MBh, 1, 223
Select a line for its word-by-word analysis.
पुरतः कृच्छ्रकालस्य धीमाञ् जागर्ति पूरुषः । (१।२)
purataḥ kṛcchrakālasya dhīmāñ jāgarti pūruṣaḥ |
स कृच्छ्रकालं सम्प्राप्य व्यथां नैवैति कर्हिचित् । (१।३)
sa kṛcchrakālaṃ samprāpya vyathāṃ naivaiti karhicit |
कथं नाम पितास्माकं दुःखापन्ना वशंत्विते ॥ (१।४)
kathaṃ nāma pitāsmākaṃ duḥkhāpannā vaśaṃtvite ||
यस्तु कृच्छ्रम् असंप्राप्तं विचेता नावबुध्यते । (२।१)
yastu kṛcchram asaṃprāptaṃ vicetā nāvabudhyate |
स कृच्छ्रकाले व्यथितो न प्रजानाति किंचन ॥ (२।२)
sa kṛcchrakāle vyathito na prajānāti kiṃcana ||
धीरस्त्वम् असि मेधावी प्राणकृच्छ्रम् इदं च नः । (३।२)
dhīrastvam asi medhāvī prāṇakṛcchram idaṃ ca naḥ |
शूरः प्राज्ञो बहूनां हि भवत्येको न संशयः ॥ (३।३)
śūraḥ prājño bahūnāṃ hi bhavatyeko na saṃśayaḥ ||
ज्येष्ठस्त्राता भवति वै ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः । (४।२)
jyeṣṭhastrātā bhavati vai jyeṣṭho muñcati kṛcchrataḥ |
ज्येष्ठश्चेन् न प्रजानाति कनीयान् किं करिष्यति ॥ (४।३)
jyeṣṭhaścen na prajānāti kanīyān kiṃ kariṣyati ||
हिरण्यरेतास्त्वरितो ज्वलन्न् आयाति नः क्षयम् । (५।२)
hiraṇyaretāstvarito jvalann āyāti naḥ kṣayam |
एवम् उक्तो भ्रातृभिस्तु जरितारिर् विभावसुम् । (६।२)
evam ukto bhrātṛbhistu jaritārir vibhāvasum |
तुष्टाव प्राञ्जलिर् भूत्वा यथा तच्छृणु पार्थिव ॥ (६।३)
tuṣṭāva prāñjalir bhūtvā yathā tacchṛṇu pārthiva ||
योनिर् आपश्च ते शुक्र योनिस्त्वम् असि चाम्भसः ॥ (७।३)
yonir āpaśca te śukra yonistvam asi cāmbhasaḥ ||
ऊर्ध्वं चाधश्च गच्छन्ति विसर्पन्ति च पार्श्वतः । (८।१)
ūrdhvaṃ cādhaśca gacchanti visarpanti ca pārśvataḥ |
माता प्रपन्ना पितरं न विद्मः पक्षाश्च नो न प्रजाताब्जकेतो । (९।२)
mātā prapannā pitaraṃ na vidmaḥ pakṣāśca no na prajātābjaketo |
न नस्त्राता विद्यते ऽग्ने त्वद् अन्यस् तस्माद्धि नः परिरक्षैकवीर ॥ (९।३)
na nastrātā vidyate 'gne tvad anyas tasmāddhi naḥ parirakṣaikavīra ||
यद् अग्ने ते शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः । (१०।१)
yad agne te śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ |
त्वम् एवैकस्तपसे जातवेदो नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव । (११।१)
tvam evaikastapase jātavedo nānyastaptā vidyate goṣu deva |
ऋषीन् अस्मान् बालकान् पालयस्व परेणास्मान् प्रैहि वै हव्यवाह ॥ (११।२)
ṛṣīn asmān bālakān pālayasva pareṇāsmān praihi vai havyavāha ||
सर्वम् अग्ने त्वम् एवैकस्त्वयि सर्वम् इदं जगत् । (१२।२)
sarvam agne tvam evaikastvayi sarvam idaṃ jagat |
त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च ॥ (१२।३)
tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca ||
त्वम् अग्निर् हव्यवाहस्त्वं त्वम् एव परमं हविः । (१३।१)
tvam agnir havyavāhastvaṃ tvam eva paramaṃ haviḥ |
सृष्ट्वा लोकांस्त्रीन् इमान् हव्यवाह प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः । (१४।१)
