क्वचिन्महामते बुद्धक्षेत्रेऽनिमिषप्रेक्षया धर्मो देश्यते क्वचिदिङ्गितैः क्वचिद्भूविक्षेपेण क्वचिन् नेत्रसंचारेण क्वचिदास्येन क्वचिद्विजृम्भितेन क्वचिदुत्कासनशब्देन वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततः पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्यां जनमेजय । (१।२)

धृतराष्ट्रस्य वैश्यायाम् एकश्चापि शतात् परः ॥ (१।३)

पाण्डोः कुन्त्यां च माद्र्यां च पञ्च पुत्रा महारथाः । (२।१)

देवेभ्यः समपद्यन्त संतानाय कुलस्य वै ॥ (२।२)

जनमेजय उवाच । (३।१)

कथं पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्यां द्विजसत्तम । (३।२)

कियता चैव कालेन तेषाम् आयुश्च किं परम् ॥ (३।३)

कथं चैकः स वैश्यायां धृतराष्ट्रसुतो ऽभवत् । (४।१)

कथं च सदृशीं भार्यां गान्धारीं धर्मचारिणीम् । (४।२)

आनुकूल्ये वर्तमानां धृतराष्ट्रो ऽत्यवर्तत ॥ (४।३)

कथं च शप्तस्य सतः पाण्डोस्तेन महात्मना । (५।१)

समुत्पन्ना दैवतेभ्यः पञ्च पुत्रा महारथाः ॥ (५।२)

एतद् विद्वन् यथावृत्तं विस्तरेण तपोधन । (६।१)

कथयस्व न मे तृप्तिः कथ्यमानेषु बन्धुषु ॥ (६।२)

वैशंपायन उवाच । (७।१)

क्षुच्छ्रमाभिपरिग्लानं द्वैपायनम् उपस्थितम् । (७।२)

तोषयामास गान्धारी व्यासस्तस्यै वरं ददौ ॥ (७।३)

सा वव्रे सदृशं भर्तुः पुत्राणां शतम् आत्मनः । (८।१)

ततः कालेन सा गर्भं धृतराष्ट्राद् अथाग्रहीत् । (८।२)

गान्धार्याम् आहिते गर्भे पाण्डुर् अम्बालिकासुतः । (८।३)

अगच्छत् परमं दुःखम् अपत्यार्थम् अरिंदम । (८।४)

गर्भिण्याम् अथ गान्धार्यां पाण्डुः परमदुःखितः । (८।५)

मृगाभिशापाद् आत्मानं शोचन्न् उपरतक्रियः । (८।६)

स गत्वा तपसा सिद्धिं विश्वामित्रो यथा भुवि । (८।७)

देहन्यासे कृतमना इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (८।८)

संवत्सरद्वयं तं तु गान्धारी गर्भम् आहितम् । (९।१)

अप्रजा धारयामास ततस्तां दुःखम् आविशत् ॥ (९।२)

श्रुत्वा कुन्तीसुतं जातं बालार्कसमतेजसम् । (१०।१)

उदरस्यात्मनः स्थैर्यम् उपलभ्यान्वचिन्तयत् ॥ (१०।२)

अज्ञातं धृतराष्ट्रस्य यत्नेन महता ततः । (११।१)

सोदरं पातयामास गान्धारी दुःखमूर्छिता ॥ (११।२)

ततो जज्ञे मांसपेशी लोहाष्ठीलेव संहता । (१२।१)

द्विवर्षसंभृतां कुक्षौ ताम् उत्स्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ (१२।२)

अथ द्वैपायनो ज्ञात्वा त्वरितः समुपागमत् । (१३।१)

तां स मांसमयीं पेशीं ददर्श जपतां वरः ॥ (१३।२)

ततो ऽब्रवीत् सौबलेयीं किम् इदं ते चिकीर्षितम् । (१४।१)

सा चात्मनो मतं सत्यं शशंस परमर्षये ॥ (१४।२)

ज्येष्ठं कुन्तीसुतं जातं श्रुत्वा रविसमप्रभम् । (१५।१)

दुःखेन परमेणेदम् उदरं पातितं मया ॥ (१५।२)

शतं च किल पुत्राणां वितीर्णं मे त्वया पुरा । (१६।१)

इयं च मे मांसपेशी जाता पुत्रशताय वै ॥ (१६।२)

व्यास उवाच । (१७।१)

एवम् एतत् सौबलेयि नैतज्जात्वन्यथा भवेत् । (१७।२)

वितथं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतो ऽन्यथा ॥ (१७।३)

घृतपूर्णं कुण्डशतं क्षिप्रम् एव विधीयताम् । (१८।१)

स्वनुगुप्तेषु देशेषु रक्षा चैव विधीयताम् । (१८।२)

शीताभिर् अद्भिर् अष्ठीलाम् इमां च परिषिञ्चत ॥ (१८।३)

वैशंपायन उवाच । (१९।१)

सा सिच्यमाना अष्ठीला अभवच्छतधा तदा । (१९।२)

अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां गर्भाणां पृथग् एव तु ॥ (१९।३)

एकाधिकशतं पूर्णं यथायोगं विशां पते । (२०।१)

ततः कुण्डशतं तत्र आनाय्य तु महान् ऋषिः । (२०।२)

मांसपेश्यास्तदा राजन् क्रमशः कालपर्ययात् ॥ (२०।३)

ततस्तांस्तेषु कुण्डेषु गर्भान् अवदधे तदा । (२१।१)

स्वनुगुप्तेषु देशेषु रक्षां च व्यदधात् ततः । (२१।२)

शशास चैव कृष्णो वै गर्भाणां रक्षणं तदा ॥ (२१।३)

शशास चैव भगवान् कालेनैतावता पुनः । (२२।१)

विघट्टनीयान्येतानि कुण्डानीति स्म सौबलीम् । (२२।२)

अह्नोत्तरा कुमारास्ते कुण्डेभ्यस्तु समुत्थिताः ॥ (२२।३)

इत्युक्त्वा भगवान् व्यासस्तथा प्रतिविधाय च । (२३।१)

जगाम तपसे धीमान् हिमवन्तं शिलोच्चयम् । (२३।२)

एवं संदिश्य कौरव्य कृष्णद्वैपायनस्तदा । (२३।३)

जगाम पर्वतायैव तपसे संशितव्रतः ॥ (२३।४)

जज्ञे क्रमेण चैतेन तेषां दुर्योधनो नृपः । (२४।१)

जन्मतस्तु प्रमाणेन ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः । (२४।२)

तदाख्यातं तु भीष्माय विदुराय च धीमते । (२४।३)

यस्मिन्न् अहनि दुर्धर्षो जज्ञे दुर्योधनस्तदा । (२४।४)

तस्मिन्न् एव महाबाहुर् जज्ञे भीमो ऽपि वीर्यवान् । (२४।५)

स जातमात्र एवाथ धृतराष्ट्रसुतो नृप । (२४।६)

रासभारावसदृशं रुराव च ननाद च । (२४।७)

तं खराः प्रत्यभाषन्त गृध्रगोमायुवायसाः । (२४।८)

वाताश्च प्रववुश्चापि दिग्दाहश्चाभवत् तदा ॥ (२४।९)

जातमात्रे सुते तस्मिन् धृतराष्ट्रो ऽब्रवीद् इदम् । (२५।१)

दुर्योधने जातमात्रे दिक्षु सर्वासु भारत । (२५।२)

क्रव्यादाः प्राणदन् घोराः शिवाश्चाशिवनिस्वनाः । (२५।३)

ववर्ष रुधिरं देवो भयम् आवेदयन् महत् । (२५।४)

एतस्मिन्न् अन्तरे राजा धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः । (२५।५)

समानीय बहून् विप्रान् भीष्मं विदुरम् एव च । (२५।६)

अन्यांश्च सुहृदो राजन् कुरून् सर्वांस्तथैव च ॥ (२५।७)

युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्ठो नः कुलवर्धनः । (२६।१)

प्राप्तः स्वगुणतो राज्यं न तस्मिन् वाच्यम् अस्ति नः ॥ (२६।२)

अयं त्वनन्तरस्तस्माद् अपि राजा भविष्यति । (२७।१)

एतद्धि ब्रूत मे सत्यं यद् अत्र भविता ध्रुवम् । (२७।२)

अस्मिञ्जाते निमित्तानि शंसन्ति ह्यशिवं महत् । (२७।३)

अतो ब्रवीमि विदुर द्रुतं मां भयम् आविशत् ॥ (२७।४)

वाक्यस्यैतस्य निधने दिक्षु सर्वासु भारत । (२८।१)

क्रव्यादाः प्राणदन् घोराः शिवाश्चाशिवशंसिनः ॥ (२८।२)

लक्षयित्वा निमित्तानि तानि घोराणि सर्वशः । (२९।१)

ते ऽब्रुवन् ब्राह्मणा राजन् विदुरश्च महामतिः । (२९।२)

यथेमानि निमित्तानि घोराणि मनुजाधिप । (२९।३)

उत्थितानि सुते जाते ज्येष्ठे ते पुरुषर्षभ । (२९।४)

एष दुर्योधनो राजा श्यामः पिङ्गललोचनः । (२९।५)

न केवलं कुलस्यान्तं क्षत्रियान्तं करिष्यति ॥ (२९।६)

व्यक्तं कुलान्तकरणो भवितैष सुतस्तव । (३०।१)

तस्य शान्तिः परित्यागे पुष्ट्या त्वपनयो महान् ॥ (३०।२)

शतम् एकोनम् अप्यस्तु पुत्राणां ते महीपते । (३१।१)

त्यजैनम् एकं शान्तिं चेत् कुलस्येच्छसि भारत । (३१।२)

एकेन कुरु वै क्षेमं लोकस्य च कुलस्य च ॥ (३१।३)

