धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

भारद्वाजं कथं युद्धे युयुधानो ऽभ्यवारयत् । (१।२)

संजयाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥ (१।३)

संजय उवाच । (२।१)

शृणु राजन्महाप्राज्ञ संग्रामं लोमहर्षणम् । (२।२)

द्रोणस्य पाण्डवैः सार्धं युयुधानपुरोगमैः ॥ (२।३)

वध्यमानं बलं दृष्ट्वा युयुधानेन मारिष । (३।१)

अभ्यद्रवत् स्वयं द्रोणः सात्यकिं सत्यविक्रमम् ॥ (३।२)

तम् आपतन्तं सहसा भारद्वाजं महारथम् । (४।१)

सात्यकिः पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ॥ (४।२)

द्रोणो ऽपि युधि विक्रान्तो युयुधानं समाहितः । (५।१)

अविध्यत् पञ्चभिस्तूर्णं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः ॥ (५।२)

ते वर्म भित्त्वा सुदृढं द्विषत्पिशितभोजनाः । (६।१)

अभ्यगुर् धरणीं राजञ् श्वसन्त इव पन्नगाः ॥ (६।२)

दीर्घबाहुर् अभिक्रुद्धस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः । (७।१)

द्रोणं पञ्चाशताविध्यन् नाराचैर् अग्निसंनिभैः ॥ (७।२)

भारद्वाजो रणे विद्धो युयुधानेन सत्वरम् । (८।१)

सात्यकिं बहुभिर् बाणैर् यतमानम् अविध्यत ॥ (८।२)

ततः क्रुद्धो महेष्वासो भूय एव महाबलः । (९।१)

सात्वतं पीडयामास शतेन नतपर्वणा ॥ (९।२)

स वध्यमानः समरे भारद्वाजेन सात्यकिः । (१०।१)

नाभ्यपद्यत कर्तव्यं किंचिद् एव विशां पते ॥ (१०।२)

विषण्णवदनश्चापि युयुधानो ऽभवन्नृप । (११।१)

भारद्वाजं रणे दृष्ट्वा विसृजन्तं शिताञ् शरान् ॥ (११।२)

तं तु सम्प्रेक्ष्य ते पुत्राः सैनिकाश्च विशां पते । (१२।१)

प्रहृष्टमनसो भूत्वा सिंहवद् व्यनदन्मुहुः ॥ (१२।२)

तं श्रुत्वा निनदं घोरं पीड्यमानं च माधवम् । (१३।१)

युधिष्ठिरो ऽब्रवीद् राजन् सर्वसैन्यानि भारत ॥ (१३।२)

एष वृष्णिवरो वीरः सात्यकिः सत्यकर्मकृत् । (१४।१)

ग्रस्यते युधि वीरेण भानुमान् इव राहुणा । (१४।२)

अभिद्रवत गच्छध्वं सात्यकिर् यत्र युध्यते ॥ (१४।३)

धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यम् इदम् आह जनाधिप । (१५।१)

अभिद्रव द्रुतं द्रोणं किं नु तिष्ठसि पार्षत । (१५।२)

न पश्यसि भयं घोरं द्रोणान्नः समुपस्थितम् ॥ (१५।३)

असौ द्रोणो महेष्वासो युयुधानेन संयुगे । (१६।१)

क्रीडते सूत्रबद्धेन पक्षिणा बालको यथा ॥ (१६।२)

तत्रैव सर्वे गच्छन्तु भीमसेनमुखा रथाः । (१७।१)

त्वयैव सहिता यत्ता युयुधानरथं प्रति ॥ (१७।२)

पृष्ठतो ऽनुगमिष्यामि त्वाम् अहं सहसैनिकः । (१८।१)

सात्यकिं मोक्षयस्वाद्य यमदंष्ट्रान्तरं गतम् ॥ (१८।२)

एवम् उक्त्वा ततो राजा सर्वसैन्येन पाण्डवः । (१९।१)

अभ्यद्रवद् रणे द्रोणं युयुधानस्य कारणात् ॥ (१९।२)

तत्रारावो महान् आसीद् द्रोणम् एकं युयुत्सताम् । (२०।१)

पाण्डवानां च भद्रं ते सृञ्जयानां च सर्वशः ॥ (२०।२)

