वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततो राज्ञां चरैर् आप्तैश्चारः समुपनीयत । (१।२)

पाण्डवैर् उपसंपन्ना द्रौपदी पतिभिः शुभा ॥ (१।३)

येन तद् धनुर् आयम्य लक्ष्यं विद्धं महात्मना । (२।१)

सो ऽर्जुनो जयतां श्रेष्ठो महाबाणधनुर्धरः ॥ (२।२)

यः शल्यं मद्रराजानम् उत्क्षिप्याभ्रामयद् बली । (३।१)

त्रासयंश्चापि संक्रुद्धो वृक्षेण पुरुषान् रणे ॥ (३।२)

न चापि संभ्रमः कश्चिद् आसीत् तत्र महात्मनः । (४।१)

स भीमो भीमसंस्पर्शः शत्रुसेनाङ्गपातनः । (४।२)

यो ऽसावत्यक्रमीद् युद्धे युध्यन् दुर्योधनं तदा । (४।३)

स राजा पाण्डवश्रेष्ठः श्रेष्ठभाग् बुद्धिवर्धनः । (४।४)

दुर्योधनाद् अवरजैर् यौ युध्येतां प्रतीतवत् । (४।५)

तौ यमौ वृत्तसम्पन्नौ सम्पन्नबलविक्रमौ । (४।६)

चारैः प्रणिहिते चारे राजानो विगतज्वराः ॥ (४।७)

ब्रह्मरूपधराञ् श्रुत्वा पाण्डुराजसुतांस्तदा । (५।१)

कौन्तेयान् मनुजेन्द्राणां विस्मयः समजायत ॥ (५।२)

सपुत्रा हि पुरा कुन्ती दग्धा जतुगृहे श्रुता । (६।१)

सर्वभूमिपतीनां च राष्ट्राणां च यशस्विनाम् । (६।२)

पुनर्जातान् इति स्मैतान् मन्यन्ते सर्वपार्थिवाः ॥ (६।३)

धिक् कुर्वन्तस्तदा भीष्मं धृतराष्ट्रं च कौरवम् । (७।१)

कर्मणा सुनृशंसेन पुरोचनकृतेन वै । (७।२)

वैशंपायनः । (७।३)

शकुनिः । (७।४)

वैशंपायनः । (७।५)

वैशंपायनः । (७।६)

धार्मिकान् वृत्तसम्पन्नान् मातुः प्रियहिते रतान् । (७।७)

यदा तान् ईदृशान् पार्थान् उत्सादयितुम् अर्हति । (७।८)

ततः स्वयंवरे वृत्ते धार्तराष्ट्राः स्म भारत । (७।९)

मन्त्रयन्ते ततः सर्वे कर्णसौबलदूषिताः । (७।१०)

कश्चिच्छत्रुः कर्शनीयः पीडनीयस्तथा परः । (७।११)

उत्सादनीयाः कौन्तेयाः सर्वे क्षत्रस्य मे मताः । (७।१२)

एवं पराजिताः सर्वे यदि यूयं गमिष्यथ । (७।१३)

अकृत्वा संविदं कांचित् तद् वस्तप्स्यत्यसंशयम् । (७।१४)

अयं देशश्च कालश्च पाण्डवोद्धरणाय नः । (७।१५)

न चेद् एवं करिष्यध्वं लोके हास्या भविष्यथ । (७।१६)

यम् एते संश्रिता वस्तुं कामयन्ते च भूमिपम् । (७।१७)

सो ऽल्पवीर्यबलो राजा द्रुपदो वै मतो मम । (७।१८)

यावद् एतान् न जानन्ति जीवतो वृष्णिपुंगवाः । (७।१९)

चैद्यश्च पुरुषव्याघ्रः शिशुपालः प्रतापवान् । (७।२०)

एकीभावं गता राज्ञा द्रुपदेन महात्मना । (७।२१)

दुराधर्षतरा राजन् भविष्यन्ति न संशयः । (७।२२)

यावत् त्वचलतां सर्वे प्राप्नुवन्ति नराधिपाः । (७।२३)

तावद् एव व्यवस्यामः पाण्डवानां वधं प्रति । (७।२४)

मुक्ता जतुगृहाद् भीमाद् आशीविषमुखाद् इव । (७।२५)

पुनर् यद् इह मुच्यन्ते महन् नो भयम् आविशेत् । (७।२६)

तेषाम् इहोपयातानाम् एषां च पुरवासिनाम् । (७।२७)

