युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । (१।२)

धर्मो वृत्तं च वृत्तिश्च वृत्त्युपायफलानि च ॥ (१।३)

राज्ञां वृत्तं च कोशश्च कोशसंजननं महत् । (२।१)

अमात्यगुणवृद्धिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम् ॥ (२।२)

षाड्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च । (३।१)

दुष्टस्य च परिज्ञानम् अदुष्टस्य च लक्षणम् ॥ (३।२)

समहीनाधिकानां च यथावल् लक्षणोच्चयः । (४।१)

मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता ॥ (४।२)

क्षीणसंग्रहवृत्तिश्च यथावत् संप्रकीर्तिता । (५।१)

लघुनादेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत ॥ (५।२)

विजिगीषोस्तथावृत्तम् उक्तं चैव तथैव ते । (६।१)

गणानां वृत्तिम् इच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर ॥ (६।२)

यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत । (७।१)

अरीन् हि विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च ॥ (७।२)

भेदमूलो विनाशो हि गणानाम् उपलभ्यते । (८।१)

मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनाम् इति मे मतिः ॥ (८।२)

एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप । (९।१)

यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे ब्रूहि पार्थिव ॥ (९।२)

भीष्म उवाच । (१०।१)

गणानां च कुलानां च राज्ञां च भरतर्षभ । (१०।२)

वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ जनाधिप ॥ (१०।३)

लोभम् एको हि वृणुते ततो ऽमर्षम् अनन्तरम् । (११।१)

तौ क्षयव्ययसंयुक्तावन्योन्यजनिताश्रयौ ॥ (११।२)

चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः । (१२।१)

क्षयव्ययभयोपायैः कर्शयन्तीतरेतरम् ॥ (१२।२)

तत्र दानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः । (१३।१)

भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात् ॥ (१३।२)

भेदाद् गणा विनश्यन्ति भिन्नाः सूपजपाः परैः । (१४।१)

तस्मात् संघातयोगेषु प्रयतेरन् गणाः सदा ॥ (१४।२)

अर्था ह्येवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषात् । (१५।१)

बाह्याश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु ॥ (१५।२)

ज्ञानवृद्धान् प्रशंसन्तः शुश्रूषन्तः परस्परम् । (१६।१)

विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखम् एधन्ति सर्वशः ॥ (१६।२)

धर्मिष्ठान् व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः । (१७।१)

यथावत् सम्प्रवर्तन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ (१७।२)

पुत्रान् भ्रातॄन्निगृह्णन्तो विनये च सदा रताः । (१८।१)

विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ (१८।२)

चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च । (१९।१)

नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः ॥ (१९।२)

प्राज्ञाञ् शूरान्महेष्वासान् कर्मसु स्थिरपौरुषान् । (२०।१)

मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप ॥ (२०।२)

द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः । (२१।१)

कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान् गणान् उत्तारयन्ति ते ॥ (२१।२)

क्रोधो भेदो भयो दण्डः कर्शनं निग्रहो वधः । (२२।१)

नयन्त्यरिवशं सद्यो गणान् भरतसत्तम ॥ (२२।२)

तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः । (२३।१)

लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव ॥ (२३।२)

मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शन । (२४।१)

न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुम् अर्हन्ति भारत ॥ (२४।२)

गणमुख्यैस्तु सम्भूय कार्यं गणहितं मिथः । (२५।१)

पृथग् गणस्य भिन्नस्य विमतस्य ततो ऽन्यथा । (२५।२)

अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च ॥ (२५।३)

तेषाम् अन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिम् अनुतिष्ठताम् । (२६।१)

निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रम् एव प्रधानतः ॥ (२६।२)

कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैर् उपेक्षिताः । (२७।१)

गोत्रस्य राजन् कुर्वन्ति गणसंभेदकारिकाम् ॥ (२७।२)

आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यं सुरक्ष्यं बाह्यतो भयम् । (२८।१)

अभ्यन्तराद् भयं जातं सद्यो मूलं निकृन्तति ॥ (२८।२)

अकस्मात् क्रोधलोभाद् वा मोहाद् वापि स्वभावजात् । (२९।१)

अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत् पराभवलक्षणम् ॥ (२९।२)

जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथा । (३०।१)

न तु शौर्येण बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः ॥ (३०।२)

भेदाच्चैव प्रमादाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर् गणाः । (३१।१)

तस्मात् संघातम् एवाहुर् गणानां शरणं महत् ॥ (३१।२)