ते समेत्य नरव्याघ्रा भारद्वाजं महारथम् । (२१।१)

अभ्यवर्षञ् शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥ (२१।२)

स्मयन्न् एव तु तान् वीरान् द्रोणः प्रत्यग्रहीत् स्वयम् । (२२।१)

अतिथीन् आगतान् यद्वत् सलिलेनासनेन च ॥ (२२।२)

तर्पितास्ते शरैस्तस्य भारद्वाजस्य धन्विनः । (२३।१)

आतिथेयगृहं प्राप्य नृपते ऽतिथयो यथा ॥ (२३।२)

भारद्वाजं च ते सर्वे न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् । (२४।१)

मध्यंदिनम् अनुप्राप्तं सहस्रांशुम् इव प्रभो ॥ (२४।२)

तांस्तु सर्वान्महेष्वासान् द्रोणः शस्त्रभृतां वरः । (२५।१)

अतापयच्छरव्रातैर् गभस्तिभिर् इवांशुमान् ॥ (२५।२)

वध्यमाना रणे राजन् पाण्डवाः सृञ्जयास्तथा । (२६।१)

त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्कमग्ना इव द्विपाः ॥ (२६।२)

द्रोणस्य च व्यदृश्यन्त विसर्पन्तो महाशराः । (२७।१)

गभस्तय इवार्कस्य प्रतपन्तः समन्ततः ॥ (२७।२)

तस्मिन् द्रोणेन निहताः पाञ्चालाः पञ्चविंशतिः । (२८।१)

महारथसमाख्याता धृष्टद्युम्नस्य संमताः ॥ (२८।२)

पाण्डूनां सर्वसैन्येषु पाञ्चालानां तथैव च । (२९।१)

द्रोणं स्म ददृशुः शूरं विनिघ्नन्तं वरान् वरान् ॥ (२९।२)

केकयानां शतं हत्वा विद्राव्य च समन्ततः । (३०।१)

द्रोणस्तस्थौ महाराज व्यादितास्य इवान्तकः ॥ (३०।२)

पाञ्चालान् सृञ्जयान्मत्स्यान् केकयान् पाण्डवान् अपि । (३१।१)

द्रोणो ऽजयन्महाबाहुः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (३१।२)

तेषां समभवच्छब्दो वध्यतां द्रोणसायकैः । (३२।१)

वनौकसाम् इवारण्ये दह्यतां धूमकेतुना ॥ (३२।२)

तत्र देवाः सगन्धर्वाः पितरश्चाब्रुवन्नृप । (३३।१)

एते द्रवन्ति पाञ्चालाः पाण्डवाश्च ससैनिकाः ॥ (३३।२)

तं तथा समरे द्रोणं निघ्नन्तं सोमकान् रणे । (३४।१)

न चाप्यभिययुः केचिद् अपरे नैव विव्यधुः ॥ (३४।२)

वर्तमाने तथा रौद्रे तस्मिन् वीरवरक्षये । (३५।१)

अशृणोत् सहसा पार्थः पाञ्चजन्यस्य निस्वनम् ॥ (३५।२)

पूरितो वासुदेवेन शङ्खराट् स्वनते भृशम् । (३६।१)

युध्यमानेषु वीरेषु सैन्धवस्याभिरक्षिषु । (३६।२)

नदत्सु धार्तराष्ट्रेषु विजयस्य रथं प्रति ॥ (३६।३)

गाण्डीवस्य च निर्घोषे विप्रनष्टे समन्ततः । (३७।१)

कश्मलाभिहतो राजा चिन्तयामास पाण्डवः ॥ (३७।२)

न नूनं स्वस्ति पार्थस्य यथा नदति शङ्खराट् । (३८।१)

कौरवाश्च यथा हृष्टा विनदन्ति मुहुर् मुहुः ॥ (३८।२)

एवं संचिन्तयित्वा तु व्याकुलेनान्तरात्मना । (३९।१)

अजातशत्रुः कौन्तेयः सात्वतं प्रत्यभाषत ॥ (३९।२)

बाष्पगद्गदया वाचा मुह्यमानो मुहुर् मुहुः । (४०।१)

कृत्यस्यानन्तरापेक्षी शैनेयं शिनिपुंगवम् ॥ (४०।२)

