महाभारतMahābhārata

MBh, 1, 223

223 of 1995 · 65 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

जरितारिर् उवाच । (१।१)

jaritārir uvāca

1.2१.२

पुरतः कृच्छ्रकालस्य धीमाञ् जागर्ति पूरुषः । (१।२)

purataḥ kṛcchrakālasya dhīmāñ jāgarti pūruṣaḥ |

1.3१.३

स कृच्छ्रकालं सम्प्राप्य व्यथां नैवैति कर्हिचित् । (१।३)

sa kṛcchrakālaṃ samprāpya vyathāṃ naivaiti karhicit |

1.4१.४

कथं नाम पितास्माकं दुःखापन्ना वशंत्विते ॥ (१।४)

kathaṃ nāma pitāsmākaṃ duḥkhāpannā vaśaṃtvite ||

2.1२.१

यस्तु कृच्छ्रम् असंप्राप्तं विचेता नावबुध्यते । (२।१)

yastu kṛcchram asaṃprāptaṃ vicetā nāvabudhyate |

2.2२.२

स कृच्छ्रकाले व्यथितो न प्रजानाति किंचन ॥ (२।२)

sa kṛcchrakāle vyathito na prajānāti kiṃcana ||

3.1३.१

सारिसृक्क उवाच । (३।१)

sārisṛkka uvāca

3.2३.२

धीरस्त्वम् असि मेधावी प्राणकृच्छ्रम् इदं च नः । (३।२)

dhīrastvam asi medhāvī prāṇakṛcchram idaṃ ca naḥ |

3.3३.३

शूरः प्राज्ञो बहूनां हि भवत्येको न संशयः ॥ (३।३)

śūraḥ prājño bahūnāṃ hi bhavatyeko na saṃśayaḥ ||

4.1४.१

स्तम्बमित्र उवाच । (४।१)

stambamitra uvāca

4.2४.२

ज्येष्ठस्त्राता भवति वै ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः । (४।२)

jyeṣṭhastrātā bhavati vai jyeṣṭho muñcati kṛcchrataḥ |

4.3४.३

ज्येष्ठश्चेन् न प्रजानाति कनीयान् किं करिष्यति ॥ (४।३)

jyeṣṭhaścen na prajānāti kanīyān kiṃ kariṣyati ||

5.1५.१

द्रोण उवाच । (५।१)

droṇa uvāca

5.2५.२

हिरण्यरेतास्त्वरितो ज्वलन्न् आयाति नः क्षयम् । (५।२)

hiraṇyaretāstvarito jvalann āyāti naḥ kṣayam |

5.3५.३

सप्तजिह्वो ऽनलः क्षामो लेलिहानोपसर्पति ॥ (५।३)

saptajihvo 'nalaḥ kṣāmo lelihānopasarpati ||

6.1६.१

वैशंपायन उवाच । (६।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

6.2६.२

एवम् उक्तो भ्रातृभिस्तु जरितारिर् विभावसुम् । (६।२)

evam ukto bhrātṛbhistu jaritārir vibhāvasum |

6.3६.३

तुष्टाव प्राञ्जलिर् भूत्वा यथा तच्छृणु पार्थिव ॥ (६।३)

tuṣṭāva prāñjalir bhūtvā yathā tacchṛṇu pārthiva ||

7.1७.१

जरितारिर् उवाच । (७।१)

jaritārir uvāca

7.2७.२

आत्मासि वायोः पवनः शरीरम् उत वीरुधाम् । (७।२)

ātmāsi vāyoḥ pavanaḥ śarīram uta vīrudhām |

7.3७.३

योनिर् आपश्च ते शुक्र योनिस्त्वम् असि चाम्भसः ॥ (७।३)

yonir āpaśca te śukra yonistvam asi cāmbhasaḥ ||

8.1८.१

ऊर्ध्वं चाधश्च गच्छन्ति विसर्पन्ति च पार्श्वतः । (८।१)

