश्च सहस्रशः । (३४।१)
visṛjantaḥ śarāṃścaiva tomarāṃśca sahasraśaḥ |
भिण्डिपालांस्तथा प्रासान्मुद्गरान्मुसलान् अपि ॥ (३४।२)
bhiṇḍipālāṃstathā prāsānmudgarānmusalān api ||
अयोधयन् रणे शूराः सात्वतं युद्धदुर्मदम् । (३५।१)
ayodhayan raṇe śūrāḥ sātvataṃ yuddhadurmadam |
तांस्तु सर्वान् स बलवान् सात्यकिर् युद्धदुर्मदः । (३५।२)
tāṃstu sarvān sa balavān sātyakir yuddhadurmadaḥ |
नातिकृच्छ्राद्धसन्न् एव विजिग्ये पुरुषर्षभ ॥ (३५।३)
nātikṛcchrāddhasann eva vijigye puruṣarṣabha ||
मागधान् द्रवतो दृष्ट्वा हतशेषान् समन्ततः । (३६।१)
māgadhān dravato dṛṣṭvā hataśeṣān samantataḥ |
बलं ते ऽभज्यत विभो युयुधानशरार्दितम् ॥ (३६।२)
balaṃ te 'bhajyata vibho yuyudhānaśarārditam ||
नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तमः । (३७।१)
nāśayitvā raṇe sainyaṃ tvadīyaṃ mādhavottamaḥ |
विधुन्वानो धनुःश्रेष्ठं व्यभ्राजत महायशाः ॥ (३७।२)
vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṃ vyabhrājata mahāyaśāḥ ||
नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना ॥ (३८।२)
nābhyavartata yuddhāya trāsitaṃ dīrghabāhunā ||
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धः सहसोद्वृत्य चक्षुषी । (३९।१)
tato droṇo bhṛśaṃ kruddhaḥ sahasodvṛtya cakṣuṣī |
सात्यकिं सत्यकर्माणं स्वयम् एवाभिदुद्रुवे ॥ (३९।२)
sātyakiṃ satyakarmāṇaṃ svayam evābhidudruve ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.