महाभारतMahābhārata

MBh, 1, 185

185 of 1995 · 65 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

ततस्तथोक्तः परिहृष्टरूपः पित्रे शशंसाथ स राजपुत्रः । (१।२)

tatastathoktaḥ parihṛṣṭarūpaḥ pitre śaśaṃsātha sa rājaputraḥ |

1.3१.३

धृष्टद्युम्नः सोमकानां प्रबर्हो वृत्तं यथा येन हृता च कृष्णा ॥ (१।३)

dhṛṣṭadyumnaḥ somakānāṃ prabarho vṛttaṃ yathā yena hṛtā ca kṛṣṇā ||

2.1२.१

यो ऽसौ युवा स्वायतलोहिताक्षः कृष्णाजिनी देवसमानरूपः । (२।१)

yo 'sau yuvā svāyatalohitākṣaḥ kṛṣṇājinī devasamānarūpaḥ |

2.2२.२

यः कार्मुकाग्र्यं कृतवान् अधिज्यं लक्ष्यं च तत् पातितवान् पृथिव्याम् ॥ (२।२)

yaḥ kārmukāgryaṃ kṛtavān adhijyaṃ lakṣyaṃ ca tat pātitavān pṛthivyām ||

3.1३.१

असज्जमानश्च गतस्तरस्वी वृतो द्विजाग्र्यैर् अभिपूज्यमानः । (३।१)

asajjamānaśca gatastarasvī vṛto dvijāgryair abhipūjyamānaḥ |

3.2३.२

चक्राम वज्रीव दितेः सुतेषु सर्वैश्च देवैर् ऋषिभिश्च जुष्टः । (३।२)

cakrāma vajrīva diteḥ suteṣu sarvaiśca devair ṛṣibhiśca juṣṭaḥ |

3.3३.३

श्यामो युवा वारणमत्तगामी कृत्वा महत् कर्म सुदुष्करं तत् । (३।३)

śyāmo yuvā vāraṇamattagāmī kṛtvā mahat karma suduṣkaraṃ tat |

3.4३.४

विक्षोभ्य विद्राव्य च पार्थिवांस्तान् स्वतेजसा दुष्प्रतिवीक्ष्यरूपौ ॥ (३।४)

vikṣobhya vidrāvya ca pārthivāṃstān svatejasā duṣprativīkṣyarūpau ||

4.1४.१

कृष्णा च गृह्याजिनम् अन्वयात् तं नागं यथा नागवधूः प्रहृष्टा । (४।१)

kṛṣṇā ca gṛhyājinam anvayāt taṃ nāgaṃ yathā nāgavadhūḥ prahṛṣṭā |

4.2४.२

यः सूतपुत्रेण चकार युद्धं शङ्के ऽर्जुनं तं त्रिदशेशवीर्यम् । (४।२)

yaḥ sūtaputreṇa cakāra yuddhaṃ śaṅke 'rjunaṃ taṃ tridaśeśavīryam |

4.3४.३

अमृष्यमाणेषु नराधिपेषु क्रुद्धेषु तं तत्र समापतत्सु ॥ (४।३)

amṛṣyamāṇeṣu narādhipeṣu kruddheṣu taṃ tatra samāpatatsu ||

5.1५.१

ततो ऽपरः पार्थिवराजमध्ये प्रवृद्धम् आरुज्य महीप्ररोहम् । (५।१)

tato 'paraḥ pārthivarājamadhye pravṛddham ārujya mahīpraroham |

5.2५.२

प्रकालयन्न् एव स पार्थिवौघान् क्रुद्धो ऽन्तकः प्राणभृतो यथैव । (५।२)

prakālayann eva sa pārthivaughān kruddho 'ntakaḥ prāṇabhṛto yathaiva |

5.3५.३

तं भीमसेनं परितर्कयामि यः पातयामास रणे तु शल्यम् ॥ (५।३)

taṃ bhīmasenaṃ paritarkayāmi yaḥ pātayāmāsa raṇe tu śalyam ||

6.1६.१

तौ पार्थिवानां मिषतां नरेन्द्र कृष्णाम् उपादाय गतौ नराग्र्यौ । (६।१)

tau pārthivānāṃ miṣatāṃ narendra kṛṣṇām upādāya gatau narāgryau |

6.2६.२

विभ्राजमानाविव चन्द्रसूर्यौ बाह्यां पुराद् भार्गवकर्मशालाम् ॥ (६।२)

