पुलस्त्य उवाच । (१।१)

अथ संध्यां समासाद्य संवेद्यं तीर्थम् उत्तमम् । (१।२)

उपस्पृश्य नरो विद्वान् भवेन्नास्त्यत्र संशयः ॥ (१।३)

रामस्य च प्रसादेन तीर्थं राजन् कृतं पुरा । (२।१)

तल्लोहित्यं समासाद्य विन्द्याद् बहु सुवर्णकम् ॥ (२।२)

करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । (३।१)

अश्वमेधम् अवाप्नोति कृते पैतामहे विधौ ॥ (३।२)

गङ्गायास् त्वथ राजेन्द्र सागरस्य च संगमे । (४।१)

अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ (४।२)

गङ्गायास् त्वपरं द्वीपं प्राप्य यः स्नाति भारत । (५।१)

त्रिरात्रोपोषितो राजन् सर्वकामान् अवाप्नुयात् ॥ (५।२)

ततो वैतरणीं गत्वा नदीं पापप्रमोचनीम् । (६।१)

विरजं तीर्थम् आसाद्य विराजति यथा शशी ॥ (६।२)

प्रभवेच्च कुले पुण्ये सर्वपापं व्यपोहति । (७।१)

गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति च कुलं नरः ॥ (७।२)

शोणस्य ज्योतिरथ्याश् च संगमे निवसञ्शुचिः । (८।१)

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ (८।२)

शोणस्य नर्मदायाश् च प्रभवे कुरुनन्दन । (९।१)

वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत् ॥ (९।२)

ऋषभं तीर्थम् आसाद्य कोशलायां नराधिप । (१०।१)

वाजपेयम् अवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ (१०।२)

कोशलायां समासाद्य कालतीर्थ उपस्पृशेत् । (११।१)

वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशयः ॥ (११।२)

पुष्पवत्याम् उपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । (१२।१)

गोसहस्रफलं विन्द्यात् कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ (१२।२)

ततो बदरिकातीर्थे स्नात्वा प्रयतमानसः । (१३।१)

दीर्घम् आयुर् अवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ (१३।२)

ततो महेन्द्रम् आसाद्य जामदग्न्यनिषेवितम् । (१४।१)

रामतीर्थे नरः स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥ (१४।२)

मतंगस्य तु केदारस् तत्रैव कुरुनन्दन । (१५।१)

तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत् ॥ (१५।२)

श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीर उपस्पृशेत् । (१६।१)

अश्वमेधम् अवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ (१६।२)

श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः । (१७।१)

न्यवसत् परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैर् वृतः ॥ (१७।२)

तत्र देवह्रदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः । (१८।१)

अश्वमेधम् अवाप्नोति परां सिद्धिं च गच्छति ॥ (१८।२)

ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्येषु सुरपूजितम् । (१९।१)

वाजपेयम् अवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते ॥ (१९।२)

ततो गच्छेत कावेरीं वृताम् अप्सरसां गणैः । (२०।१)

तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत् ॥ (२०।२)

ततस् तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थ उपस्पृशेत् । (२१।१)

तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (२१।२)

अथ गोकर्णम् आसाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । (२२।१)

समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ (२२।२)

यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश् च तपोधनाः । (२३।१)

भूतयक्षपिशाचाश् च किंनराः समहोरगाः ॥ (२३।२)

सिद्धचारणगन्धर्वा मानुषाः पन्नगास् तथा । (२४।१)

सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम् ॥ (२४।२)

तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । (२५।१)

दशाश्वमेधम् आप्नोति गाणपत्यं च विन्दति । (२५।२)

उष्य द्वादशरात्रं तु कृतात्मा भवते नरः ॥ (२५।३)

तत एव तु गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् । (२६।१)

त्रिरात्रम् उषितस् तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥ (२६।२)

निदर्शनं च प्रत्यक्षं ब्राह्मणानां नराधिप । (२७।१)

गायत्रीं पठते यस् तु योनिसंकरजस् तथा । (२७।२)

गाथा वा गीतिका वापि तस्य संपद्यते नृप ॥ (२७।३)

संवर्तस्य तु विप्रर्षेर् वापीम् आसाद्य दुर्लभाम् । (२८।१)

रूपस्य भागी भवति सुभगश् चैव जायते ॥ (२८।२)

ततो वेण्णां समासाद्य तर्पयेत् पितृदेवताः । (२९।१)

मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः ॥ (२९।२)

ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम् । (३०।१)

