MBh, 1, 185
Select a line for its word-by-word analysis.
ततस्तथोक्तः परिहृष्टरूपः पित्रे शशंसाथ स राजपुत्रः । (१।२)
tatastathoktaḥ parihṛṣṭarūpaḥ pitre śaśaṃsātha sa rājaputraḥ |
धृष्टद्युम्नः सोमकानां प्रबर्हो वृत्तं यथा येन हृता च कृष्णा ॥ (१।३)
dhṛṣṭadyumnaḥ somakānāṃ prabarho vṛttaṃ yathā yena hṛtā ca kṛṣṇā ||
यो ऽसौ युवा स्वायतलोहिताक्षः कृष्णाजिनी देवसमानरूपः । (२।१)
yo 'sau yuvā svāyatalohitākṣaḥ kṛṣṇājinī devasamānarūpaḥ |
यः कार्मुकाग्र्यं कृतवान् अधिज्यं लक्ष्यं च तत् पातितवान् पृथिव्याम् ॥ (२।२)
yaḥ kārmukāgryaṃ kṛtavān adhijyaṃ lakṣyaṃ ca tat pātitavān pṛthivyām ||
असज्जमानश्च गतस्तरस्वी वृतो द्विजाग्र्यैर् अभिपूज्यमानः । (३।१)
asajjamānaśca gatastarasvī vṛto dvijāgryair abhipūjyamānaḥ |
चक्राम वज्रीव दितेः सुतेषु सर्वैश्च देवैर् ऋषिभिश्च जुष्टः । (३।२)
cakrāma vajrīva diteḥ suteṣu sarvaiśca devair ṛṣibhiśca juṣṭaḥ |
श्यामो युवा वारणमत्तगामी कृत्वा महत् कर्म सुदुष्करं तत् । (३।३)
śyāmo yuvā vāraṇamattagāmī kṛtvā mahat karma suduṣkaraṃ tat |
विक्षोभ्य विद्राव्य च पार्थिवांस्तान् स्वतेजसा दुष्प्रतिवीक्ष्यरूपौ ॥ (३।४)
vikṣobhya vidrāvya ca pārthivāṃstān svatejasā duṣprativīkṣyarūpau ||
कृष्णा च गृह्याजिनम् अन्वयात् तं नागं यथा नागवधूः प्रहृष्टा । (४।१)
kṛṣṇā ca gṛhyājinam anvayāt taṃ nāgaṃ yathā nāgavadhūḥ prahṛṣṭā |
यः सूतपुत्रेण चकार युद्धं शङ्के ऽर्जुनं तं त्रिदशेशवीर्यम् । (४।२)
yaḥ sūtaputreṇa cakāra yuddhaṃ śaṅke 'rjunaṃ taṃ tridaśeśavīryam |
अमृष्यमाणेषु नराधिपेषु क्रुद्धेषु तं तत्र समापतत्सु ॥ (४।३)
amṛṣyamāṇeṣu narādhipeṣu kruddheṣu taṃ tatra samāpatatsu ||
ततो ऽपरः पार्थिवराजमध्ये प्रवृद्धम् आरुज्य महीप्ररोहम् । (५।१)
tato 'paraḥ pārthivarājamadhye pravṛddham ārujya mahīpraroham |
प्रकालयन्न् एव स पार्थिवौघान् क्रुद्धो ऽन्तकः प्राणभृतो यथैव । (५।२)
prakālayann eva sa pārthivaughān kruddho 'ntakaḥ prāṇabhṛto yathaiva |
तं भीमसेनं परितर्कयामि यः पातयामास रणे तु शल्यम् ॥ (५।३)
taṃ bhīmasenaṃ paritarkayāmi yaḥ pātayāmāsa raṇe tu śalyam ||
तौ पार्थिवानां मिषतां नरेन्द्र कृष्णाम् उपादाय गतौ नराग्र्यौ । (६।१)
tau pārthivānāṃ miṣatāṃ narendra kṛṣṇām upādāya gatau narāgryau |
विभ्राजमानाविव चन्द्रसूर्यौ बाह्यां पुराद् भार्गवकर्मशालाम् ॥ (६।२)
vibhrājamānāviva candrasūryau bāhyāṃ purād bhārgavakarmaśālām ||
