युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

युगक्षयात् परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत । (१।२)

दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

हन्त ते कथयिष्यामि नीतिम् आपत्सु भारत । (२।२)

उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः ॥ (२।३)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (३।१)

भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च ॥ (३।२)

राजा शत्रुंतपो नाम सौवीराणां महारथः । (४।१)

कणिङ्कम् उपसंगम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम् ॥ (४।२)

अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते । (५।१)

वर्धितं पालयेत् केन पालितं प्रणयेत् कथम् ॥ (५।२)

तस्मै विनिश्चयार्थं स परिपृष्टार्थनिश्चयः । (६।१)

उवाच ब्राह्मणो वाक्यम् इदं हेतुमद् उत्तरम् ॥ (६।२)

नित्यम् उद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः । (७।१)

अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः ॥ (७।२)

नित्यम् उद्यतदण्डस्य भृशम् उद्विजते जनः । (८।१)

तस्मात् सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्ररोधयेत् ॥ (८।२)

एवम् एव प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः । (९।१)

तस्माच्चतुष्टये तस्मिन् प्रधानो दण्ड उच्यते ॥ (९।२)

छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः । (१०।१)

कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ ॥ (१०।२)

मूलम् एवादितश्छिन्द्यात् परपक्षस्य पण्डितः । (११।१)

ततः सहायान् पक्षं च सर्वम् एवानुसारयेत् ॥ (११।२)

सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् । (१२।१)

आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारयेत् ॥ (१२।२)

वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः । (१३।१)

श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत् ॥ (१३।२)

सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा संधिं न विश्वसेत् । (१४।१)

अपक्रामेत् ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः ॥ (१४।२)

शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत् । (१५।१)

नित्यशश्चोद्विजेत् तस्मात् सर्पाद् वेश्मगताद् इव ॥ (१५।२)

यस्य बुद्धिं परिभवेत् तम् अतीतेन सान्त्वयेत् । (१६।१)

अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम् ॥ (१६।२)

अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत् । (१७।१)

अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिम् इच्छता ॥ (१७।२)

वहेद् अमित्रं स्कन्धेन यावत् कालविपर्ययः । (१८।१)

अथैनम् आगते काले भिन्द्याद् घटम् इवाश्मनि ॥ (१८।२)

मुहूर्तम् अपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत् । (१९।१)

न तुषाग्निर् इवानर्चिर् धूमायेत नरश्चिरम् ॥ (१९।२)

नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत् । (२०।१)

अर्थे तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्यो ऽवमन्यते । (२०।२)

तस्मात् सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ (२०।३)

कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेश्मनः । (२१।१)

व्याडस्य भक्तिचित्रस्य यच्छ्रेष्ठं तत् समाचरेत् ॥ (२१।२)

उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर् गृहान् । (२२।१)

कुशलं चापि पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत् ॥ (२२।२)

नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा न च मानिनः । (२३।१)

न च लोकरवाद् भीता न च शश्वत् प्रतीक्षिणः ॥ (२३।२)

नास्य छिद्रं परो विद्याद् विद्याच्छिद्रं परस्य तु । (२४।१)

गूहेत् कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद् विवरम् आत्मनः ॥ (२४।२)

बकवच्चिन्तयेद् अर्थान् सिंहवच्च पराक्रमेत् । (२५।१)

वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् ॥ (२५।२)

पानम् अक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम् । (२६।१)

एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥ (२६।२)

कुर्यात् तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम् । (२७।१)

अन्धः स्याद् अन्धवेलायां बाधिर्यम् अपि संश्रयेत् ॥ (२७।२)

देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः । (२८।१)

देशकालाभ्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत् ॥ (२८।२)

कालाकालौ सम्प्रधार्य बलाबलम् अथात्मनः । (२९।१)

परस्परबलं ज्ञात्वा तथात्मानं नियोजयेत् ॥ (२९।२)

दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति । (३०।१)

स मृत्युम् उपगूह्यास्ते गर्भम् अश्वतरी यथा ॥ (३०।२)

सुपुष्पितः स्याद् अफलः फलवान् स्याद् दुरारुहः । (३१।१)

आमः स्यात् पक्वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित् ॥ (३१।२)

आशां कालवतीं कुर्यात् तां च विघ्नेन योजयेत् । (३२।१)

विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुतः ॥ (३२।२)

भीतवत् संविधातव्यं यावद् भयम् अनागतम् । (३३।१)

आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यम् अभीतवत् ॥ (३३।२)

न संशयम् अनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति । (३४।१)

संशयं पुनर् आरुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ (३४।२)

अनागतं विजानीयाद् यच्छेद् भयम् उपस्थितम् । (३५।१)

पुनर् वृद्धिक्षयात् किंचिद् अभिवृत्तं निशामयेत् ॥ (३५।२)

प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम् । (३६।१)

अनागतसुखाशा च नैष बुद्धिमतां नयः ॥ (३६।२)

यो ऽरिणा सह संधाय सुखं स्वपिति विश्वसन् । (३७।१)

स वृक्षाग्रप्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुध्यते ॥ (३७।२)

कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा । (३८।१)

उद्धरेद् दीनम् आत्मानं समर्थो धर्मम् आचरेत् ॥ (३८।२)

ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्तान् अपवत्सयेत् । (३९।१)