sṛṣṭvā lokāṃstrīn imān havyavāha prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ |
सर्वस्यास्य भुवनस्य प्रसूतिस् त्वम् एवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥ (१४।२)
sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā ||
त्वम् अन्नं प्राणिनां भुक्तम् अन्तर्भूतो जगत्पते । (१५।१)
tvam annaṃ prāṇināṃ bhuktam antarbhūto jagatpate |
नित्यं प्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (१५।२)
nityaṃ pravṛddhaḥ pacasi tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ||
सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर् जातवेदो भूमेर् अम्भो भूमिजातान् रसांश्च । (१६।२)
sūryo bhūtvā raśmibhir jātavedo bhūmer ambho bhūmijātān rasāṃśca |
विश्वान् आदाय पुनर् उत्सर्गकाले सृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र ॥ (१६।३)
viśvān ādāya punar utsargakāle sṛṣṭvā vṛṣṭyā bhāvayasīha śukra ||
त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः । (१७।१)
tvatta etāḥ punaḥ śukra vīrudho haritacchadāḥ |
जायन्ते पुष्करिण्यश्च समुद्रश्च महोदधिः ॥ (१७।२)
jāyante puṣkariṇyaśca samudraśca mahodadhiḥ ||
शिवस्त्राता भवास्माकं मास्मान् अद्य विनाशय ॥ (१८।२)
śivastrātā bhavāsmākaṃ māsmān adya vināśaya ||
पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन् हुताशन । (१९।१)
piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartman hutāśana |
परेण प्रैहि मुञ्चास्मान् सागरस्य गृहान् इव ॥ (१९।२)
pareṇa praihi muñcāsmān sāgarasya gṛhān iva ||
द्रोणम् आह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया ॥ (२०।३)
droṇam āha pratītātmā mandapālapratijñayā ||
ऋषिर् द्रोणस्त्वम् असि वै ब्रह्मैतद् व्याहृतं त्वया । (२१।१)
ṛṣir droṇastvam asi vai brahmaitad vyāhṛtaṃ tvayā |
ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते विद्यते भयम् ॥ (२१।२)
īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te vidyate bhayam ||
वर्जयेः पुत्रकान् मह्यं दहन् दावम् इति स्म ह ॥ (२२।२)
varjayeḥ putrakān mahyaṃ dahan dāvam iti sma ha ||
यच्च तद् वचनं तस्य त्वया यच्चेह भाषितम् । (२३।१)
yacca tad vacanaṃ tasya tvayā yacceha bhāṣitam |
उभयं मे गरीयस्तद् ब्रूहि किं करवाणि ते । (२३।२)
ubhayaṃ me garīyastad brūhi kiṃ karavāṇi te |
भृशं प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते ब्रह्मन् स्तोत्रेण ते विभो ॥ (२३।३)
bhṛśaṃ prīto 'smi bhadraṃ te brahman stotreṇa te vibho ||
इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यम् उद्वेजयन्ति नः । (२४।३)
ime mārjārakāḥ śukra nityam udvejayanti naḥ |
एतान् कुरुष्व दंष्ट्रासु हव्यवाह सबान्धवान् ॥ (२४।४)
etān kuruṣva daṃṣṭrāsu havyavāha sabāndhavān ||
तथा तत् कृतवान् वह्निर् अभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान् । (२५।२)
tathā tat kṛtavān vahnir abhyanujñāya śārṅgakān |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.