vibhrājamānāviva candrasūryau bāhyāṃ purād bhārgavakarmaśālām ||

7.1७.१

तत्रोपविष्टार्चिर् इवानलस्य तेषां जनित्रीति मम प्रतर्कः । (७।१)

tatropaviṣṭārcir ivānalasya teṣāṃ janitrīti mama pratarkaḥ |

7.2७.२

तथाविधैर् एव नरप्रवीरैर् उपोपविष्टैस्त्रिभिर् अग्निकल्पैः ॥ (७।२)

tathāvidhair eva narapravīrair upopaviṣṭaistribhir agnikalpaiḥ ||

8.1८.१

तस्यास्ततस्तावभिवाद्य पादाव् उक्त्वा च कृष्णाम् अभिवादयेति । (८।१)

tasyāstatastāvabhivādya pādāv uktvā ca kṛṣṇām abhivādayeti |

8.2८.२

स्थितौ च तत्रैव निवेद्य कृष्णां भैक्षप्रचाराय गता नराग्र्याः ॥ (८।२)

sthitau ca tatraiva nivedya kṛṣṇāṃ bhaikṣapracārāya gatā narāgryāḥ ||

9.1९.१

तेषां तु भैक्षं प्रतिगृह्य कृष्णा कृत्वा बलिं ब्राह्मणसाच्च कृत्वा । (९।१)

teṣāṃ tu bhaikṣaṃ pratigṛhya kṛṣṇā kṛtvā baliṃ brāhmaṇasācca kṛtvā |

9.2९.२

तां चैव वृद्धां परिविष्य तांश्च नरप्रवीरान् स्वयम् अप्यभुङ्क्त ॥ (९।२)

tāṃ caiva vṛddhāṃ pariviṣya tāṃśca narapravīrān svayam apyabhuṅkta ||

10.1१०.१

सुप्तास्तु ते पार्थिव सर्व एव कृष्णा तु तेषां चरणोपधानम् । (१०।१)

suptāstu te pārthiva sarva eva kṛṣṇā tu teṣāṃ caraṇopadhānam |

10.2१०.२

आसीत् पृथिव्यां शयनं च तेषां दर्भाजिनाग्र्यास्तरणोपपन्नम् ॥ (१०।२)

āsīt pṛthivyāṃ śayanaṃ ca teṣāṃ darbhājināgryāstaraṇopapannam ||

11.1११.१

ते नर्दमाना इव कालमेघाः कथा विचित्राः कथयांबभूवुः । (११।१)

te nardamānā iva kālameghāḥ kathā vicitrāḥ kathayāṃbabhūvuḥ |

11.2११.२

न वैश्यशूद्रौपयिकीः कथास्ता न च द्विजातेः कथयन्ति वीराः ॥ (११।२)

na vaiśyaśūdraupayikīḥ kathāstā na ca dvijāteḥ kathayanti vīrāḥ ||

12.1१२.१

निःसंशयं क्षत्रियपुंगवास्ते यथा हि युद्धं कथयन्ति राजन् । (१२।१)

niḥsaṃśayaṃ kṣatriyapuṃgavāste yathā hi yuddhaṃ kathayanti rājan |

12.2१२.२

आशा हि नो व्यक्तम् इयं समृद्धा मुक्तान् हि पार्थाञ् शृणुमो ऽग्निदाहात् ॥ (१२।२)

āśā hi no vyaktam iyaṃ samṛddhā muktān hi pārthāñ śṛṇumo 'gnidāhāt ||

13.1१३.१

यथा हि लक्ष्यं निहतं धनुश्च सज्यं कृतं तेन तथा प्रसह्य । (१३।१)

yathā hi lakṣyaṃ nihataṃ dhanuśca sajyaṃ kṛtaṃ tena tathā prasahya |

13.2१३.२

यथा च भाषन्ति परस्परं ते छन्ना ध्रुवं ते प्रचरन्ति पार्थाः ॥ (१३।२)

yathā ca bhāṣanti parasparaṃ te channā dhruvaṃ te pracaranti pārthāḥ ||

14.1१४.१

ततः स राजा द्रुपदः प्रहृष्टः पुरोहितं प्रेषयां तत्र चक्रे । (१४।१)

tataḥ sa rājā drupadaḥ prahṛṣṭaḥ purohitaṃ preṣayāṃ tatra cakre |

14.2१४.२

विद्याम युष्मान् इति भाषमाणो महात्मनः पाण्डुसुताः स्थ कच्चित् ॥ (१४।२)

vidyāma yuṣmān iti bhāṣamāṇo mahātmanaḥ pāṇḍusutāḥ stha kaccit ||

15.1१५.१

गृहीतवाक्यो नृपतेः पुरोधा गत्वा प्रशंसाम् अभिधाय तेषाम् । (१५।१)

gṛhītavākyo nṛpateḥ purodhā gatvā praśaṃsām abhidhāya teṣām |

15.2१५.२

वाक्यं यथावन् नृपतेः समग्रम् उवाच तान् स क्रमवित् क्रमेण ॥ (१५।२)

vākyaṃ yathāvan nṛpateḥ samagram uvāca tān sa kramavit krameṇa ||

16.1१६.१

विज्ञातुम् इच्छत्यवनीश्वरो वः पाञ्चालराजो द्रुपदो वरार्हाः । (१६।१)

vijñātum icchatyavanīśvaro vaḥ pāñcālarājo drupado varārhāḥ |

16.2१६.२

लक्ष्यस्य वेद्धारम् इमं हि दृष्ट्वा हर्षस्य नान्तं परिपश्यते सः ॥ (१६।२)

lakṣyasya veddhāram imaṃ hi dṛṣṭvā harṣasya nāntaṃ paripaśyate saḥ ||

17.1१७.१

तद् आचड्ढ्वं ज्ञातिकुलानुपूर्वीं पदं शिरःसु द्विषतां कुरुध्वम् । (१७।१)

tad ācaḍḍhvaṃ jñātikulānupūrvīṃ padaṃ śiraḥsu dviṣatāṃ kurudhvam |

17.2१७.२

प्रह्लादयध्वं हृदयं ममेदं पाञ्चालराजस्य सहानुगस्य ॥ (१७।२)

prahlādayadhvaṃ hṛdayaṃ mamedaṃ pāñcālarājasya sahānugasya ||

18.1१८.१

पाण्डुर् हि राजा द्रुपदस्य राज्ञः प्रियः सखा चात्मसमो बभूव । (१८।१)

pāṇḍur hi rājā drupadasya rājñaḥ priyaḥ sakhā cātmasamo babhūva |

18.2१८.२

तस्यैष कामो दुहिता ममेयं स्नुषा यदि स्याद् इति कौरवस्य ॥ (१८।२)

tasyaiṣa kāmo duhitā mameyaṃ snuṣā yadi syād iti kauravasya ||

19.1१९.१

अयं च कामो द्रुपदस्य राज्ञो हृदि स्थितो नित्यम् अनिन्दिताङ्गाः । (१९।१)

ayaṃ ca kāmo drupadasya rājño hṛdi sthito nityam aninditāṅgāḥ |

19.2१९.२

यद् अर्जुनो वै पृथुदीर्घबाहुर् धर्मेण विन्देत सुतां ममेति । (१९।२)

yad arjuno vai pṛthudīrghabāhur dharmeṇa vindeta sutāṃ mameti |

19.3१९.३

तद् वै श्रुत्वा पाण्डवाः सर्व एव राज्ञा यद् उक्तं द्रुपदेन वाक्यम् । (१९।३)

tad vai śrutvā pāṇḍavāḥ sarva eva rājñā yad uktaṃ drupadena vākyam |

19.4१९.४

कुन्त्या सार्धं मानयां चापि चक्रुः पुरोहितं ते पुरुषप्रवीराः । (१९।४)

kuntyā sārdhaṃ mānayāṃ cāpi cakruḥ purohitaṃ te puruṣapravīrāḥ |

19.5१९.५

कृतं हि तत् स्यात् सुकृतं ममेदं यशश्च पुण्यं च हितं तद् एतत् ॥ (१९।५)

kṛtaṃ hi tat syāt sukṛtaṃ mamedaṃ yaśaśca puṇyaṃ ca hitaṃ tad etat ||

20.1२०.१

तथोक्तवाक्यं तु पुरोहितं तं स्थितं विनीतं समुदीक्ष्य राजा । (२०।१)

tathoktavākyaṃ tu purohitaṃ taṃ sthitaṃ vinītaṃ samudīkṣya rājā |

20.2२०.२

समीपस्थं भीमम् इदं शशास प्रदीयतां पाद्यम् अर्घ्यं तथास्मै ॥ (२०।२)

samīpasthaṃ bhīmam idaṃ śaśāsa pradīyatāṃ pādyam arghyaṃ tathāsmai ||

21.1२१.१

मान्यः पुरोधा द्रुपदस्य राज्ञस् तस्मै प्रयोज्याभ्यधिकैव पूजा । (२१।१)