अन्तरे दुष्करं स्थातुं मेषयोर् महतोर् इव । (७।२८)

हलधृक्प्रगृहीतानि बलानि बलिनां स्वयम् । (७।२९)

यावन् न कुरुसेनायां पतन्ति पतगा इव । (७।३०)

तावत् सर्वाभिसारेण पुरम् एतद् विनाश्यताम् । (७।३१)

एतद् अत्र परं मन्ये प्राप्तकालं नरर्षभाः । (७।३२)

शकुनेर् वचनं श्रुत्वा भाषमाणस्य दुर्मतेः । (७।३३)

सौमदत्तिर् इदं वाक्यं जगाद परमं ततः । (७।३४)

प्रकृतीः सप्त वै ज्ञात्वा आत्मनश्च परस्य च । (७।३५)

तथा देशं च कालं च षड्विधांश्च नयेद् गुणान् । (७।३६)

स्थानं वृद्धिं क्षयं चैव भूमिं मित्राणि विक्रमम् । (७।३७)

समीक्ष्याथाभियुञ्जीत परं व्यसनपीडितम् । (७।३८)

ततो ऽहं पाण्डवान् मन्ये मित्रकोशसमन्वितान् । (७।३९)

बलस्थान् विक्रमस्थांश्च स्वकृतैः प्रकृतिप्रियान् । (७।४०)

वपुषा भुवि भूतानां नेत्राणि च मनांसि च । (७।४१)

श्रोत्रं मधुरया वाचा रमयत्यर्जुनो नृणाम् । (७।४२)

न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन भेजिरे । (७।४३)

यद् बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत् । (७।४४)

न ह्ययुक्तं न चासक्तं नामृतं न च विप्रियम् । (७।४५)

भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य भारती । (७।४६)

तान् एवं गुणसम्पन्नान् सम्पन्नान् राजलक्षणैः । (७।४७)

न तान् पश्यामि ये शक्ताः समुच्छेत्तुं यथाबलात् । (७।४८)

प्रभावशक्तिर् विपुला मन्त्रशक्तिश्च पुष्कला । (७।४९)

तथैवोत्साहशक्तिश्च पार्थेष्वभ्यधिका सदा । (७।५०)

मौलमित्रबलानां च कालज्ञो वै युधिष्ठिरः । (७।५१)

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनेति युधिष्ठिरः । (७।५२)

अमित्रं यतते जेतुं न रोषेणेति मे मतिः । (७।५३)

परिक्रीय धनैः शत्रून् मित्राणि च धनानि च । (७।५४)

मूलं च सुदृढं कृत्वा हन्त्यरीन् पाण्डवस्ततः । (७।५५)

अशक्यान् पाण्डवान् मन्ये देवैर् अपि सवासवैः । (७।५६)

एषाम् अर्थे सदा युक्तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ । (७।५७)

श्रेयश्च यदि मन्यध्वं मन्मतं यदि वो मतम् । (७।५८)

संविदं पाण्डवैः सार्धं कृत्वा याम यथागतम् । (७।५९)

गोपुराट्टालकैर् उच्चैर् उपतल्पशतैर् अपि । (७।६०)

गुप्तं पुरवरं श्रेष्ठम् एतद् अद्भिश्च संवृतम् । (७।६१)

तृणधान्येन्धनरसैस्तथा यन्त्रायुधौषधैः । (७।६२)

युक्तं ह्युरुकवाटैश्च द्रव्यागारतुषादिकैः । (७।६३)

भीमोच्छ्रितमहाचक्रं बृहदट्टालसंवृतम् । (७।६४)

दृढप्राकारनिर्यूहं शतघ्नीजालसंवृतम् । (७।६५)

ऐष्टको दारवो वप्रो मानुषश्चेति यः स्मृतः । (७।६६)

प्राकारकर्तृभिर् वीरैर् नृगर्भस्तत्र पूजितः । (७।६७)

तद् एतन् नरगर्भेण पाण्डरेण विराजते । (७।६८)

सालेनानेकतालेन सर्वतः संवृतं पुरम् । (७।६९)

अनुरक्ताः प्रकृतयो द्रुपदस्य महात्मनः । (७।७०)

दानमानार्चिताः सर्वे बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये । (७।७१)

प्रतिरुद्धान् इमाञ् ज्ञात्वा राजभिर् भीमविक्रमैः । (७।७२)

उपयास्यन्ति दाशार्हाः समुदग्रोच्छ्रितायुधाः । (७।७३)

तस्मात् संधिं वयं कृत्वा धार्तराष्ट्रस्य पाण्डवैः । (७।७४)

स्वराष्ट्रम् एव गच्छामो यद्याप्तं वचनं मम । (७।७५)

एतन् मम मतं सर्वैः क्रियतां यदि रोचते । (७।७६)

एतच्च सुकृतं मन्ये क्षेमं चापि महीक्षिताम् । (७।७७)

सौमदत्तेर् वचः श्रुत्वा कर्णो वैकर्तनो वृषा । (७।७८)

उवाच वचनं काले कालज्ञः सर्वकर्मणाम् । (७।७९)

नीतिपूर्वम् इदं सर्वम् उक्तं वचनम् अर्थवत् । (७।८०)

वचनं नाभ्यसूयामि श्रूयतां मद्वचःस्थितिः । (७।८१)

द्वैधीभावो न गन्तव्यः सर्वकर्मसु मानवैः । (७।८२)

द्विधाभूतेन मनसा ह्यन्यत् कर्म न सिध्यति । (७।८३)

सम्प्रयाणासनाभ्यां तु कर्शनेन तथैव च । (७।८४)

नैतच्छक्यं पुरं हन्तुम् आक्रन्दो ऽस्याप्यशोभनः । (७।८५)

अवमर्दनकालो ऽत्र मतश्चिन्तयतो मम । (७।८६)

यावन् नो वृष्णयः पार्ष्णीं न गृह्णन्ति रणप्रियाः । (७।८७)

प्रभवन्तो हृष्टतुष्टाः स्वबाहुबलशालिनः । (७।८८)

प्राकारम् अवमृद्नन्तु परिघाः पूरयन्त्वपि । (७।८९)

प्रस्रावयन्तु सलिलं क्रियतां विषमं समम् । (७।९०)

तृणकाष्ठेन महता खातम् अस्य प्रपूर्यताम् । (७।९१)

घुष्यतां राजसैन्येषु परेषां यो हनिष्यति । (७।९२)

नागम् अश्वं पदातिं वा दानमानं स लप्स्यते । (७।९३)

नागे दश सहस्राणि पञ्च चाश्वपदातिषु । (७।९४)

रथे वै द्विगुणं नागाद् वसु दास्यन्ति पार्थिवाः । (७।९५)

यश्च कामसुखे सक्तो बालश्च स्थविरश्च यः । (७।९६)

अयुद्धमनसो ये च ते तु तिष्ठन्तु भीरवः । (७।९७)

प्रदरश्च न दातव्यो न गन्तव्यम् अचोदितैः । (७।९८)

यशो रक्षत भद्रं वो जेष्यामो वै वयं पुरम् । (७।९९)

अनुलोमाश्च नो वाताः सर्वतो मृगपक्षिणः । (७।१००)

अग्नयश्च विराजन्ते शस्त्राणि कवचानि च । (७।१०१)

ततः कर्णवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रप्रियैषिणः । (७।१०२)

निर्ययुः पृथिवीपालाश्चालयन्तः परान् रणे । (७।१०३)

न हि तेषां मनःसक्तिर् इन्द्रियार्थेषु सर्वशः । (७।१०४)

यथा पुनर् अरिघ्नानां प्रसवो युद्ध एव च । (७।१०५)

वैकर्तनपुरोवातः सैन्धवोर्मिमहास्वनः । (७।१०६)

दुःशासनमहामत्स्यो दुर्योधनमहाग्रहः । (७।१०७)

स राजसागरो भीमो भीमघोषप्रदर्शनः । (७।१०८)

अभिदुद्राव वेगेन पुरं तद् अपसव्यतः । (७।१०९)

तद् अनीकम् अनाधृष्यं शस्त्राग्निव्यालदीपितम् । (७।११०)

समुत्कूलितम् आज्ञाय चुक्रुशुर् द्रुपदात्मजाः । (७।१११)

ते मेघसमनिर्घोषैर् बलिनः स्यन्दनोत्तमैः । (७।११२)

निर्ययुर् नगरद्वारात् त्रासयन्तः परान् रणे । (७।११३)

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सुमित्रः प्रियदर्शनः । (७।११४)

चित्रकेतुः सुकेतुश्च ध्वजसेनश्च वीर्यवान् । (७।११५)

पुत्रा द्रुपदराजस्य बलवन्तो जयैषिणः । (७।११६)

