धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

एवं संतर्ज्यमानस्तु मम पुत्रो महीपतिः । (१।२)

प्रकृत्या मन्युमान् वीरः कथम् आसीत् परंतपः ॥ (१।३)

न हि संतर्जना तेन श्रुतपूर्वा कदाचन । (२।१)

राजभावेन मान्यश्च सर्वलोकस्य सो ऽभवत् ॥ (२।२)

इयं च पृथिवी सर्वा सम्लेच्छाटविका भृशम् । (३।१)

प्रसादाद्ध्रियते यस्य प्रत्यक्षं तव संजय ॥ (३।२)

स तथा तर्ज्यमानस्तु पाण्डुपुत्रैर् विशेषतः । (४।१)

विहीनश्च स्वकैर् भृत्यैर् निर्जने चावृतो भृशम् ॥ (४।२)

श्रुत्वा स कटुका वाचो जययुक्ताः पुनः पुनः । (५।१)

किम् अब्रवीत् पाण्डवेयांस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (५।२)

संजय उवाच । (६।१)

तर्ज्यमानस्तदा राजन्न् उदकस्थस्तवात्मजः । (६।२)

युधिष्ठिरेण राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितेन ह ॥ (६।३)

श्रुत्वा स कटुका वाचो विषमस्थो जनाधिपः । (७।१)

दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य सलिलस्थः पुनः पुनः ॥ (७।२)

सलिलान्तर्गतो राजा धुन्वन् हस्तौ पुनः पुनः । (८।१)

मनश्चकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत ॥ (८।२)

यूयं ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथवाहनाः । (९।१)

अहम् एकः परिद्यूनो विरथो हतवाहनः ॥ (९।२)

आत्तशस्त्रै रथगतैर् बहुभिः परिवारितः । (१०।१)

कथम् एकः पदातिः सन्न् अशस्त्रो योद्धुम् उत्सहे ॥ (१०।२)

एकैकेन तु मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिर । (११।१)

न ह्येको बहुभिर् वीरैर् न्याय्यं योधयितुं युधि ॥ (११।२)

विशेषतो विकवचः श्रान्तश्चापः समाश्रितः । (१२।१)

भृशं विक्षतगात्रश्च श्रान्तवाहनसैनिकः ॥ (१२।२)

न मे त्वत्तो भयं राजन्न च पार्थाद् वृकोदरात् । (१३।१)

फल्गुनाद् वासुदेवाद् वा पाञ्चालेभ्यो ऽथवा पुनः ॥ (१३।२)

यमाभ्यां युयुधानाद् वा ये चान्ये तव सैनिकाः । (१४।१)

एकः सर्वान् अहं क्रुद्धो न तान् योद्धुम् इहोत्सहे ॥ (१४।२)

धर्ममूला सतां कीर्तिर् मनुष्याणां जनाधिप । (१५।१)

धर्मं चैवेह कीर्तिं च पालयन् प्रब्रवीम्यहम् ॥ (१५।२)

अहम् उत्थाय वः सर्वान् प्रतियोत्स्यामि संयुगे । (१६।१)

अन्वंशाभ्यागतान् सर्वान् ऋतून् संवत्सरो यथा ॥ (१६।२)

अद्य वः सरथान् साश्वान् अशस्त्रो विरथो ऽपि सन् । (१७।१)

नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये । (१७।२)

तेजसा नाशयिष्यामि स्थिरीभवत पाण्डवाः ॥ (१७।३)

अद्यानृण्यं गमिष्यामि क्षत्रियाणां यशस्विनाम् । (१८।१)

बाह्लीकद्रोणभीष्माणां कर्णस्य च महात्मनः ॥ (१८।२)

जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चोभयोः । (१९।१)

मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च ॥ (१९।२)

पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुनेः सौबलस्य च । (२०।१)

मित्राणां सुहृदां चैव बान्धवानां तथैव च ॥ (२०।२)

आनृण्यम् अद्य गच्छामि हत्वा त्वां भ्रातृभिः सह । (२१।१)