यः स धर्मः पुरा दृष्टः सद्भिः शैनेय शाश्वतः । (४१।१)

सांपराये सुहृत्कृत्ये तस्य कालो ऽयम् आगतः ॥ (४१।२)

सर्वेष्वपि च योधेषु चिन्तयञ् शिनिपुंगव । (४२।१)

त्वत्तः सुहृत्तमं कंचिन्नाभिजानामि सात्यके ॥ (४२।२)

यो हि प्रीतमना नित्यं यश्च नित्यम् अनुव्रतः । (४३।१)

स कार्ये सांपराये तु नियोज्य इति मे मतिः ॥ (४३।२)

यथा च केशवो नित्यं पाण्डवानां परायणम् । (४४।१)

तथा त्वम् अपि वार्ष्णेय कृष्णतुल्यपराक्रमः ॥ (४४।२)

सो ऽहं भारं समाधास्ये त्वयि तं वोढुम् अर्हसि । (४५।१)

अभिप्रायं च मे नित्यं न वृथा कर्तुम् अर्हसि ॥ (४५।२)

स त्वं भ्रातुर् वयस्यस्य गुरोर् अपि च संयुगे । (४६।१)

कुरु कृच्छ्रे सहायार्थम् अर्जुनस्य नरर्षभ ॥ (४६।२)

त्वं हि सत्यव्रतः शूरो मित्राणाम् अभयंकरः । (४७।१)

लोके विख्यायसे वीर कर्मभिः सत्यवाग् इति ॥ (४७।२)

यो हि शैनेय मित्रार्थे युध्यमानस्त्यजेत् तनुम् । (४८।१)

पृथिवीं वा द्विजातिभ्यो यो दद्यात् समम् एव तत् ॥ (४८।२)

श्रुताश्च बहवो ऽस्माभी राजानो ये दिवं गताः । (४९।१)

दत्त्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि ॥ (४९।२)

एवं त्वाम् अपि धर्मात्मन् प्रयाचे ऽहं कृताञ्जलिः । (५०।१)

पृथिवीदानतुल्यं स्याद् अधिकं वा फलं विभो ॥ (५०।२)

एक एव सदा कृष्णो मित्राणाम् अभयंकरः । (५१।१)

रणे संत्यजति प्राणान् द्वितीयस्त्वं च सात्यके ॥ (५१।२)

विक्रान्तस्य च वीरस्य युद्धे प्रार्थयतो यशः । (५२।१)

शूर एव सहायः स्यान्नेतरः प्राकृतो जनः ॥ (५२।२)

ईदृशे तु परामर्दे वर्तमानस्य माधव । (५३।१)

त्वद् अन्यो हि रणे गोप्ता विजयस्य न विद्यते ॥ (५३।२)

श्लाघन्न् एव हि कर्माणि शतशस्तव पाण्डवः । (५४।१)

मम संजनयन् हर्षं पुनः पुनर् अकीर्तयत् ॥ (५४।२)

लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च तथा लघुपराक्रमः । (५५।१)

प्राज्ञः सर्वास्त्रविच्छूरो मुह्यते न च संयुगे ॥ (५५।२)

महास्कन्धो महोरस्को महाबाहुर् महाधनुः । (५६।१)

महाबलो महावीर्यः स महात्मा महारथः ॥ (५६।२)

शिष्यो मम सखा चैव प्रियो ऽस्याहं प्रियश्च मे । (५७।१)

युयुधानः सहायो मे प्रमथिष्यति कौरवान् ॥ (५७।२)

अस्मदर्थं च राजेन्द्र संनह्येद् यदि केशवः । (५८।१)

रामो वाप्यनिरुद्धो वा प्रद्युम्नो वा महारथः ॥ (५८।२)

गदो वा सारणो वापि साम्बो वा सह वृष्णिभिः । (५९।१)

सहायार्थं महाराज संग्रामोत्तममूर्धनि ॥ (५९।२)

तथाप्यहं नरव्याघ्रं शैनेयं सत्यविक्रमम् । (६०।१)

साहाय्ये विनियोक्ष्यामि नास्ति मे ऽन्यो हि तत्समः ॥ (६०।२)

इति द्वैतवने तात माम् उवाच धनंजयः । (६१।१)