mānyaḥ purodhā drupadasya rājñas tasmai prayojyābhyadhikaiva pūjā |

21.2२१.२

भीमस्तथा तत् कृतवान् नरेन्द्र तां चैव पूजां प्रतिसंगृहीत्वा ॥ (२१।२)

bhīmastathā tat kṛtavān narendra tāṃ caiva pūjāṃ pratisaṃgṛhītvā ||

22.1२२.१

सुखोपविष्टं तु पुरोहितं तं युधिष्ठिरो ब्राह्मणम् इत्युवाच । (२२।१)

sukhopaviṣṭaṃ tu purohitaṃ taṃ yudhiṣṭhiro brāhmaṇam ityuvāca |

22.2२२.२

पाञ्चालराजेन सुता निसृष्टा स्वधर्मदृष्टेन यथानुकामम् ॥ (२२।२)

pāñcālarājena sutā nisṛṣṭā svadharmadṛṣṭena yathānukāmam ||

23.1२३.१

प्रदिष्टशुल्का द्रुपदेन राज्ञा सानेन वीरेण तथानुवृत्ता । (२३।१)

pradiṣṭaśulkā drupadena rājñā sānena vīreṇa tathānuvṛttā |

23.2२३.२

न तत्र वर्णेषु कृता विवक्षा न जीवशिल्पे न कुले न गोत्रे ॥ (२३।२)

na tatra varṇeṣu kṛtā vivakṣā na jīvaśilpe na kule na gotre ||

24.1२४.१

कृतेन सज्येन हि कार्मुकेण विद्धेन लक्ष्येण च संनिसृष्टा । (२४।१)

kṛtena sajyena hi kārmukeṇa viddhena lakṣyeṇa ca saṃnisṛṣṭā |

24.2२४.२

सेयं तथानेन महात्मनेह कृष्णा जिता पार्थिवसंघमध्ये ॥ (२४।२)

seyaṃ tathānena mahātmaneha kṛṣṇā jitā pārthivasaṃghamadhye ||

25.1२५.१

नैवंगते सौमकिर् अद्य राजा संतापम् अर्हत्यसुखाय कर्तुम् । (२५।१)

naivaṃgate saumakir adya rājā saṃtāpam arhatyasukhāya kartum |

25.2२५.२

कामश्च यो ऽसौ द्रुपदस्य राज्ञः स चापि संपत्स्यति पार्थिवस्य ॥ (२५।२)

kāmaśca yo 'sau drupadasya rājñaḥ sa cāpi saṃpatsyati pārthivasya ||

26.1२६.१

अप्राप्यरूपां हि नरेन्द्रकन्याम् इमाम् अहं ब्राह्मण साधु मन्ये । (२६।१)

aprāpyarūpāṃ hi narendrakanyām imām ahaṃ brāhmaṇa sādhu manye |

26.2२६.२

न तद् धनुर् मन्दबलेन शक्यं मौर्व्या समायोजयितुं तथा हि । (२६।२)

na tad dhanur mandabalena śakyaṃ maurvyā samāyojayituṃ tathā hi |

26.3२६.३

न चाकृतास्त्रेण न हीनजेन लक्ष्यं तथा पातयितुं हि शक्यम् ॥ (२६।३)

na cākṛtāstreṇa na hīnajena lakṣyaṃ tathā pātayituṃ hi śakyam ||

27.1२७.१

तस्मान् न तापं दुहितुर् निमित्तं पाञ्चालराजो ऽर्हति कर्तुम् अद्य । (२७।१)

tasmān na tāpaṃ duhitur nimittaṃ pāñcālarājo 'rhati kartum adya |

27.2२७.२

न चापि तत् पातनम् अन्यथेह कर्तुं विषह्यं भुवि मानवेन ॥ (२७।२)

na cāpi tat pātanam anyatheha kartuṃ viṣahyaṃ bhuvi mānavena ||

28.1२८.१

एवं ब्रुवत्येव युधिष्ठिरे तु पाञ्चालराजस्य समीपतो ऽन्यः । (२८।१)

evaṃ bruvatyeva yudhiṣṭhire tu pāñcālarājasya samīpato 'nyaḥ |

28.2२८.२

तत्राजगामाशु नरो द्वितीयो निवेदयिष्यन्न् इह सिद्धम् अन्नम् ॥ (२८।२)

tatrājagāmāśu naro dvitīyo nivedayiṣyann iha siddham annam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 1, 185

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit