MBh, 8, 69
Select a line for its word-by-word analysis.
आश्लिष्य पार्थं दाशार्हो हर्षाद् वचनम् अब्रवीत् ॥ (१।३)
āśliṣya pārthaṃ dāśārho harṣād vacanam abravīt ||
वधं वै कर्णवृत्राभ्यां कथयिष्यन्ति मानवाः ॥ (२।२)
vadhaṃ vai karṇavṛtrābhyāṃ kathayiṣyanti mānavāḥ ||
त्वया तु निहतः कर्णो धनुषा निशितैः शरैः ॥ (३।२)
tvayā tu nihataḥ karṇo dhanuṣā niśitaiḥ śaraiḥ ||
तम् इमं विक्रमं लोके प्रथितं ते यशोवहम् । (४।१)
tam imaṃ vikramaṃ loke prathitaṃ te yaśovaham |
वधं कर्णस्य संग्रामे दीर्घकालचिकीर्षितम् । (५।१)
vadhaṃ karṇasya saṃgrāme dīrghakālacikīrṣitam |
निवेद्य धर्मराजस्य त्वम् आनृण्यं गमिष्यसि ॥ (५।२)
nivedya dharmarājasya tvam ānṛṇyaṃ gamiṣyasi ||
तथेत्य् उक्ते केशवस् तु पार्थेन यदुपुङ्गवः । (६।१)
tathety ukte keśavas tu pārthena yadupuṅgavaḥ |
धृष्टद्युम्नं युधामन्युं माद्रीपुत्रौ वृकोदरम् । (७।१)
dhṛṣṭadyumnaṃ yudhāmanyuṃ mādrīputrau vṛkodaram |
परान् अभिमुखा यत्तास् तिष्ठध्वं भद्रम् अस्तु वः । (८।१)
parān abhimukhā yattās tiṣṭhadhvaṃ bhadram astu vaḥ |
यावद् आवेद्यते राज्ञे हतः कर्णो ऽर्जुनेन वै ॥ (८।२)
yāvad āvedyate rājñe hataḥ karṇo 'rjunena vai ||
पार्थम् आदाय गोविन्दो ददर्श च युधिष्ठिरम् ॥ (९।२)
pārtham ādāya govindo dadarśa ca yudhiṣṭhiram ||
अगृह्णीतां च चरणौ मुदितौ पार्थिवस्य तौ ॥ (१०।२)
agṛhṇītāṃ ca caraṇau muditau pārthivasya tau ||
तयोः प्रहर्षम् आलक्ष्य प्रहारांश् चातिमानुषान् । (११।१)
tayoḥ praharṣam ālakṣya prahārāṃś cātimānuṣān |
राधेयं निहतं मत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिरः ॥ (११।२)
rādheyaṃ nihataṃ matvā samuttasthau yudhiṣṭhiraḥ ||
ततो ऽस्मै तद् यथावृत्तं वासुदेवः प्रियंवदः । (१२।१)
tato 'smai tad yathāvṛttaṃ vāsudevaḥ priyaṃvadaḥ |
ईषद् उत्स्मयमानस् तु कृष्णो राजानम् अब्रवीत् । (१३।१)
īṣad utsmayamānas tu kṛṣṇo rājānam abravīt |
युधिष्ठिरं हतामित्रं कृताञ्जलिर् अथाच्युतः ॥ (१३।२)
yudhiṣṭhiraṃ hatāmitraṃ kṛtāñjalir athācyutaḥ ||
दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च पाण्डवश् च वृकोदरः । (१४।१)
diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca pāṇḍavaś ca vṛkodaraḥ |
त्वं चापि कुशली राजन् माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ (१४।२)
tvaṃ cāpi kuśalī rājan mādrīputrau ca pāṇḍavau ||
मुक्ता वीरक्षयाद् अस्मात् संग्रामाल् लोमहर्षणात् । (१५।१)
muktā vīrakṣayād asmāt saṃgrāmāl lomaharṣaṇāt |
क्षिप्रम् उत्तरकालानि कुरु कार्याणि पार्थिव ॥ (१५।२)
kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi pārthiva ||
दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र दिष्ट्या वर्धसि पाण्डव ॥ (१६।२)