द्रुपदश्च महावीर्यः पाण्डरोष्णीषकेतनः । (७।११७)

पाण्डरव्यजनच्छत्रः पाण्डरध्वजवाहनः । (७।११८)

सपुत्रगणमध्यस्थः शुशुभे राजसत्तमः । (७।११९)

चन्द्रमा ज्योतिषां मध्ये पौर्णमास्याम् इवोदितः । (७।१२०)

अथोद्धूतपताकाग्रम् अजिह्मगतिम् अव्ययम् । (७।१२१)

द्रुपदानीकम् आयान्तं कुरुसैन्यम् अभिद्रवत् । (७।१२२)

तयोर् उभयतो जज्ञे भैरवस्तुमुलः स्वनः । (७।१२३)

बलयोः सम्प्रहरतोः स्रवन्त्योः सरितोर् इव । (७।१२४)

प्रकीर्णरथनागाश्वैस्तान्यनीकानि सर्वशः । (७।१२५)

ज्योतींषि विप्रकीर्णानि सर्वतः प्रचकाशिरे । (७।१२६)

उत्कृष्टभेरीनिनदे सम्प्रवृत्ते महारवे । (७।१२७)

अमर्षिता महात्मानः पाण्डवा निर्ययुस्ततः । (७।१२८)

रथान् वै मेघनिर्घोषान् युक्तान् परमवाजिभिः । (७।१२९)

धन्विनो ध्वजिनः शुभ्रान् आस्थाय भरतर्षभाः । (७।१३०)

ततः पाण्डुसुतान् दृष्ट्वा रथस्थान् आत्तकार्मुकान् । (७।१३१)

नृपाणाम् अभवत् कम्पो वेपथुर् हृदयेषु च । (७।१३२)

निर्यातेष्वथ पार्थेषु द्रौपदं तद् बलं रणे । (७।१३३)

आविशत् परमो हर्षः प्रमोदश्च जयं प्रति । (७।१३४)

स मुहूर्तं व्यतिकरः सैन्यानाम् अभवद् भृशम् । (७।१३५)

ततो द्वन्द्वम् अयुध्यन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् । (७।१३६)

जघ्नतुः समरे तस्मिन् सुमित्रप्रियदर्शनौ । (७।१३७)

जयद्रथश्च कर्णश्च पश्यतः सव्यसाचिनः । (७।१३८)

अर्जुनः प्रेक्ष्य निहतौ सुमित्रप्रियदर्शनौ । (७।१३९)

जयद्रथसुतं तत्र जघान पितुर् अन्तिके । (७।१४०)

वृषसेनाद् अवरजं सुबाहुं वै धनंजयः । (७।१४१)

कर्णपुत्रं महावीर्यं रथनीडाद् अपातयत् । (७।१४२)

तौ सुतौ निहतौ दृष्ट्वा राजसिंहौ तरस्विनौ । (७।१४३)

नामृष्येतां महाबाहू प्रहारम् इव सद्गजौ । (७।१४४)

तौ जग्मतुर् असम्भ्रान्तौ फल्गुनस्य रथं प्रति । (७।१४५)

प्रतिमुक्ततलत्राणौ त्रायमाणौ परस्परम् । (७।१४६)

संनिपातस्तयोर् आसीत् फल्गुनेन महामृधे । (७।१४७)

वृत्रशम्बरयोः संख्ये वज्रिणेव महारणे । (७।१४८)

त्रीन् हयाञ् जघ्नतुस्तत्र फल्गुनस्य नरर्षभौ । (७।१४९)

ततः किलिकिलाशब्दः कुरूणाम् अभवत् तदा । (७।१५०)

तान् हयान् निहतान् दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान् । (७।१५१)

निमेषान्तरमात्रेण रथम् अश्वैर् अयोजयत् । (७।१५२)

उपयातं रथं दृष्ट्वा दुर्योधनपुरःसरौ । (७।१५३)

सौबलः सौमदत्तिश्च समेयातां परंतपौ । (७।१५४)

तैः पञ्चभिर् अदीनात्मा भीमसेनो महाबलः । (७।१५५)

अयुध्यत बलैर् वीरैर् इन्द्रियार्थैर् इवेश्वरः । (७।१५६)

तैर् निरुद्धो न संत्रासं जगाम समितिंजयः । (७।१५७)

पञ्चभिर् द्विरदैर् मत्तैर् निरुद्ध इव केसरी । (७।१५८)

तस्य ते युगपत् पञ्च पञ्चभिर् निशितैः शरैः । (७।१५९)

सारथिं वाजिनश्चैव निन्युर् वैवस्वतक्षयम् । (७।१६०)

हताश्वात् स्यन्दनश्रेष्ठाद् अवरुह्य महारथः । (७।१६१)

चचार विविधान् मार्गान् असिम् उद्यम्य पाण्डवः । (७।१६२)

अश्वस्कन्धेषु चक्रेषु युगेष्वीषासु चैव ह । (७।१६३)

व्यचरत् पातयञ् शत्रून् सुपर्ण इव भोगिनः । (७।१६४)

विधनुष्कं विकवचं विरथं च समीक्ष्य तम् । (७।१६५)

अभिपेतुर् नरव्याघ्रम् अर्जुनप्रमुखा रथाः । (७।१६६)

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च यमौ च युधि दुर्जयौ । (७।१६७)

तस्मिन् दाशरथे युद्धे प्रवृत्ते शरवृष्टिभिः । (७।१६८)

रथा ध्वजाः पताकाश्च सर्वम् अन्तरधीयत । (७।१६९)

तत् प्रवृत्तं चिरं कालं युद्धं समम् इवाभवत् । (७।१७०)

रथेनाथ महाबाहुर् अर्जुनो ऽभ्यपतत् पुनः । (७।१७१)

तम् आपतन्तं दृष्ट्वैव महाबाहुर् धनुर्धरः । (७।१७२)

कर्णो ऽस्त्रविदुषां श्रेष्ठो वारयामास सायकैः । (७।१७३)

स तेनाभिहतः पार्थो वासविर् वज्रसंनिभान् । (७।१७४)

त्रीञ् शरान् संदधे क्रुद्धो वधे कर्णस्य पाण्डवः । (७।१७५)

तैः शरैर् आहतं कर्णं ध्वजयष्टिम् उपाश्रितम् । (७।१७६)

अपोवाह रथेनाशु सूतः परपुरंजयम् । (७।१७७)

ततः पराजिते कर्णे धार्तराष्ट्रान् महद् भयम् । (७।१७८)

विवेश समुदग्रांश्च पाञ्चालान् प्रसमीक्ष्य च । (७।१७९)

तत् प्रकम्पितम् अत्यर्थं दृष्ट्वा वै सौबलो बलम् । (७।१८०)

गिरा गम्भीरया वीरः समाश्वासयतासकृत् । (७।१८१)

धार्तराष्ट्रैस्ततः सर्वैर् दुर्योधनपुरःसरैः । (७।१८२)

धृतं तत् पुनर् एवासीद् बलं पार्थप्रकम्पितम् । (७।१८३)

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमो भीमपराक्रमः । (७।१८४)

अक्रुध्यत् स महाबाहुर् अगारं जातुषं स्मरन् । (७।१८५)

ततः संग्रामशिरसि ददर्श विपुलद्रुमम् । (७।१८६)

आयामभूतं तिष्ठन्तं स्कन्धपञ्चाशदुन्नतम् । (७।१८७)

महास्कन्धं महोत्सेधं शक्रध्वजम् इवोच्छ्रितम् । (७।१८८)

चित्रमाल्याम्बरधरं पताकाशतशोभितम् । (७।१८९)

सालम् उद्यम्य पाणिभ्याम् उद्धृत्य च रणे बली । (७।१९०)

अभिपेदे परान् संख्ये वज्रपाणिर् इवासुरान् । (७।१९१)

भीमसेनभयार्तानि फल्गुनाभिहतानि च । (७।१९२)

न शेकुस्तान्यनीकानि धार्तराष्ट्राभिरक्षितुम् । (७।१९३)

तानि संभ्रान्तयोधानि श्रान्तवाजिगजानि च । (७।१९४)

दिशः प्राकालयद् भीमो दिवीवाभ्राणि मारुतः । (७।१९५)

तान् निवृत्तान् निरानन्दान् हतवारणवाजिनः । (७।१९६)

नानुसस्रुर् न चाजघ्नुर् नोचुः किंचिच्च दारुणम् । (७।१९७)

स्वम् एव शिबिरं जग्मुः क्षत्रियाः शरविक्षताः । (७।१९८)

परे ऽप्यभिययुर् हृष्टाः पुरं पौरसुखावहाः । (७।१९९)

मुहूर्तम् अभवद् वैरं तेषां वै पाण्डवैः सह । (७।२००)