त्यजेद् एकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । (३२।१)

ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ (३२।२)

स तथा विदुरेणोक्तस्तैश्च सर्वैर् द्विजोत्तमैः । (३३।१)

न चकार तथा राजा पुत्रस्नेहसमन्वितः ॥ (३३।२)

ततः पुत्रशतं सर्वं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव । (३४।१)

मासमात्रेण संजज्ञे कन्या चैका शताधिका ॥ (३४।२)

गान्धार्यां क्लिश्यमानायाम् उदरेण विवर्धता । (३५।१)

धृतराष्ट्रं महाबाहुं वैश्या पर्यचरत् किल ॥ (३५।२)

तस्मिन् संवत्सरे राजन् धृतराष्ट्रान् महायशाः । (३६।१)

जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करणो नृप ॥ (३६।२)

एवं पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः । (३७।१)

महारथानां वीराणां कन्या चैकाथ दुःशला । (३७।२)

युयुत्सुश्च महातेजा वैश्यापुत्रः प्रतापवान् । (३७।३)

धृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र यथा ते कथितं मया । (३७।४)

जनमेजय उवाच । (३७।५)

वैशंपायन उवाच । (३७।६)

व्यास उवाच । (३७।७)

वैशंपायन उवाच । (३७।८)

धृतराष्ट्रस्य पुत्राणाम् आदितः कथितं त्वया । (३७।९)

ऋषेः प्रसादात् तु शतं न च कन्या प्रकीर्तिता । (३७।१०)

वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च कन्या चैका शताधिका । (३७।११)

गान्धारराजदुहिता शतपुत्रेति चानघ । (३७।१२)

उक्ता महर्षिणा तेन व्यासेनामिततेजसा । (३७।१३)

कथं त्विदानीं भगवन् कन्यां जातां ब्रवीषि मे । (३७।१४)

यदि भागशतं पेशी कृता तेन महर्षिणा । (३७।१५)

न प्रजास्यति चेद् भूयः सौबलेयी कथंचन । (३७।१६)

कथं तु संभवस्तस्या दुःशलाया वदस्व मे । (३७।१७)

यथार्हम् इह विप्रर्षे परं मे ऽत्र कुतूहलम् । (३७।१८)

साध्वयं प्रश्न उद्दिष्टः पाण्डवेय ब्रवीमि ते । (३७।१९)

तां मांसपेशीं भगवान् स्वयम् एव महातपाः । (३७।२०)

शीताभिर् अद्भिर् आसिच्य भागं भागम् अकल्पयत् । (३७।२१)

यो यथा कल्पितो भागस्तं तं धात्र्या तदा नृप । (३७।२२)

घृतपूर्णेषु कुण्डेषु एकैकं प्राक्षिपत् तदा । (३७।२३)

एतस्मिन्नन्तरे साध्वी गान्धारी सुदृढव्रता । (३७।२४)

दुहितृस्नेहसंयोगम् अनुध्याय वराङ्गना । (३७।२५)

मनसाचिन्तयद् देवी एतत् पुत्रशतं मम । (३७।२६)

भविष्यति न संदेहो न ब्रवीत्यन्यथा मुनिः । (३७।२७)

ममेयं परमा तुष्टिर् दुहिता मे भवेद् यदि । (३७।२८)

एका शताधिका बाला भविष्यति कनीयसी । (३७।२९)

ततो दौहित्रजाल्लोकाद् अबाह्यो ऽसौ पतिर् मम । (३७।३०)

अधिका किल नारीणां प्रीतिर् जामातृजा भवेत् । (३७।३१)

यदि नाम ममापि स्याद् दुहितैका शताधिका । (३७।३२)

कृतकृत्या भवेयं वै पुत्रदौहित्रसंवृता । (३७।३३)

यदि सत्यं तपस्तप्तं दत्तं वाप्यथवा हुतम् । (३७।३४)

गुरवस्तोषिता वापि तथास्तु दुहिता मम । (३७।३५)

एतस्मिन्न् एव काले तु कृष्णद्वैपायनः स्वयम् । (३७।३६)

विभज्य तां तदा पेशीं भगवान् ऋषिसत्तमः । (३७।३७)

गणयित्वा शतं पूर्णम् अंशानाम् आह सौबलीम् । (३७।३८)

पूर्णं पुत्रशतं त्वेतन् न मिथ्या वाग् उदाहृता । (३७।३९)

दैवयोगाद् अयं भाग एकः शिष्टः शतात् परः । (३७।४०)

एषा ते सुभगे कन्या भविष्यति यथेप्सिता । (३७।४१)

ततो ऽन्यं घृतकुम्भं तु समानाय्य महातपाः । (३७।४२)

तं चापि प्राक्षिपत् तत्र कन्याभागं तपोधनः । (३७।४३)

एतत् ते कथितं राजन् दुःशलाजन्म भारत । (३७।४४)

ब्रूहि राजेन्द्र किं भूयो वर्तयिष्यामि ते ऽनघ ॥ (३७।४५)