diṣṭyā jayasi rājendra diṣṭyā vardhasi pāṇḍava ||
यः स द्यूतजितां कृष्णां प्राहसत् पुरुषाधमः । (१७।१)
yaḥ sa dyūtajitāṃ kṛṣṇāṃ prāhasat puruṣādhamaḥ |
तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पिबति शोणितम् ॥ (१७।२)
tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pibati śoṇitam ||
शेते ऽसौ शरदीर्णाङ्गः शत्रुस् ते कुरुपुंगव । (१८।१)
śete 'sau śaradīrṇāṅgaḥ śatrus te kurupuṃgava |
तं पश्य पुरुषव्याघ्र विभिन्नं बहुधा शरैः ॥ (१८।२)
taṃ paśya puruṣavyāghra vibhinnaṃ bahudhā śaraiḥ ||
युधिष्ठिरस् तु दाशार्हं प्रहृष्टः प्रत्यपूजयत् । (१९।१)
yudhiṣṭhiras tu dāśārhaṃ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayat |
दिष्ट्या दिष्ट्येति राजेन्द्र प्रीत्या चेदम् उवाच ह ॥ (१९।२)
diṣṭyā diṣṭyeti rājendra prītyā cedam uvāca ha ||
त्वया सारथिना पार्थो यत् कुर्याद् अद्य पौरुषम् ॥ (२०।२)
tvayā sārathinā pārtho yat kuryād adya pauruṣam ||
प्रगृह्य च कुरुश्रेष्ठः साङ्गदं दक्षिणं भुजम् । (२१।१)
pragṛhya ca kuruśreṣṭhaḥ sāṅgadaṃ dakṣiṇaṃ bhujam |
उवाच धर्मभृत् पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ ॥ (२१।२)
uvāca dharmabhṛt pārtha ubhau tau keśavārjunau ||
धर्मसंस्थापने युक्तौ पुराणौ पुरुषोत्तमौ ॥ (२२।२)
dharmasaṃsthāpane yuktau purāṇau puruṣottamau ||
कथाम् एतां महाबाहो दिव्याम् अकथयत् प्रभुः ॥ (२३।२)
kathām etāṃ mahābāho divyām akathayat prabhuḥ ||
जयत्य् अभिमुखाञ् शत्रून् न चासीद् विमुखः क्वचित् ॥ (२४।२)
jayaty abhimukhāñ śatrūn na cāsīd vimukhaḥ kvacit ||
जयश् चैव ध्रुवो ऽस्माकं न त्व् अस्माकं पराजयः । (२५।१)
jayaś caiva dhruvo 'smākaṃ na tv asmākaṃ parājayaḥ |
यदा त्वं युधि पार्थस्य सारथ्यम् उपजग्मिवान् ॥ (२५।२)
yadā tvaṃ yudhi pārthasya sārathyam upajagmivān ||
दन्तवर्णैर् हयैर् युक्तं कालवालैर् महारथः ॥ (२६।२)
dantavarṇair hayair yuktaṃ kālavālair mahārathaḥ ||
कृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्याम् अनुमन्य ततः प्रियम् ॥ (२७।२)
kṛṣṇārjunābhyāṃ vīrābhyām anumanya tataḥ priyam ||
आगतो बहुवृत्तान्तं द्रष्टुम् आयोधनं तदा । (२८।१)
āgato bahuvṛttāntaṃ draṣṭum āyodhanaṃ tadā |
गाण्डीवमुक्तैर् विशिखैः सर्वतः शकलीकृतम् ॥ (२९।२)
gāṇḍīvamuktair viśikhaiḥ sarvataḥ śakalīkṛtam ||
सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा कर्णं राजा युधिष्ठिरः । (३०।१)
saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ |
प्रशशंस नरव्याघ्राव् उभौ माधवपाण्डवौ ॥ (३०।२)
praśaśaṃsa naravyāghrāv ubhau mādhavapāṇḍavau ||
अद्य राजास्मि गोविन्द पृथिव्यां भ्रातृभिः सह । (३१।१)
adya rājāsmi govinda pṛthivyāṃ bhrātṛbhiḥ saha |