यावत् तद् युद्धम् अभवन् महद् देवासुरोपमम् । (७।२०१)

सुवृत्तं चक्रिरे सर्वे सुप्राप्ताम् अब्रुवन् वधूम् । (७।२०२)

कृतार्थं द्रुपदं चोचुर् धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । (७।२०३)

शकुनिः सिन्धुराजश्च कर्णदुर्योधनावपि । (७।२०४)

तेषां तद् अभवद् दुःखं हृदि वाचा तु नाब्रुवन् । (७।२०५)

ततः प्रयाता राजानः सर्व एव यथागतम् । (७।२०६)

धार्तराष्ट्रा हि ते सर्वे गता नागपुरं तदा । (७।२०७)

प्राग् एव पुररोधात् तु पाण्डवैर् अश्वसादिनः । (७।२०८)

प्रेषिता गच्छतारिष्टान् अस्मान् आख्यात शौरये । (७।२०९)

ते त्वदीर्घेण कालेन गत्वा द्वारवतीं पुरीम् । (७।२१०)

ऊचुः संकर्षणोपेन्द्रौ वचनं वचनक्षमौ । (७।२११)

कुशलं पाण्डवाः सर्वान् आहुः स्मान्धकवृष्णयः । (७।२१२)

आत्मनश्चाक्षतान् आहुर् विमुक्ताञ् जातुषाद् गृहात् । (७।२१३)

समाजे द्रौपदीं स्माहुर् लब्धां राजीवलोचनाम् । (७।२१४)

आत्मनः सदृशीं सर्वे शीलवृत्तसमाधिभिः । (७।२१५)

तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णस्तान् उवाचोत्तरं वचः । (७।२१६)

सर्वम् एतद् अहं जाने वधात् तस्य तु रक्षसः । (७।२१७)

तत उद्योजयामास केशवश्चतुरङ्गिणीम् । (७।२१८)

सेवां समुपयात् तूर्णं पाञ्चालनगरं प्रति । (७।२१९)

ततः संकर्षणश्चैव केशवश्च महाबलः । (७।२२०)

यादवैः सह सर्वैश्च पाण्डवान् अभिजग्मतुः । (७।२२१)

पितृष्वसारं सम्पूज्य द्रुपदं च यथाविधि । (७।२२२)

द्रौपदीं भूषणैः शुभ्रैर् भूषयित्वा महाधनैः । (७।२२३)

न्यायतः पूजिता राज्ञा द्रुपदेन महात्मना । (७।२२४)

रेमिरे पाण्डवैः सार्धं पाञ्चालनगरे तदा ॥ (७।२२५)

वृत्ते स्वयंवरे चैव राजानः सर्व एव ते । (८।१)

यथागतं विप्रजग्मुर् विदित्वा पाण्डवान् वृतान् ॥ (८।२)

अथ दुर्योधनो राजा विमना भ्रातृभिः सह । (९।१)

अश्वत्थाम्ना मातुलेन कर्णेन च कृपेण च ॥ (९।२)

विनिवृत्तो वृतं दृष्ट्वा द्रौपद्या श्वेतवाहनम् । (१०।१)

तं तु दुःशासनो व्रीडन् मन्दं मन्दम् इवाब्रवीत् । (१०।२)

खिद्यच्छुष्यन्मुखो राजा दूयमानेन चेतसा ॥ (१०।३)

यद्यसौ ब्राह्मणो न स्याद् विन्देत द्रौपदीं न सः । (११।१)

न हि तं तत्त्वतो राजन् वेद कश्चिद् धनंजयम् ॥ (११।२)

दैवं तु परमं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् । (१२।१)

धिग् अस्मत्पौरुषं तात यद् धरन्तीह पाण्डवाः । (१२।२)

बद्ध्वा चक्षूंषि नः पार्था राज्ञां च द्रुपदात्मजाम् । (१२।३)

उद्वाह्य राज्ञां तैर् न्यस्तं पादं वामं पृथासुतैः । (१२।४)

विमुक्ताः कथम् एतेन जतुवेश्महविर्भुजा । (१२।५)

अस्माकं पौरुषं सत्त्वं बुद्धिश्चापि गता कुतः । (१२।६)

वयं हता मातुलाद्य विश्वस्य च पुरोचनम् । (१२।७)

अदग्ध्वा पाण्डवान् दग्ध्वा स्वयं दग्धो हुताशने । (१२।८)