ūrdhvaṃ cādhaśca gacchanti visarpanti ca pārśvataḥ |

8.2८.२

अर्चिषस्ते महावीर्य रश्मयः सवितुर् यथा ॥ (८।२)

arciṣaste mahāvīrya raśmayaḥ savitur yathā ||

9.1९.१

सारिसृक्क उवाच । (९।१)

sārisṛkka uvāca

9.2९.२

माता प्रपन्ना पितरं न विद्मः पक्षाश्च नो न प्रजाताब्जकेतो । (९।२)

mātā prapannā pitaraṃ na vidmaḥ pakṣāśca no na prajātābjaketo |

9.3९.३

न नस्त्राता विद्यते ऽग्ने त्वद् अन्यस् तस्माद्धि नः परिरक्षैकवीर ॥ (९।३)

na nastrātā vidyate 'gne tvad anyas tasmāddhi naḥ parirakṣaikavīra ||

10.1१०.१

यद् अग्ने ते शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः । (१०।१)

yad agne te śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ |

10.2१०.२

तेन नः परिरक्षाद्य ईडितः शरणैषिणः ॥ (१०।२)

tena naḥ parirakṣādya īḍitaḥ śaraṇaiṣiṇaḥ ||

11.1११.१

त्वम् एवैकस्तपसे जातवेदो नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव । (११।१)

tvam evaikastapase jātavedo nānyastaptā vidyate goṣu deva |

11.2११.२

ऋषीन् अस्मान् बालकान् पालयस्व परेणास्मान् प्रैहि वै हव्यवाह ॥ (११।२)

ṛṣīn asmān bālakān pālayasva pareṇāsmān praihi vai havyavāha ||

12.1१२.१

स्तम्बमित्र उवाच । (१२।१)

stambamitra uvāca

12.2१२.२

सर्वम् अग्ने त्वम् एवैकस्त्वयि सर्वम् इदं जगत् । (१२।२)

sarvam agne tvam evaikastvayi sarvam idaṃ jagat |

12.3१२.३

त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च ॥ (१२।३)

tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca ||

13.1१३.१

त्वम् अग्निर् हव्यवाहस्त्वं त्वम् एव परमं हविः । (१३।१)

tvam agnir havyavāhastvaṃ tvam eva paramaṃ haviḥ |

13.2१३.२

मनीषिणस्त्वां यजन्ते बहुधा चैकधैव च ॥ (१३।२)

manīṣiṇastvāṃ yajante bahudhā caikadhaiva ca ||

14.1१४.१

सृष्ट्वा लोकांस्त्रीन् इमान् हव्यवाह प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः । (१४।१)

sṛṣṭvā lokāṃstrīn imān havyavāha prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ |

14.2१४.२

सर्वस्यास्य भुवनस्य प्रसूतिस् त्वम् एवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥ (१४।२)

sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā ||

15.1१५.१

त्वम् अन्नं प्राणिनां भुक्तम् अन्तर्भूतो जगत्पते । (१५।१)

tvam annaṃ prāṇināṃ bhuktam antarbhūto jagatpate |

15.2१५.२

नित्यं प्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (१५।२)

nityaṃ pravṛddhaḥ pacasi tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ||

16.1१६.१

द्रोण उवाच । (१६।१)

droṇa uvāca

16.2१६.२

सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर् जातवेदो भूमेर् अम्भो भूमिजातान् रसांश्च । (१६।२)

sūryo bhūtvā raśmibhir jātavedo bhūmer ambho bhūmijātān rasāṃśca |

16.3१६.३

विश्वान् आदाय पुनर् उत्सर्गकाले सृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र ॥ (१६।३)

viśvān ādāya punar utsargakāle sṛṣṭvā vṛṣṭyā bhāvayasīha śukra ||

17.1१७.१

त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः । (१७।१)

tvatta etāḥ punaḥ śukra vīrudho haritacchadāḥ |

17.2१७.२

जायन्ते पुष्करिण्यश्च समुद्रश्च महोदधिः ॥ (१७।२)

jāyante puṣkariṇyaśca samudraśca mahodadhiḥ ||

18.1१८.१

इदं वै सद्म तिग्मांशो वरुणस्य परायणम् । (१८।१)

idaṃ vai sadma tigmāṃśo varuṇasya parāyaṇam |

18.2१८.२

शिवस्त्राता भवास्माकं मास्मान् अद्य विनाशय ॥ (१८।२)