आत्मनश्चापि बोद्धव्याश्चाराः प्रणिहिताः परैः ॥ (३९।२)

चारः सुविहितः कार्य आत्मनो ऽथ परस्य च । (४०।१)

पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रं प्रवेशयेत् ॥ (४०।२)

उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च । (४१।१)

पानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च ॥ (४१।२)

धर्माभिचारिणः पापाश्चारा लोकस्य कण्टकाः । (४२।१)

समागच्छन्ति तान् बुद्ध्वा नियच्छेच्छमयेद् अपि ॥ (४२।२)

न विश्वसेद् अविश्वस्ते विश्वस्ते नापि विश्वसेत् । (४३।१)

विश्वस्तं भयम् अन्वेति नापरीक्ष्य च विश्वसेत् ॥ (४३।२)

विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना । (४४।१)

अथास्य प्रहरेत् काले किंचिद् विचलिते पदे ॥ (४४।२)

अशङ्क्यम् अपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात् । (४५।१)

भयं हि शङ्किताज्जातं समूलम् अपि कृन्तति ॥ (४५।२)

अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः । (४६।१)

विश्वासयित्वा द्वेष्टारम् अवलुम्पेद् यथा वृकः ॥ (४६।२)

पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृत् । (४७।१)

अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिवर्धनाः ॥ (४७।२)

गुरोर् अप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यम् अजानतः । (४८।१)

उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शासनम् ॥ (४८।२)

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन कस्यचित् । (४९।१)

प्रतिपुष्कलघाती स्यात् तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः ॥ (४९।२)

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् । (५०।१)

नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति परमां श्रियम् ॥ (५०।२)

नास्ति जात्या रिपुर् नाम मित्रं नाम न विद्यते । (५१।१)

सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ (५१।२)

अमित्रं नैव मुञ्चेत ब्रुवन्तं करुणान्यपि । (५२।१)

दुःखं तत्र न कुर्वीत हन्यात् पूर्वापकारिणम् ॥ (५२।२)

संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्यो ऽनसूयता । (५३।१)

निग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिम् इच्छता ॥ (५३।२)

प्रहरिष्यन् प्रियं ब्रूयात् प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम् । (५४।१)

अपि चास्य शिरश्छित्त्वा रुद्याच्छोचेद् अथापि वा ॥ (५४।२)

निमन्त्रयेत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षया । (५५।१)

आशाकारणम् इत्येतत् कर्तव्यं भूतिम् इच्छता ॥ (५५।२)

न शुष्कवैरं कुर्वीत न बाहुभ्यां नदीं तरेत् । (५६।१)

अपार्थकम् अनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम् । (५६।२)

दन्ताश्च परिघृष्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते ॥ (५६।३)

त्रिवर्गे त्रिविधा पीडानुबन्धास्त्रय एव च । (५७।१)

अनुबन्धवधौ ज्ञात्वा पीडां हि परिवर्जयेत् ॥ (५७।२)

ऋणशेषो ऽग्निशेषश्च शत्रुशेषस्तथैव च । (५८।१)

पुनः पुनर् विवर्धेत स्वल्पो ऽप्यनिवारितः ॥ (५८।२)

वर्धमानम् ऋणं तिष्ठत् परिभूताश्च शत्रवः । (५९।१)

आवहन्त्यनयं तीव्रं व्याधयश्चाप्युपेक्षिताः ॥ (५९।२)

नासम्यक् कृतकारी स्याद् अप्रमत्तः सदा भवेत् । (६०।१)

कण्टको ऽपि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम् ॥ (६०।२)

वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च । (६१।१)

आकराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत् ॥ (६१।२)

गृध्रदृष्टिर् बकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः । (६२।१)

अनुद्विग्नः काकशङ्की भुजंगचरितं चरेत् ॥ (६२।२)

श्रेणिमुख्योपजापेषु वल्लभानुनयेषु च । (६३।१)

अमात्यान् परिरक्षेत भेदसंघातयोर् अपि ॥ (६३।२)

मृदुर् इत्यवमन्यन्ते तीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति च । (६४।१)

तीक्ष्णकाले च तीक्ष्णः स्यान्मृदुकाले मृदुर् भवेत् ॥ (६४।२)

मृदुना सुमृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् । (६५।१)

नासाध्यं मृदुना किंचित् तस्मात् तीक्ष्णतरं मृदु ॥ (६५।२)

काले मृदुर् यो भवति काले भवति दारुणः । (६६।१)

स साधयति कृत्यानि शत्रूंश्चैवाधितिष्ठति ॥ (६६।२)

पण्डितेन विरुद्धः सन् दूरे ऽस्मीति न विश्वसेत् । (६७।१)

दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ (६७।२)

न तत् तरेद् यस्य न पारम् उत्तरेन् न तद्धरेद् यत् पुनर् आहरेत् परः । (६८।१)

न तत् खनेद् यस्य न मूलम् उत्खनेन् न तं हन्याद् यस्य शिरो न पातयेत् ॥ (६८।२)

इतीदम् उक्तं वृजिनाभिसंहितं न चैतद् एवं पुरुषः समाचरेत् । (६९।१)

परप्रयुक्तं तु कथं निशामयेद् अतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना ॥ (६९।२)

यथावद् उक्तं वचनं हितं तदा निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रियः । (७०।१)

तथाकरोद् वाक्यम् अदीनचेतनः श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धवः ॥ (७०।२)