मत्तो मातुल मन्ये ऽहं पाण्डवा बुद्धिमत्तराः । (१२।९)

तेषां नास्ति भयं मृत्योर् मुक्तानां जतुवेश्मनः ॥ (१२।१०)

एवं सम्भाषमाणास्ते निन्दन्तश्च पुरोचनम् । (१३।१)

पञ्चपुत्रां किरातीं च विदुरं च महामतिम् । (१३।२)

विविशुर् हास्तिनपुरं दीना विगतचेतसः ॥ (१३।३)

त्रस्ता विगतसंकल्पा दृष्ट्वा पार्थान् महौजसः । (१४।१)

मुक्तान् हव्यवहाच्चैनान् संयुक्तान् द्रुपदेन च ॥ (१४।२)

धृष्टद्युम्नं च संचिन्त्य तथैव च शिखण्डिनम् । (१५।१)

द्रुपदस्यात्मजांश्चान्यान् सर्वयुद्धविशारदान् । (१५।२)

मुखानि धार्तराष्ट्राणां दृष्ट्वा क्षत्ता मुदान्वितः । (१५।३)

विकसद्धृन्मुखाम्भोजः पद्मं दृष्ट्वेव भास्करम् ॥ (१५।४)

विदुरस्त्वथ ताञ् श्रुत्वा द्रौपद्या पाण्डवान् वृतान् । (१६।१)

सर्वांस्तु बलिनो वीरान् संयुक्तान् द्रुपदेन च । (१६।२)

व्रीडितान् धार्तराष्ट्रांश्च भग्नदर्पान् उपागतान् ॥ (१६।३)

ततः प्रीतमनाः क्षत्ता धृतराष्ट्रं विशां पते । (१७।१)

उवाच दिष्ट्या कुरवो वर्धन्त इति विस्मितः । (१७।२)

वैशंपायनः । (१७।३)

सर्वापद्भ्यो विमुक्ताश्च विमुक्ता राजसंगरात् । (१७।४)

कृष्णया संवृताश्चैव वीरलक्ष्म्या तथैव च । (१७।५)

विदुरोक्तं वचः श्रुत्वा सामान्यात् कौरवा इति । (१७।६)

उल्ललास स हर्षेण संतोषभरितो नृपः । (१७।७)

प्रहर्षहरितो राजा स्तम्भीभूत इव क्षणम् ॥ (१७।८)

वैचित्रवीर्यस्तु नृपो निशम्य विदुरस्य तत् । (१८।१)

अब्रवीत् परमप्रीतो दिष्ट्या दिष्ट्येति भारत ॥ (१८।२)

मन्यते हि वृतं पुत्रं ज्येष्ठं द्रुपदकन्यया । (१९।१)

दुर्योधनम् अविज्ञानात् प्रज्ञाचक्षुर् नरेश्वरः ॥ (१९।२)

अथ त्वाज्ञापयामास द्रौपद्या भूषणं बहु । (२०।१)

पुत्राणां च तथा सर्वं विचित्राभरणं वरम् । (२०।२)

आनीयतां वै कृष्णेति पुत्रं दुर्योधनं तदा ॥ (२०।३)

अथास्य पश्चाद् विदुर आचख्यौ पाण्डवान् वृतान् । (२१।१)

पुत्राभिवृद्धिसंतोषश्रवणानन्दनिर्भरम् । (२१।२)

कौरवा इति सामान्यान् न मन्येथास्तवात्मजान् । (२१।३)

वर्धिता इति मद्वाक्याद् वर्धिताः पाण्डुनन्दनाः । (२१।४)

कृष्णया संवृताः पार्था विमुक्ता राजसंगरात् । (२१।५)

सर्वान् कुशलिनो वीरान् पूजितान् द्रुपदेन च । (२१।६)

संकर्षणेन कृष्णेन सत्कृतान् पाण्डुनन्दनान् । (२१।७)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य नराधिपः । (२१।८)

आकारच्छादनार्थं तु दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत् । (२१।९)

एवं विदुर भद्रं ते यदि जीवन्ति पाण्डवाः । (२१।१०)

साध्वाचारा तथा कुन्ती संबन्धो द्रुपदेन च । (२१।११)

अन्ववाये वसोर् जातः प्रवरो मात्स्यके कुले । (२१।१२)

वृत्तविद्यातपोवृद्धः पार्थिवानां धुरंधरः । (२१।१३)

पुत्राश्चास्य तथा पौत्राः सर्वे सुचरितव्रताः । (२१।१४)