śivastrātā bhavāsmākaṃ māsmān adya vināśaya ||

19.1१९.१

पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन् हुताशन । (१९।१)

piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartman hutāśana |

19.2१९.२

परेण प्रैहि मुञ्चास्मान् सागरस्य गृहान् इव ॥ (१९।२)

pareṇa praihi muñcāsmān sāgarasya gṛhān iva ||

20.1२०.१

वैशंपायन उवाच । (२०।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

20.2२०.२

एवम् उक्तो जातवेदा द्रोणेनाक्लिष्टकर्मणा । (२०।२)

evam ukto jātavedā droṇenākliṣṭakarmaṇā |

20.3२०.३

द्रोणम् आह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया ॥ (२०।३)

droṇam āha pratītātmā mandapālapratijñayā ||

21.1२१.१

ऋषिर् द्रोणस्त्वम् असि वै ब्रह्मैतद् व्याहृतं त्वया । (२१।१)

ṛṣir droṇastvam asi vai brahmaitad vyāhṛtaṃ tvayā |

21.2२१.२

ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते विद्यते भयम् ॥ (२१।२)

īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te vidyate bhayam ||

22.1२२.१

मन्दपालेन यूयं हि मम पूर्वं निवेदिताः । (२२।१)

mandapālena yūyaṃ hi mama pūrvaṃ niveditāḥ |

22.2२२.२

वर्जयेः पुत्रकान् मह्यं दहन् दावम् इति स्म ह ॥ (२२।२)

varjayeḥ putrakān mahyaṃ dahan dāvam iti sma ha ||

23.1२३.१

यच्च तद् वचनं तस्य त्वया यच्चेह भाषितम् । (२३।१)

yacca tad vacanaṃ tasya tvayā yacceha bhāṣitam |

23.2२३.२

उभयं मे गरीयस्तद् ब्रूहि किं करवाणि ते । (२३।२)

ubhayaṃ me garīyastad brūhi kiṃ karavāṇi te |

23.3२३.३

भृशं प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते ब्रह्मन् स्तोत्रेण ते विभो ॥ (२३।३)

bhṛśaṃ prīto 'smi bhadraṃ te brahman stotreṇa te vibho ||

24.1२४.१

द्रोण उवाच । (२४।१)

droṇa uvāca

24.2२४.२

त्वद्भक्तान् सर्वदेवेश जातवेदो महायशाः । (२४।२)

tvadbhaktān sarvadeveśa jātavedo mahāyaśāḥ |

24.3२४.३

इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यम् उद्वेजयन्ति नः । (२४।३)

ime mārjārakāḥ śukra nityam udvejayanti naḥ |

24.4२४.४

एतान् कुरुष्व दंष्ट्रासु हव्यवाह सबान्धवान् ॥ (२४।४)

etān kuruṣva daṃṣṭrāsu havyavāha sabāndhavān ||

25.1२५.१

वैशंपायन उवाच । (२५।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

25.2२५.२

तथा तत् कृतवान् वह्निर् अभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान् । (२५।२)

tathā tat kṛtavān vahnir abhyanujñāya śārṅgakān |

25.3२५.३

ददाह खाण्डवं चैव समिद्धो जनमेजय ॥ (२५।३)

dadāha khāṇḍavaṃ caiva samiddho janamejaya ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 1, 223

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit