याज्ञवल्क्य उवाच । (१।१)

एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम । (१।२)

कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा ॥ (१।३)

शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा । (२।१)

कोटिशश्च करोत्येष प्रत्यगात्मानम् आत्मना ॥ (२।२)

सात्त्विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम् । (३।१)

तामसस्याधमं स्थानं प्राहुर् अध्यात्मचिन्तकाः ॥ (३।२)

केवलेनेह पुण्येन गतिम् ऊर्ध्वाम् अवाप्नुयात् । (४।१)

पुण्यपापेन मानुष्यम् अधर्मेणाप्यधोगतिम् ॥ (४।२)

द्वंद्वम् एषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः । (५।१)

सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे ॥ (५।२)

सत्त्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा । (६।१)

तमसश्च तथा सत्त्वं सत्त्वस्याव्यक्तम् एव च ॥ (६।२)

अव्यक्तसत्त्वसंयुक्तो देवलोकम् अवाप्नुयात् । (७।१)

रजःसत्त्वसमायुक्तो मनुष्येषूपपद्यते ॥ (७।२)

रजस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते । (८।१)

रजस्तामससत्त्वैश्च युक्तो मानुष्यम् आप्नुयात् ॥ (८।२)

पुण्यपापवियुक्तानां स्थानम् आहुर् मनीषिणाम् । (९।१)

शाश्वतं चाव्ययं चैव अक्षरं चाभयं च यत् ॥ (९।२)

ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानम् अव्रणम् अच्युतम् । (१०।१)

अतीन्द्रियम् अबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम् ॥ (१०।२)

अव्यक्तस्थं परं यत् तत् पृष्टस्ते ऽहं नराधिप । (११।१)

स एष प्रकृतिष्ठो हि तस्थुर् इत्यभिधीयते ॥ (११।२)

अचेतनश्चैष मतः प्रकृतिस्थश्च पार्थिव । (१२।१)

एतेनाधिष्ठितश्चैव सृजते संहरत्यपि ॥ (१२।२)

जनक उवाच । (१३।१)

अनादिनिधनावेतावुभावेव महामुने । (१३।२)

अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यौ च निर्व्रणौ ॥ (१३।३)

अग्राह्याव् ऋषिशार्दूल कथम् एको ह्यचेतनः । (१४।१)

चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः ॥ (१४।२)

त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन मोक्षधर्मम् उपाससे । (१५।१)

साकल्यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥ (१५।२)

अस्तित्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च । (१६।१)

तथैवोत्क्रमणस्थानं देहिनो ऽपि वियुज्यतः ॥ (१६।२)

कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तद् ब्रूहि मे द्विज । (१७।१)

सांख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग् योगं तथैव च ॥ (१७।२)

अरिष्टानि च तत्त्वेन वक्तुम् अर्हसि सत्तम । (१८।१)

विदितं सर्वम् एतत् ते पाणावामलकं यथा ॥ (१८।२)