परोक्षं त्वद्गुणांस्तथ्यान् कथयन्न् आर्यसंसदि ॥ (६१।२)

तस्य त्वम् एवं संकल्पं न वृथा कर्तुम् अर्हसि । (६२।१)

धनंजयस्य वार्ष्णेय मम भीमस्य चोभयोः ॥ (६२।२)

यच्चापि तीर्थानि चरन्न् अगच्छं द्वारकां प्रति । (६३।१)

तत्राहम् अपि ते भक्तिम् अर्जुनं प्रति दृष्टवान् ॥ (६३।२)

न तत् सौहृदम् अन्येषु मया शैनेय लक्षितम् । (६४।१)

यथा त्वम् अस्मान् भजसे वर्तमानान् उपप्लवे ॥ (६४।२)

सो ऽभिजात्या च भक्त्या च सख्यस्याचार्यकस्य च । (६५।१)

सौहृदस्य च वीर्यस्य कुलीनत्वस्य माधव ॥ (६५।२)

सत्यस्य च महाबाहो अनुकम्पार्थम् एव च । (६६।१)

अनुरूपं महेष्वास कर्म त्वं कर्तुम् अर्हसि ॥ (६६।२)

सोयोधनो हि सहसा गतो द्रोणेन दंशितः । (६७।१)

पूर्वम् एव तु यातास्ते कौरवाणां महारथाः ॥ (६७।२)

सुमहान्निनदश्चैव श्रूयते विजयं प्रति । (६८।१)

स शैनेय जवेनात्र गन्तुम् अर्हसि माधव ॥ (६८।२)

भीमसेनो वयं चैव संयत्ताः सहसैनिकाः । (६९।१)

द्रोणम् आवारयिष्यामो यदि त्वां प्रति यास्यति ॥ (६९।२)

पश्य शैनेय सैन्यानि द्रवमाणानि संयुगे । (७०।१)

महान्तं च रणे शब्दं दीर्यमाणां च भारतीम् ॥ (७०।२)

महामारुतवेगेन समुद्रम् इव पर्वसु । (७१।१)

धार्तराष्ट्रबलं तात विक्षिप्तं सव्यसाचिना ॥ (७१।२)

रथैर् विपरिधावद्भिर् मनुष्यैश्च हयैश्च ह । (७२।१)

सैन्यं रजःसमुद्धूतम् एतत् सम्परिवर्तते ॥ (७२।२)

संवृतः सिन्धुसौवीरैर् नखरप्रासयोधिभिः । (७३।१)

अत्यन्तापचितैः शूरैः फल्गुनः परवीरहा ॥ (७३।२)

नैतद् बलम् असंवार्य शक्यो हन्तुं जयद्रथः । (७४।१)

एते हि सैन्धवस्यार्थे सर्वे संत्यक्तजीविताः ॥ (७४।२)

शरशक्तिध्वजवनं हयनागसमाकुलम् । (७५।१)

पश्यैतद् धार्तराष्ट्राणाम् अनीकं सुदुरासदम् ॥ (७५।२)

शृणु दुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खशब्दांश्च पुष्कलान् । (७६।१)

सिंहनादरवांश्चैव रथनेमिस्वनांस्तथा ॥ (७६।२)

नागानां शृणु शब्दं च पत्तीनां च सहस्रशः । (७७।१)

सादिनां द्रवतां चैव शृणु कम्पयतां महीम् ॥ (७७।२)

पुरस्तात् सैन्धवानीकं द्रोणानीकस्य पृष्ठतः । (७८।१)

बहुत्वाद्धि नरव्याघ्र देवेन्द्रम् अपि पीडयेत् ॥ (७८।२)

अपर्यन्ते बले मग्नो जह्याद् अपि च जीवितम् । (७९।१)

तस्मिंश्च निहते युद्धे कथं जीवेत मादृशः । (७९।२)

सर्वथाहम् अनुप्राप्तः सुकृच्छ्रं बत जीवितम् ॥ (७९।३)

श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः । (८०।१)

लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च प्रविष्टस्तात भारतीम् ॥ (८०।२)

सूर्योदये महाबाहुर् दिवसश्चातिवर्तते । (८१।१)

तन्न जानामि वार्ष्णेय यदि जीवति वा न वा । (८१।२)