तत्रोपविष्टार्चिर् इवानलस्य तेषां जनित्रीति मम प्रतर्कः । (७।१)
tatropaviṣṭārcir ivānalasya teṣāṃ janitrīti mama pratarkaḥ |
तथाविधैर् एव नरप्रवीरैर् उपोपविष्टैस्त्रिभिर् अग्निकल्पैः ॥ (७।२)
tathāvidhair eva narapravīrair upopaviṣṭaistribhir agnikalpaiḥ ||
तस्यास्ततस्तावभिवाद्य पादाव् उक्त्वा च कृष्णाम् अभिवादयेति । (८।१)
tasyāstatastāvabhivādya pādāv uktvā ca kṛṣṇām abhivādayeti |
स्थितौ च तत्रैव निवेद्य कृष्णां भैक्षप्रचाराय गता नराग्र्याः ॥ (८।२)
sthitau ca tatraiva nivedya kṛṣṇāṃ bhaikṣapracārāya gatā narāgryāḥ ||
तेषां तु भैक्षं प्रतिगृह्य कृष्णा कृत्वा बलिं ब्राह्मणसाच्च कृत्वा । (९।१)
teṣāṃ tu bhaikṣaṃ pratigṛhya kṛṣṇā kṛtvā baliṃ brāhmaṇasācca kṛtvā |
तां चैव वृद्धां परिविष्य तांश्च नरप्रवीरान् स्वयम् अप्यभुङ्क्त ॥ (९।२)
tāṃ caiva vṛddhāṃ pariviṣya tāṃśca narapravīrān svayam apyabhuṅkta ||
सुप्तास्तु ते पार्थिव सर्व एव कृष्णा तु तेषां चरणोपधानम् । (१०।१)
suptāstu te pārthiva sarva eva kṛṣṇā tu teṣāṃ caraṇopadhānam |
आसीत् पृथिव्यां शयनं च तेषां दर्भाजिनाग्र्यास्तरणोपपन्नम् ॥ (१०।२)
āsīt pṛthivyāṃ śayanaṃ ca teṣāṃ darbhājināgryāstaraṇopapannam ||
ते नर्दमाना इव कालमेघाः कथा विचित्राः कथयांबभूवुः । (११।१)
te nardamānā iva kālameghāḥ kathā vicitrāḥ kathayāṃbabhūvuḥ |
न वैश्यशूद्रौपयिकीः कथास्ता न च द्विजातेः कथयन्ति वीराः ॥ (११।२)
na vaiśyaśūdraupayikīḥ kathāstā na ca dvijāteḥ kathayanti vīrāḥ ||
निःसंशयं क्षत्रियपुंगवास्ते यथा हि युद्धं कथयन्ति राजन् । (१२।१)
niḥsaṃśayaṃ kṣatriyapuṃgavāste yathā hi yuddhaṃ kathayanti rājan |
आशा हि नो व्यक्तम् इयं समृद्धा मुक्तान् हि पार्थाञ् शृणुमो ऽग्निदाहात् ॥ (१२।२)
āśā hi no vyaktam iyaṃ samṛddhā muktān hi pārthāñ śṛṇumo 'gnidāhāt ||
यथा हि लक्ष्यं निहतं धनुश्च सज्यं कृतं तेन तथा प्रसह्य । (१३।१)
yathā hi lakṣyaṃ nihataṃ dhanuśca sajyaṃ kṛtaṃ tena tathā prasahya |
यथा च भाषन्ति परस्परं ते छन्ना ध्रुवं ते प्रचरन्ति पार्थाः ॥ (१३।२)
yathā ca bhāṣanti parasparaṃ te channā dhruvaṃ te pracaranti pārthāḥ ||
ततः स राजा द्रुपदः प्रहृष्टः पुरोहितं प्रेषयां तत्र चक्रे । (१४।१)
tataḥ sa rājā drupadaḥ prahṛṣṭaḥ purohitaṃ preṣayāṃ tatra cakre |
विद्याम युष्मान् इति भाषमाणो महात्मनः पाण्डुसुताः स्थ कच्चित् ॥ (१४।२)
vidyāma yuṣmān iti bhāṣamāṇo mahātmanaḥ pāṇḍusutāḥ stha kaccit ||
