युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

चातुराश्रम्य उक्तो ऽत्र चातुर्वर्ण्यस्तथैव च । (१।२)

राष्ट्रस्य यत् कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

राष्ट्रस्यैतत् कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम् । (२।२)

अनिन्द्रम् अबलं राष्ट्रं दस्यवो ऽभिभवन्ति च ॥ (२।३)

अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते । (३।१)

परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिग् अराजकम् ॥ (३।२)

इन्द्रम् एनं प्रवृणुते यद् राजानम् इति श्रुतिः । (४।१)

यथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिम् इच्छता ॥ (४।२)

नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यम् इति वैदिकम् । (५।१)

नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यम् अग्निर् वहत्यपि ॥ (५।२)

अथ चेद् अभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरः । (६।१)

अराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः ॥ (६।२)

प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्याद् एतद् अत्र सुमन्त्रितम् । (७।१)

न हि पापात् पापतरम् अस्ति किंचिद् अराजकात् ॥ (७।२)

स चेत् समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् । (८।१)

बलवान् हि प्रकुपितः कुर्यान्निःशेषताम् अपि ॥ (८।२)

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर् भवति दुर्दुहा । (९।१)

सुदुहा या तु भवति नैव तां क्लेशयन्त्युत ॥ (९।२)

यद् अतप्तं प्रणमति न तत् संतापयन्त्युत । (१०।१)

यच्च स्वयं नतं दारु न तत् संनामयन्त्यपि ॥ (१०।२)

एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे । (११।१)

इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ (११।२)

तस्माद् राजैव कर्तव्यः सततं भूतिम् इच्छता । (१२।१)

न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषाम् अराजकम् ॥ (१२।२)

प्रीयते हि हरन् पापः परवित्तम् अराजके । (१३।१)

यदास्य उद्धरन्त्यन्ये तदा राजानम् इच्छति ॥ (१३।२)

पापा अपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन । (१४।१)

एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवो ऽपरे ॥ (१४।२)

अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात् स्त्रियः । (१५।१)

एतस्मात् कारणाद् देवाः प्रजापालान् प्रचक्रिरे ॥ (१५।२)

राजा चेन्न भवेल् लोके पृथिव्यां दण्डधारकः । (१६।१)

शूले मत्स्यान् इवापक्ष्यन् दुर्बलान् बलवत्तराः ॥ (१६।२)

अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुर् इति नः श्रुतम् । (१७।१)

परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान् ॥ (१७।२)

ताः समेत्य ततश्चक्रुः समयान् इति नः श्रुतम् । (१८।१)

वाक्क्रूरो दण्डपुरुषो यश्च स्यात् पारदारिकः । (१८।२)

यश्च न स्वम् अथादद्यात् त्याज्या नस्तादृशा इति ॥ (१८।३)

विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषाम् अविशेषतः । (१९।१)

तास्तथा समयं कृत्वा समये नावतस्थिरे ॥ (१९।२)

सहितास्तास्तदा जग्मुर् असुखार्ताः पितामहम् । (२०।१)

अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्न् ईश्वरं दिश ॥ (२०।२)

यं पूजयेम सम्भूय यश्च नः परिपालयेत् । (२१।१)

ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर् नाभिननन्द ताः ॥ (२१।२)

मनुर् उवाच । (२२।१)

बिभेमि कर्मणः क्रूराद् राज्यं हि भृशदुष्करम् । (२२।२)

विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा ॥ (२२।३)

भीष्म उवाच । (२३।१)

तम् अब्रुवन् प्रजा मा भैः कर्मणैनो गमिष्यति । (२३।२)

पशूनाम् अधिपञ्चाशद्धिरण्यस्य तथैव च । (२३।३)

धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम् ॥ (२३।४)

मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः । (२४।१)

भवन्तं ते ऽनुयास्यन्ति महेन्द्रम् इव देवताः ॥ (२४।२)

स त्वं जातबलो राजन् दुष्प्रधर्षः प्रतापवान् । (२५।१)

सुखे धास्यसि नः सर्वान् कुबेर इव नैरृतान् ॥ (२५।२)

यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः । (२६।१)

चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति ॥ (२६।२)

तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितः । (२७।१)

पाह्यस्मान् सर्वतो राजन् देवान् इव शतक्रतुः ॥ (२७।२)

विजयायाशु निर्याहि प्रतपन् रश्मिमान् इव । (२८।१)

मानं विधम शत्रूणां धर्मो जयतु नः सदा ॥ (२८।२)

स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः । (२९।१)

महाभिजनसम्पन्नस् तेजसा प्रज्वलन्न् इव ॥ (२९।२)

तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताः । (३०।१)

अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च दधुर् मनः ॥ (३०।२)

ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान् । (३१।१)

शमयन् सर्वतः पापान् स्वकर्मसु च योजयन् ॥ (३१।२)

एवं ये भूतिम् इच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित् । (३२।१)

कुर्यू राजानम् एवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात् ॥ (३२।२)

नमस्येयुश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा । (३३।१)

देवा इव सहस्राक्षं प्रजा राजानम् अन्तिके ॥ (३३।२)

सत्कृतं स्वजनेनेह परो ऽपि बहु मन्यते । (३४।१)

स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत ॥ (३४।२)

राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषाम् असुखावहः । (३५।१)

तस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च ॥ (३५।२)

भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर् गृहाणि च । (३६।१)

आसनानि च शय्याश्च सर्वोपकरणानि च ॥ (३६।२)

गुप्तात्मा स्याद् दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिता । (३७।१)

आभाषितश्च मधुरं प्रतिभाषेत मानवान् ॥ (३७।२)

कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात् संविभागी जितेन्द्रियः । (३८।१)

ईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु चर्जु च वल्गु च ॥ (३८।२)