हतं दृष्ट्वा नरव्याघ्रं राधेयम् अभिमानिनम् । (३२।१)
hataṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ rādheyam abhimāninam |
निराशो ऽद्य दुरात्मासौ धार्तराष्ट्रो भविष्यति । (३२।२)
nirāśo 'dya durātmāsau dhārtarāṣṭro bhaviṣyati |
जीविताच् चापि राज्याच् च हते कर्णे महारथे ॥ (३२।३)
jīvitāc cāpi rājyāc ca hate karṇe mahārathe ||
त्वत्प्रसादाद् वयं चैव कृतार्थाः पुरुषर्षभ । (३३।१)
tvatprasādād vayaṃ caiva kṛtārthāḥ puruṣarṣabha |
दिष्ट्या जयसि गोविन्द दिष्ट्या कर्णो निपातितः ॥ (३३।३)
diṣṭyā jayasi govinda diṣṭyā karṇo nipātitaḥ ||
अर्जुनं चापि राजेन्द्र धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ (३४।२)
arjunaṃ cāpi rājendra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
ततो भीमप्रभृतिभिः सर्वैश् च भ्रातृभिर् वृतम् । (३५।१)
tato bhīmaprabhṛtibhiḥ sarvaiś ca bhrātṛbhir vṛtam |
वर्धयन्ति स्म राजानं हर्षयुक्ता महारथाः ॥ (३५।२)
vardhayanti sma rājānaṃ harṣayuktā mahārathāḥ ||
सात्यकिश् च महाराज वृष्णीनां प्रवरो रथः ॥ (३६।२)
sātyakiś ca mahārāja vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ ||
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः । (३७।१)
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥ |
ते वर्धयित्वा नृपतिं पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम् । (३८।१)
te vardhayitvā nṛpatiṃ pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram |
जितकाशिनो लब्धलक्षा युद्धशौण्डाः प्रहारिणः ॥ (३८।२)
jitakāśino labdhalakṣā yuddhaśauṇḍāḥ prahāriṇaḥ ||
स्तुवन्तः स्तवयुक्ताभिर् वाग्भिः कृष्णौ परंतपौ । (३९।१)
stuvantaḥ stavayuktābhir vāgbhiḥ kṛṣṇau paraṃtapau |
जग्मुः स्वशिबिरायैव मुदा युक्ता महारथाः ॥ (३९।२)
jagmuḥ svaśibirāyaiva mudā yuktā mahārathāḥ ||
तव दुर्मन्त्रिते राजन्न् अतीतं किं नु शोचसि ॥ (४०।२)
tava durmantrite rājann atītaṃ kiṃ nu śocasi ||
श्रुत्वा तद् अप्रियं राजन् धृतराष्ट्रो महीपतिः । (४१।२)
śrutvā tad apriyaṃ rājan dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
पपात भूमौ निश्चेष्टः कौरव्यः परमार्तिवान् । (४१।३)
papāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramārtivān |
तथा सत्यव्रता देवी गान्धारी धर्मदर्शिनी ॥ (४१।४)
tathā satyavratā devī gāndhārī dharmadarśinī ||
तं प्रत्यगृह्णाद् विदुरो नृपतिं संजयस् तथा । (४२।०)
पर्याश्वासयतश् चैवं ताव् उभाव् एव भूमिपम् ॥ (४२।०)
taṃ pratyagṛhṇād viduro nṛpatiṃ saṃjayas tathā |
paryāśvāsayataś caivaṃ tāv ubhāv eva bhūmipam ||
ताभ्याम् आश्वासितो राजा तूष्णीमासीद्विचेतनः ॥ (४३।२)
tābhyām āśvāsito rājā tūṣṇīmāsīdvicetanaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.