गृहीतवाक्यो नृपतेः पुरोधा गत्वा प्रशंसाम् अभिधाय तेषाम् । (१५।१)
gṛhītavākyo nṛpateḥ purodhā gatvā praśaṃsām abhidhāya teṣām |
वाक्यं यथावन् नृपतेः समग्रम् उवाच तान् स क्रमवित् क्रमेण ॥ (१५।२)
vākyaṃ yathāvan nṛpateḥ samagram uvāca tān sa kramavit krameṇa ||
विज्ञातुम् इच्छत्यवनीश्वरो वः पाञ्चालराजो द्रुपदो वरार्हाः । (१६।१)
vijñātum icchatyavanīśvaro vaḥ pāñcālarājo drupado varārhāḥ |
लक्ष्यस्य वेद्धारम् इमं हि दृष्ट्वा हर्षस्य नान्तं परिपश्यते सः ॥ (१६।२)
lakṣyasya veddhāram imaṃ hi dṛṣṭvā harṣasya nāntaṃ paripaśyate saḥ ||
तद् आचड्ढ्वं ज्ञातिकुलानुपूर्वीं पदं शिरःसु द्विषतां कुरुध्वम् । (१७।१)
tad ācaḍḍhvaṃ jñātikulānupūrvīṃ padaṃ śiraḥsu dviṣatāṃ kurudhvam |
प्रह्लादयध्वं हृदयं ममेदं पाञ्चालराजस्य सहानुगस्य ॥ (१७।२)
prahlādayadhvaṃ hṛdayaṃ mamedaṃ pāñcālarājasya sahānugasya ||
पाण्डुर् हि राजा द्रुपदस्य राज्ञः प्रियः सखा चात्मसमो बभूव । (१८।१)
pāṇḍur hi rājā drupadasya rājñaḥ priyaḥ sakhā cātmasamo babhūva |
तस्यैष कामो दुहिता ममेयं स्नुषा यदि स्याद् इति कौरवस्य ॥ (१८।२)
tasyaiṣa kāmo duhitā mameyaṃ snuṣā yadi syād iti kauravasya ||
अयं च कामो द्रुपदस्य राज्ञो हृदि स्थितो नित्यम् अनिन्दिताङ्गाः । (१९।१)
ayaṃ ca kāmo drupadasya rājño hṛdi sthito nityam aninditāṅgāḥ |
यद् अर्जुनो वै पृथुदीर्घबाहुर् धर्मेण विन्देत सुतां ममेति । (१९।२)
yad arjuno vai pṛthudīrghabāhur dharmeṇa vindeta sutāṃ mameti |
तद् वै श्रुत्वा पाण्डवाः सर्व एव राज्ञा यद् उक्तं द्रुपदेन वाक्यम् । (१९।३)
tad vai śrutvā pāṇḍavāḥ sarva eva rājñā yad uktaṃ drupadena vākyam |
कुन्त्या सार्धं मानयां चापि चक्रुः पुरोहितं ते पुरुषप्रवीराः । (१९।४)
kuntyā sārdhaṃ mānayāṃ cāpi cakruḥ purohitaṃ te puruṣapravīrāḥ |
कृतं हि तत् स्यात् सुकृतं ममेदं यशश्च पुण्यं च हितं तद् एतत् ॥ (१९।५)
kṛtaṃ hi tat syāt sukṛtaṃ mamedaṃ yaśaśca puṇyaṃ ca hitaṃ tad etat ||
तथोक्तवाक्यं तु पुरोहितं तं स्थितं विनीतं समुदीक्ष्य राजा । (२०।१)
tathoktavākyaṃ tu purohitaṃ taṃ sthitaṃ vinītaṃ samudīkṣya rājā |
समीपस्थं भीमम् इदं शशास प्रदीयतां पाद्यम् अर्घ्यं तथास्मै ॥ (२०।२)
samīpasthaṃ bhīmam idaṃ śaśāsa pradīyatāṃ pādyam arghyaṃ tathāsmai ||
मान्यः पुरोधा द्रुपदस्य राज्ञस् तस्मै प्रयोज्याभ्यधिकैव पूजा । (२१।१)
mānyaḥ purodhā drupadasya rājñas tasmai prayojyābhyadhikaiva pūjā |
भीमस्तथा तत् कृतवान् नरेन्द्र तां चैव पूजां प्रतिसंगृहीत्वा ॥ (२१।२)
bhīmastathā tat kṛtavān narendra tāṃ caiva pūjāṃ pratisaṃgṛhītvā ||
सुखोपविष्टं तु पुरोहितं तं युधिष्ठिरो ब्राह्मणम् इत्युवाच । (२२।१)
sukhopaviṣṭaṃ tu purohitaṃ taṃ yudhiṣṭhiro brāhmaṇam ityuvāca |
पाञ्चालराजेन सुता निसृष्टा स्वधर्मदृष्टेन यथानुकामम् ॥ (२२।२)
pāñcālarājena sutā nisṛṣṭā svadharmadṛṣṭena yathānukāmam ||
प्रदिष्टशुल्का द्रुपदेन राज्ञा सानेन वीरेण तथानुवृत्ता । (२३।१)
pradiṣṭaśulkā drupadena rājñā sānena vīreṇa tathānuvṛttā |
न तत्र वर्णेषु कृता विवक्षा न जीवशिल्पे न कुले न गोत्रे ॥ (२३।२)
na tatra varṇeṣu kṛtā vivakṣā na jīvaśilpe na kule na gotre ||
कृतेन सज्येन हि कार्मुकेण विद्धेन लक्ष्येण च संनिसृष्टा । (२४।१)
kṛtena sajyena hi kārmukeṇa viddhena lakṣyeṇa ca saṃnisṛṣṭā |
सेयं तथानेन महात्मनेह कृष्णा जिता पार्थिवसंघमध्ये ॥ (२४।२)
seyaṃ tathānena mahātmaneha kṛṣṇā jitā pārthivasaṃghamadhye ||
नैवंगते सौमकिर् अद्य राजा संतापम् अर्हत्यसुखाय कर्तुम् । (२५।१)
naivaṃgate saumakir adya rājā saṃtāpam arhatyasukhāya kartum |
कामश्च यो ऽसौ द्रुपदस्य राज्ञः स चापि संपत्स्यति पार्थिवस्य ॥ (२५।२)
kāmaśca yo 'sau drupadasya rājñaḥ sa cāpi saṃpatsyati pārthivasya ||
अप्राप्यरूपां हि नरेन्द्रकन्याम् इमाम् अहं ब्राह्मण साधु मन्ये । (२६।१)
aprāpyarūpāṃ hi narendrakanyām imām ahaṃ brāhmaṇa sādhu manye |
न तद् धनुर् मन्दबलेन शक्यं मौर्व्या समायोजयितुं तथा हि । (२६।२)
na tad dhanur mandabalena śakyaṃ maurvyā samāyojayituṃ tathā hi |
न चाकृतास्त्रेण न हीनजेन लक्ष्यं तथा पातयितुं हि शक्यम् ॥ (२६।३)
na cākṛtāstreṇa na hīnajena lakṣyaṃ tathā pātayituṃ hi śakyam ||
तस्मान् न तापं दुहितुर् निमित्तं पाञ्चालराजो ऽर्हति कर्तुम् अद्य । (२७।१)
tasmān na tāpaṃ duhitur nimittaṃ pāñcālarājo 'rhati kartum adya |
न चापि तत् पातनम् अन्यथेह कर्तुं विषह्यं भुवि मानवेन ॥ (२७।२)
na cāpi tat pātanam anyatheha kartuṃ viṣahyaṃ bhuvi mānavena ||
एवं ब्रुवत्येव युधिष्ठिरे तु पाञ्चालराजस्य समीपतो ऽन्यः । (२८।१)
evaṃ bruvatyeva yudhiṣṭhire tu pāñcālarājasya samīpato 'nyaḥ |
तत्राजगामाशु नरो द्वितीयो निवेदयिष्यन्न् इह सिद्धम् अन्नम् ॥ (२८।२)
tatrājagāmāśu naro dvitīyo nivedayiṣyann iha siddham annam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.