कुरूणां चापि तत् सैन्यं सागरप्रतिमं महत् ॥ (८१।३)

एक एव च बीभत्सुः प्रविष्टस्तात भारतीम् । (८२।१)

अविषह्यां महाबाहुः सुरैर् अपि महामृधे ॥ (८२।२)

न च मे वर्तते बुद्धिर् अद्य युद्धे कथंचन । (८३।१)

द्रोणो ऽपि रभसो युद्धे मम पीडयते बलम् । (८३।२)

प्रत्यक्षं ते महाबाहो यथासौ चरति द्विजः ॥ (८३।३)

युगपच्च समेतानां कार्याणां त्वं विचक्षणः । (८४।१)

महार्थं लघुसंयुक्तं कर्तुम् अर्हसि माधव ॥ (८४।२)

तस्य मे सर्वकार्येषु कार्यम् एतन्मतं सदा । (८५।१)

अर्जुनस्य परित्राणं कर्तव्यम् इति संयुगे ॥ (८५।२)

नाहं शोचामि दाशार्हं गोप्तारं जगतः प्रभुम् । (८६।१)

स हि शक्तो रणे तात त्रींल् लोकान् अपि संगतान् ॥ (८६।२)

विजेतुं पुरुषव्याघ्र सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते । (८७।१)

किं पुनर् धार्तराष्ट्रस्य बलम् एतत् सुदुर्बलम् ॥ (८७।२)

अर्जुनस्त्वेव वार्ष्णेय पीडितो बहुभिर् युधि । (८८।१)

प्रजह्यात् समरे प्राणांस्तस्माद् विन्दामि कश्मलम् ॥ (८८।२)

तस्य त्वं पदवीं गच्छ गच्छेयुस्त्वादृशा यथा । (८९।१)

तादृशस्येदृशे काले मादृशेनाभिचोदितः ॥ (८९।२)

रणे वृष्णिप्रवीराणां द्वावेवातिरथौ स्मृतौ । (९०।१)

प्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं च सात्वत विश्रुतः ॥ (९०।२)

अस्त्रे नारायणसमः संकर्षणसमो बले । (९१।१)

वीरतायां नरव्याघ्र धनंजयसमो ह्यसि ॥ (९१।२)

भीष्मद्रोणावतिक्रम्य सर्वयुद्धविशारदम् । (९२।१)

त्वाम् अद्य पुरुषव्याघ्रं लोके सन्तः प्रचक्षते ॥ (९२।२)

नासाध्यं विद्यते लोके सात्यकेर् इति माधव । (९३।१)

तत् त्वां यद् अभिवक्ष्यामि तत् कुरुष्व महाबल ॥ (९३।२)

संभावना हि लोकस्य तव पार्थस्य चोभयोः । (९४।१)

नान्यथा तां महाबाहो सम्प्रकर्तुम् इहार्हसि ॥ (९४।२)

परित्यज्य प्रियान् प्राणान् रणे विचर वीरवत् । (९५।१)

न हि शैनेय दाशार्हा रणे रक्षन्ति जीवितम् ॥ (९५।२)

अयुद्धम् अनवस्थानं संग्रामे च पलायनम् । (९६।१)

भीरूणाम् असतां मार्गो नैष दाशार्हसेवितः ॥ (९६।२)

तवार्जुनो गुरुस्तात धर्मात्मा शिनिपुंगव । (९७।१)

वासुदेवो गुरुश्चापि तव पार्थस्य धीमतः ॥ (९७।२)

कारणद्वयम् एतद्धि जानानस्त्वाहम् अब्रुवम् । (९८।१)

मावमंस्था वचो मह्यं गुरुस्तव गुरोर् ह्यहम् ॥ (९८।२)

वासुदेवमतं चैतन्मम चैवार्जुनस्य च । (९९।१)

सत्यम् एतन्मयोक्तं ते याहि यत्र धनंजयः ॥ (९९।२)

एतद् वचनम् आज्ञाय मम सत्यपराक्रम । (१००।१)

प्रविशैतद् बलं तात धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ॥ (१००।२)

प्रविश्य च यथान्यायं संगम्य च महारथैः । (१०१।१)

यथार्हम् आत्मनः कर्म रणे सात्वत दर्शय ॥ (१०१।२)