संजय उवाच । (१।१)

एवं दुर्योधने राजन् गर्जमाने मुहुर् मुहुः । (१।२)

युधिष्ठिरस्य संक्रुद्धो वासुदेवो ऽब्रवीद् इदम् ॥ (१।३)

यदि नाम ह्ययं युद्धे वरयेत् त्वां युधिष्ठिर । (२।१)

अर्जुनं नकुलं वापि सहदेवम् अथापि वा ॥ (२।२)

किम् इदं साहसं राजंस्त्वया व्याहृतम् ईदृशम् । (३।१)

एकम् एव निहत्याजौ भव राजा कुरुष्विति ॥ (३।२)

एतेन हि कृता योग्या वर्षाणीह त्रयोदश । (४।१)

आयसे पुरुषे राजन् भीमसेनजिघांसया ॥ (४।२)

कथं नाम भवेत् कार्यम् अस्माभिर् भरतर्षभ । (५।१)

साहसं कृतवांस्त्वं तु ह्यनुक्रोशान्नृपोत्तम ॥ (५।२)

नान्यम् अस्यानुपश्यामि प्रतियोद्धारम् आहवे । (६।१)

ऋते वृकोदरात् पार्थात् स च नातिकृतश्रमः ॥ (६।२)

तद् इदं द्यूतम् आरब्धं पुनर् एव यथा पुरा । (७।१)

विषमं शकुनेश्चैव तव चैव विशां पते ॥ (७।२)

बली भीमः समर्थश्च कृती राजा सुयोधनः । (८।१)

बलवान् वा कृती वेति कृती राजन् विशिष्यते ॥ (८।२)

सो ऽयं राजंस्त्वया शत्रुः समे पथि निवेशितः । (९।१)

न्यस्तश्चात्मा सुविषमे कृच्छ्रम् आपादिता वयम् ॥ (९।२)

को नु सर्वान् विनिर्जित्य शत्रून् एकेन वैरिणा । (१०।१)

पणित्वा चैकपाणेन रोचयेद् एवम् आहवम् ॥ (१०।२)

न हि पश्यामि तं लोके गदाहस्तं नरोत्तमम् । (११।१)

युध्येद् दुर्योधनं संख्ये कृतित्वाद्धि विशेषयेत् ॥ (११।२)

फल्गुनं वा भवन्तं वा माद्रीपुत्रावथापि वा । (१२।१)

न समर्थान् अहं मन्ये गदाहस्तस्य संयुगे ॥ (१२।२)

स कथं वदसे शत्रुं युध्यस्व गदयेति ह । (१३।१)

एकं च नो निहत्याजौ भव राजेति भारत ॥ (१३।२)

वृकोदरं समासाद्य संशयो विजये हि नः । (१४।१)

न्यायतो युध्यमानानां कृती ह्येष महाबलः ॥ (१४।२)

भीम उवाच । (१५।१)

मधुसूदन मा कार्षीर् विषादं यदुनन्दन । (१५।२)

अद्य पारं गमिष्यामि वैरस्य भृशदुर्गमम् ॥ (१५।३)

अहं सुयोधनं संख्ये हनिष्यामि न संशयः । (१६।१)

विजयो वै ध्रुवं कृष्ण धर्मराजस्य दृश्यते ॥ (१६।२)

अध्यर्धेन गुणेनेयं गदा गुरुतरी मम । (१७।१)

न तथा धार्तराष्ट्रस्य मा कार्षीर् माधव व्यथाम् ॥ (१७।२)

सामरान् अपि लोकांस्त्रीन्नानाशस्त्रधरान् युधि । (१८।१)

योधयेयं रणे हृष्टः किम् उताद्य सुयोधनम् ॥ (१८।२)

संजय उवाच । (१९।१)

तथा सम्भाषमाणं तु वासुदेवो वृकोदरम् । (१९।२)

हृष्टः संपूजयामास वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (१९।३)

त्वाम् आश्रित्य महाबाहो धर्मराजो युधिष्ठिरः । (२०।१)

निहतारिः स्वकां दीप्तां श्रियं प्राप्तो न संशयः ॥ (२०।२)

त्वया विनिहताः सर्वे धृतराष्ट्रसुता रणे । (२१।१)

राजानो राजपुत्राश्च नागाश्च विनिपातिताः ॥ (२१।२)

कलिङ्गा मागधाः प्राच्या गान्धाराः कुरवस्तथा । (२२।१)

त्वाम् आसाद्य महायुद्धे निहताः पाण्डुनन्दन ॥ (२२।२)

हत्वा दुर्योधनं चापि प्रयच्छोर्वीं ससागराम् । (२३।१)

धर्मराजाय कौन्तेय यथा विष्णुः शचीपतेः ॥ (२३।२)

त्वां च प्राप्य रणे पापो धार्तराष्ट्रो विनङ्क्ष्यति । (२४।१)

त्वम् अस्य सक्थिनी भङ्क्त्वा प्रतिज्ञां पारयिष्यसि ॥ (२४।२)

यत्नेन तु सदा पार्थ योद्धव्यो धृतराष्ट्रजः । (२५।१)