एतावद् उक्त्वा वचनं विरराम जनाधिपः ॥ (२१।२)

युधिष्ठिर उवाच । (२२।१)

दिष्ट्या त्वम् अपि जानीषे क्षत्रधर्मं सुयोधन । (२२।२)

दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर् युद्धायैव महाभुज ॥ (२२।३)

दिष्ट्या शूरो ऽसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम् । (२३।१)

यस्त्वम् एको हि नः सर्वान् संयुगे योद्धुम् इच्छसि ॥ (२३।२)

एक एकेन संगम्य यत् ते संमतम् आयुधम् । (२४।१)

तत् त्वम् आदाय युध्यस्व प्रेक्षकास्ते वयं स्थिताः ॥ (२४।२)

अयम् इष्टं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम् । (२५।१)

हत्वैकं भवतो राज्यं हतो वा स्वर्गम् आप्नुहि ॥ (२५।२)

दुर्योधन उवाच । (२६।१)

एकश्चेद् योद्धुम् आक्रन्दे वरो ऽद्य मम दीयते । (२६।२)

आयुधानाम् इयं चापि वृता त्वत्संमते गदा ॥ (२६।३)

भ्रातॄणां भवताम् एकः शक्यं मां यो ऽभिमन्यते । (२७।१)

पदातिर् गदया संख्ये स युध्यतु मया सह ॥ (२७।२)

वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्राणि पदे पदे । (२८।१)

इदम् एकं गदायुद्धं भवत्वद्याद्भुतं महत् ॥ (२८।२)

अन्नानाम् अपि पर्यायं कर्तुम् इच्छन्ति मानवाः । (२९।१)

युद्धानाम् अपि पर्यायो भवत्वनुमते तव ॥ (२९।२)

गदया त्वां महाबाहो विजेष्यामि सहानुजम् । (३०।१)

पाञ्चालान् सृञ्जयांश्चैव ये चान्ये तव सैनिकाः ॥ (३०।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३१।१)

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारे मां योधय सुयोधन । (३१।२)

एक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली ॥ (३१।३)

पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहितः । (३२।१)

अद्य ते जीवितं नास्ति यद्यपि त्वं मनोजवः ॥ (३२।२)

संजय उवाच । (३३।१)

एतत् स नरशार्दूलो नामृष्यत तवात्मजः । (३३।२)

सलिलान्तर्गतः श्वभ्रे महानाग इव श्वसन् ॥ (३३।३)

तथासौ वाक्प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः । (३४।१)

वाचं न ममृषे धीमान् उत्तमाश्वः कशाम् इव ॥ (३४।२)

संक्षोभ्य सलिलं वेगाद् गदाम् आदाय वीर्यवान् । (३५।१)

अद्रिसारमयीं गुर्वीं काञ्चनाङ्गदभूषणाम् । (३५।२)

अन्तर्जलात् समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव निःश्वसन् ॥ (३५।३)

स भित्त्वा स्तम्भितं तोयं स्कन्धे कृत्वायसीं गदाम् । (३६।१)

उदतिष्ठत पुत्रस्ते प्रतपन् रश्मिमान् इव ॥ (३६।२)

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं जातरूपपरिष्कृताम् । (३७।१)

गदां परामृशद् धीमान् धार्तराष्ट्रो महाबलः ॥ (३७।२)

गदाहस्तं तु तं दृष्ट्वा सशृङ्गम् इव पर्वतम् । (३८।१)

प्रजानाम् इव संक्रुद्धं शूलपाणिम् अवस्थितम् । (३८।२)

सगदो भारतो भाति प्रतपन् भास्करो यथा ॥ (३८।३)

तम् उत्तीर्णं महाबाहुं गदाहस्तम् अरिंदमम् । (३९।१)

मेनिरे सर्वभूतानि दण्डहस्तम् इवान्तकम् ॥ (३९।२)

वज्रहस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम् । (४०।१)

ददृशुः सर्वपाञ्चालाः पुत्रं तव जनाधिप ॥ (४०।२)

तम् उत्तीर्णं तु सम्प्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वशः । (४१।१)

पाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च ते ऽन्योन्यस्य तलान् ददुः ॥ (४१।२)

अवहासं तु तं मत्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव । (४२।१)

उद्वृत्य नयने क्रुद्धो दिधक्षुर् इव पाण्डवान् ॥ (४२।२)

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा संदष्टदशनच्छदः । (४३।१)

प्रत्युवाच ततस्तान् वै पाण्डवान् सहकेशवान् ॥ (४३।२)

अवहासस्य वो ऽस्याद्य प्रतिवक्तास्मि पाण्डवाः । (४४।१)

गमिष्यथ हताः सद्यः सपाञ्चाला यमक्षयम् ॥ (४४।२)

उत्थितस्तु जलात् तस्मात् पुत्रो दुर्योधनस्तव । (४५।१)

अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षितः ॥ (४५।२)

तस्य शोणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम् । (४६।१)

शरीरं स्म तदा भाति स्रवन्न् इव महीधरः ॥ (४६।२)

तम् उद्यतगदं वीरं मेनिरे तत्र पाण्डवाः । (४७।१)

वैवस्वतम् इव क्रुद्धं किंकरोद्यतपाणिनम् ॥ (४७।२)

स मेघनिनदो हर्षान्नदन्न् इव च गोवृषः । (४८।१)

आजुहाव ततः पार्थान् गदया युधि वीर्यवान् ॥ (४८।२)

दुर्योधन उवाच । (४९।१)

एकैकेन च मां यूयम् आसीदत युधिष्ठिर । (४९।२)

न ह्येको बहुभिर् न्याय्यो वीर योधयितुं युधि ॥ (४९।३)

न्यस्तवर्मा विशेषेण श्रान्तश्चाप्सु परिप्लुतः । (५०।१)

भृशं विक्षतगात्रश्च हतवाहनसैनिकः ॥ (५०।२)

युधिष्ठिर उवाच । (५१।१)

नाभूद् इयं तव प्रज्ञा कथम् एवं सुयोधन । (५१।२)

यदाभिमन्युं बहवो जघ्नुर् युधि महारथाः ॥ (५१।३)

आमुञ्च कवचं वीर मूर्धजान् यमयस्व च । (५२।१)

यच्चान्यद् अपि ते नास्ति तद् अप्यादत्स्व भारत । (५२।२)

इमम् एकं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम् ॥ (५२।३)

पञ्चानां पाण्डवेयानां येन योद्धुम् इहेच्छसि । (५३।१)

तं हत्वा वै भवान् राजा हतो वा स्वर्गम् आप्नुहि । (५३।२)

ऋते च जीविताद् वीर युद्धे किं कुर्म ते प्रियम् ॥ (५३।३)

संजय उवाच । (५४।१)

ततस्तव सुतो राजन् वर्म जग्राह काञ्चनम् । (५४।२)

विचित्रं च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ (५४।३)

सो ऽवबद्धशिरस्त्राणः शुभकाञ्चनवर्मभृत् । (५५।१)

रराज राजन् पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराड् इव ॥ (५५।२)

संनद्धः स गदी राजन् सज्जः संग्राममूर्धनि । (५६।१)

अब्रवीत् पाण्डवान् सर्वान् पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥ (५६।२)

भ्रातॄणां भवताम् एको युध्यतां गदया मया । (५७।१)

सहदेवेन वा योत्स्ये भीमेन नकुलेन वा ॥ (५७।२)

अथ वा फल्गुनेनाद्य त्वया वा भरतर्षभ । (५८।१)

योत्स्ये ऽहं संगरं प्राप्य विजेष्ये च रणाजिरे ॥ (५८।२)

अहम् अद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमम् । (५९।१)

गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्टविनद्धया ॥ (५९।२)

गदायुद्धे न मे कश्चित् सदृशो ऽस्तीति चिन्तय । (६०।१)

गदया वो हनिष्यामि सर्वान् एव समागतान् । (६०।२)

गृह्णातु स गदां यो वै युध्यते ऽद्य मया सह ॥ (६०।३)