भीष्म उवाच । (१।१)

इत्युक्तो ऽभिप्रशस्यैतत् परमर्षेस्तु शासनम् । (१।२)

मोक्षधर्मार्थसंयुक्तम् इदं प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ (१।३)

शुक उवाच । (२।१)

प्रजावाञ् श्रोत्रियो यज्वा वृद्धः प्रज्ञो ऽनसूयकः । (२।२)

अनागतम् अनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥ (२।३)

तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया । (३।१)

सांख्ये वा यदि वा योगे एतत् पृष्टो ऽभिधत्स्व मे ॥ (३।२)

मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं समवाप्यते । (४।१)

येनोपायेन पुरुषैस्तच्च व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (४।२)

व्यास उवाच । (५।१)

नान्यत्र विद्यातपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् । (५।२)

नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥ (५।३)

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः । (६।१)

भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु ॥ (६।२)

भूमेर् देहो जलात् सारो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते । (७।१)

प्राणापानाश्रयो वायुः खेष्वाकाशं शरीरिणाम् ॥ (७।२)

क्रान्ते विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भुक्तम् अर्छति । (८।१)

कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती ॥ (८।२)

कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । (९।१)

दर्शनानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये ॥ (९।२)

शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् । (१०।१)

इन्द्रियाणि पृथक् त्वर्थान्मनसो दर्शयन्त्युत ॥ (१०।२)

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान् यन्तेव वाजिनः । (११।१)

मनश्चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥ (११।२)

इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः । (१२।१)

नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा ॥ (१२।२)

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः । (१३।१)

प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥ (१३।२)

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतना । (१४।१)

सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कदाचन ॥ (१४।२)

एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर् गुणैः । (१५।१)

मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानम् आत्मनि ॥ (१५।२)

न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः । (१६।१)

मनसा संप्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते ॥ (१६।२)

अशब्दस्पर्शरूपं तद् अरसागन्धम् अव्ययम् । (१७।१)

अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् ॥ (१७।२)

अव्यक्तं व्यक्तदेहेषु मर्त्येष्वमरम् आश्रितम् । (१८।१)

यो ऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ (१८।२)

विद्याभिजनसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । (१९।१)

शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ (१९।२)

स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च । (२०।१)

वसत्येको महान् आत्मा येन सर्वम् इदं ततम् ॥ (२०।२)

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । (२१।१)

यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (२१।२)

यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि । (२२।१)

य एवं सततं वेद सो ऽमृतत्वाय कल्पते ॥ (२२।२)

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च । (२३।१)

देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ (२३।२)

शकुनीनाम् इवाकाशे जले वारिचरस्य वा । (२४।१)

यथा गतिर् न दृश्येत तथैव सुमहात्मनः ॥ (२४।२)

कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनात्मनि । (२५।१)

यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं न वेदेह कश्चन ॥ (२५।२)

न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च तिरः पुनः । (२६।१)

न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव कश्चित् कुतश्चन ॥ (२६।२)

सर्वे ऽन्तःस्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन । (२७।१)

यः सहस्रं समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः ॥ (२७।२)

नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्यपि स्यान्मनोजवः । (२८।१)

तस्मात् सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः ॥ (२८।२)

सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । (२९।१)

सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥ (२९।२)

तद् एवाणोर् अणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम् । (३०।१)

तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ (३०।२)

अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावो ऽयम् आत्मनः । (३१।१)

क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं ह्यमृतम् अक्षरम् ॥ (३१।२)

नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी । (३२।१)

ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ (३२।२)

हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संश्रयेण च । (३३।१)

शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः ॥ (३३।२)

हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् । (३४।१)

तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥ (३४।२)