कृती च बलवांश्चैव युद्धशौण्डश्च नित्यदा ॥ (२५।२)

ततस्तु सात्यकी राजन् पूजयामास पाण्डवम् । (२६।१)

विविधाभिश्च तां वाग्भिः पूजयामास माधवः ॥ (२६।२)

पाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च धर्मराजपुरोगमाः । (२७।१)

तद् वचो भीमसेनस्य सर्व एवाभ्यपूजयन् ॥ (२७।२)

ततो भीमबलो भीमो युधिष्ठिरम् अथाब्रवीत् । (२८।१)

सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तम् इव भास्करम् ॥ (२८।२)

अहम् एतेन संगम्य संयुगे योद्धुम् उत्सहे । (२९।१)

न हि शक्तो रणे जेतुं माम् एष पुरुषाधमः ॥ (२९।२)

अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निहितं हृदये भृशम् । (३०।१)

सुयोधने धार्तराष्ट्रे खाण्डवे ऽग्निम् इवार्जुनः ॥ (३०।२)

शल्यम् अद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम् । (३१।१)

निहत्य गदया पापम् अद्य राजन् सुखी भव ॥ (३१।२)

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्ये तवानघ । (३२।१)

प्राणाञ् श्रियं च राज्यं च मोक्ष्यते ऽद्य सुयोधनः ॥ (३२।२)

राजा च धृतराष्ट्रो ऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम् । (३३।१)

स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत् तच्छकुनिबुद्धिजम् ॥ (३३।२)

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो गदाम् उद्यम्य वीर्यवान् । (३४।१)

उदतिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रम् इवाह्वयन् ॥ (३४।२)

तम् एकाकिनम् आसाद्य धार्तराष्ट्रं महाबलम् । (३५।१)

निर्यूथम् इव मातङ्गं समहृष्यन्त पाण्डवाः ॥ (३५।२)

तम् उद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासम् इव शृङ्गिणम् । (३६।१)

भीमसेनस्तदा राजन् दुर्योधनम् अथाब्रवीत् ॥ (३६।२)

राज्ञापि धृतराष्ट्रेण त्वया चास्मासु यत् कृतम् । (३७।१)

स्मर तद् दुष्कृतं कर्म यद् वृत्तं वारणावते ॥ (३७।२)

द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभामध्ये रजस्वला । (३८।१)

द्यूते यद् विजितो राजा शकुनेर् बुद्धिनिश्चयात् ॥ (३८।२)

यानि चान्यानि दुष्टात्मन् पापानि कृतवान् असि । (३९।१)

अनागःसु च पार्थेषु तस्य पश्य महत् फलम् ॥ (३९।२)

त्वत्कृते निहतः शेते शरतल्पे महायशाः । (४०।१)

गाङ्गेयो भरतश्रेष्ठः सर्वेषां नः पितामहः ॥ (४०।२)

हतो द्रोणश्च कर्णश्च हतः शल्यः प्रतापवान् । (४१।१)

वैरस्य चादिकर्तासौ शकुनिर् निहतो युधि ॥ (४१।२)

भ्रातरस्ते हताः शूराः पुत्राश्च सहसैनिकाः । (४२।१)

राजानश्च हताः शूराः समरेष्वनिवर्तिनः ॥ (४२।२)

एते चान्ये च निहता बहवः क्षत्रियर्षभाः । (४३।१)

प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः ॥ (४३।२)

अवशिष्टस्त्वम् एवैकः कुलघ्नो ऽधमपूरुषः । (४४।१)

त्वाम् अप्यद्य हनिष्यामि गदया नात्र संशयः ॥ (४४।२)

अद्य ते ऽहं रणे दर्पं सर्वं नाशयिता नृप । (४५।१)

राज्याशां विपुलां राजन् पाण्डवेषु च दुष्कृतम् ॥ (४५।२)

दुर्योधन उवाच । (४६।१)

किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्वाद्य मया सह । (४६।२)

अद्य ते ऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां वृकोदर ॥ (४६।३)

किं न पश्यसि मां पाप गदायुद्धे व्यवस्थितम् । (४७।१)

हिमवच्छिखराकारां प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥ (४७।२)

गदिनं को ऽद्य मां पाप जेतुम् उत्सहते रिपुः । (४८।१)

न्यायतो युध्यमानस्य देवेष्वपि पुरंदरः ॥ (४८।२)

मा वृथा गर्ज कौन्तेय शारदाभ्रम् इवाजलम् । (४९।१)

दर्शयस्व बलं युद्धे यावत् तत् ते ऽद्य विद्यते ॥ (४९।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा पाञ्चालाः सहसृञ्जयाः । (५०।१)

सर्वे संपूजयामासुस्तद् वचो विजिगीषवः ॥ (५०।२)

तं मत्तम् इव मातङ्गं तलशब्देन मानवाः । (५१।१)

भूयः संहर्षयामासू राजन् दुर्योधनं नृपम् ॥ (५१।२)

बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत् । (५२।१)

शस्त्राणि संप्रदीप्यन्ते पाण्डवानां जयैषिणाम् ॥ (५२।२)