न ममौ मे तनौ प्रीतिस्त्वद्वाक्यामृतसंभवा । (२१।१५)

आलिङ्गस्वेति मां क्षत्तः पुनः पुनर् अभाषत । (२१।१६)

दुर्भावगोपनार्थाय बाहू विस्तार्य दूरतः । (२१।१७)

एह्येहि विदुर प्राज्ञ माम् आलिङ्गितुम् अर्हसि । (२१।१८)

इत्युक्त्वाकृष्य विदुरं ज्ञात्वान्तर्भावम् आत्मनः । (२१।१९)

आलिलिङ्गे दृढं दोर्भ्यां निरुच्छ्वासं दुरात्मवान् । (२१।२०)

तेषां संबन्धिनश्चान्यान् बहून् बलसमन्वितान् । (२१।२१)

समागतान् पाण्डवेयैस्तस्मिन्न् एव स्वयंवरे ॥ (२१।२२)

धृतराष्ट्र उवाच । (२२।१)

यथैव पाण्डोः पुत्रास्ते तथैवाभ्यधिका मम । (२२।२)

सेयम् अभ्यधिका प्रीतिर् वृद्धिर् विदुर मे मता । (२२।३)

या प्रीतिः पाण्डुपुत्रेषु न सान्यत्र ममाभिभो । (२२।४)

नित्यो ऽयं निश्चितः क्षत्तः सत्यं सत्येन ते शपे । (२२।५)

तेषां संबन्धिनश्चान्ये बहवः सुमहाबलाः । (२२।६)

तन् मे पुत्रा दुरात्मानो विनष्टा इति मे मतिः । (२२।७)

यत् ते कुशलिनो वीरा मित्रवन्तश्च पाण्डवाः । (२२।८)

मित्रवन्तो ऽभवन् पुत्रा दुर्योधनमुखाः सदा । (२२।९)

मया श्रुता यदा वह्नेर् दग्धाः पाण्डुसुता इति । (२२।१०)

तदादह्यं दिवारात्रं न भोक्ष्ये न स्वपामि च । (२२।११)

असहायाश्च मे पुत्रा लूनपक्षा इव द्विजाः । (२२।१२)

तत्त्वतः शृणु मे क्षत्तः सुसहायाः सुता मम । (२२।१३)

अद्य मे स्थिरसाम्राज्यम् आ चन्द्रार्कं ममाभवत् ॥ (२२।१४)

को हि द्रुपदम् आसाद्य मित्रं क्षत्तः सबान्धवम् । (२३।१)

न बुभूषेद् भवेनार्थी गतश्रीर् अपि पार्थिवः ॥ (२३।२)

वैशंपायन उवाच । (२४।१)

तं तथा भाषमाणं तु विदुरः प्रत्यभाषत । (२४।२)

बुद्धिर् एषा महाराज रूढमूला च ते हृदि । (२४।३)

कर्मणा मनसा वाचा स्थिरा यदि जनेश्वर । (२४।४)

नित्यं भवतु ते बुद्धिर् एषा राजञ् शतं समाः । (२४।५)

इत्युक्त्वा प्रययौ राजन् विदुरः स्वं निवेशनम् । (२४।६)

इत्युक्त्वा निरगात् क्षत्ता स्वगृहाय महामते ॥ (२४।७)

ततो दुर्योधनश्चैव राधेयश्च विशां पते । (२५।१)

धृतराष्ट्रम् उपागम्य वचो ऽब्रूताम् इदं तदा ॥ (२५।२)

संनिधौ विदुरस्य त्वां वक्तुं नृप न शक्नुवः । (२६।१)

विविक्तम् इति वक्ष्यावः किं तवेदं चिकीर्षितम् ॥ (२६।२)

सपत्नवृद्धिं यत् तात मन्यसे वृद्धिम् आत्मनः । (२७।१)

अभिष्टौषि च यत् क्षत्तुः समीपे द्विपदां वर ॥ (२७।२)

अन्यस्मिन् नृप कर्तव्ये त्वम् अन्यत् कुरुषे ऽनघ । (२८।१)

तेषां बलविघातो हि कर्तव्यस्तात नित्यशः ॥ (२८।२)

ते वयं प्राप्तकालस्य चिकीर्षां मन्त्रयामहे । (२९।१)

यथा नो न ग्रसेयुस्ते सपुत्रबलबान्धवान् ॥ (२९।२)