गवामयम् अवाप्नोति वासुकेर् लोकम् आप्नुयात् ॥ (३०।२)

वेण्णायाः संगमे स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत् । (३१।१)

वरदासंगमे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ (३१।२)

ब्रह्मस्थानं समासाद्य त्रिरात्रम् उषितो नरः । (३२।१)

गोसहस्रफलं विन्देत् स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ (३२।२)

कुशप्लवनम् आसाद्य ब्रह्मचारी समाहितः । (३३।१)

त्रिरात्रम् उषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् ॥ (३३।२)

ततो देवह्रदे रम्ये कृष्णवेण्णाजलोद्भवे । (३४।१)

जातिमात्रह्रदे चैव तथा कन्याश्रमे नृप ॥ (३४।२)

यत्र क्रतुशतैर् इष्ट्वा देवराजो दिवं गतः । (३५।१)

अग्निष्टोमशतं विन्देद् गमनाद् एव भारत ॥ (३५।२)

सर्वदेवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । (३६।१)

जातिमात्रह्रदे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नरः ॥ (३६।२)

ततो ऽवाप्य महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् । (३७।१)

पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ (३७।२)

दण्डकारण्यम् आसाद्य महाराज उपस्पृशेत् । (३८।१)

गोसहस्रफलं तत्र स्नातमात्रस्य भारत ॥ (३८।२)

शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः । (३९।१)

न दुर्गतिम् अवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥ (३९।२)

ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम् । (४०।१)

रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद् बहु सुवर्णकम् ॥ (४०।२)

सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः । (४१।१)

महत् पुण्यम् अवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ॥ (४१।२)

ततो देवपथं गच्छेन् नियतो नियताशनः । (४२।१)

देवसत्त्रस्य यत् पुण्यं तद् अवाप्नोति मानवः ॥ (४२।२)

तुङ्गकारण्यम् आसाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । (४३।१)

वेदान् अध्यापयत् तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा ॥ (४३।२)

तत्र वेदान् प्रनष्टांस्तु मुनेर् अङ्गिरसः सुतः । (४४।१)

उपविष्टो महर्षीणाम् उत्तरीयेषु भारत ॥ (४४।२)

ॐकारेण यथान्यायं सम्यग् उच्चारितेन च । (४५।१)

येन यत् पूर्वम् अभ्यस्तं तत् तस्य समुपस्थितम् ॥ (४५।२)

ऋषयस् तत्र देवाश्च वरुणो ऽग्निः प्रजापतिः । (४६।१)

हरिर् नारायणो देवो महादेवस् तथैव च ॥ (४६।२)

पितामहश्च भगवान् देवैः सह महाद्युतिः । (४७।१)

भृगुं नियोजयामास याजनार्थे महाद्युतिम् ॥ (४७।२)

ततः स चक्रे भगवान् ऋषीणां विधिवत् तदा । (४८।१)

सर्वेषां पुनर् आधानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ (४८।२)

आज्यभागेन वै तत्र तर्पितास् तु यथाविधि । (४९।१)

देवास् त्रिभुवनं याता ऋषयश् च यथासुखम् ॥ (४९।२)

तद् अरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम । (५०।१)

पापं प्रणश्यते सर्वं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ॥ (५०।२)

तत्र मासं वसेद् धीरो नियतो नियताशनः । (५१।१)

ब्रह्मलोकं व्रजेद् राजन् पुनीते च कुलं नरः ॥ (५१।२)

मेधाविकं समासाद्य पितॄन् देवांश् च तर्पयेत् । (५२।१)

अग्निष्टोमम् अवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥ (५२।२)

ततः कालञ्जरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम् । (५३।१)

तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ (५३।२)

आत्मानं साधयेत् तत्र गिरौ कालञ्जरे नृप । (५४।१)

स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ (५४।२)

ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशां पते । (५५।१)

मन्दाकिनीं समासाद्य नदीं पापप्रमोचनीम् ॥ (५५।२)

तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः । (५६।१)

अश्वमेधम् अवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ॥ (५६।२)

ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानम् अनुत्तमम् । (५७।१)

यत्र देवो महासेनो नित्यं संनिहितो नृपः ॥ (५७।२)

पुमांस् तत्र नरश्रेष्ठ गमनाद् एव सिध्यति । (५८।१)

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ (५८।२)

प्रदक्षिणम् उपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन् नरः । (५९।१)

अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी ॥ (५९।२)

तत्र कूपो महाराज विश्रुतो भरतर्षभ । (६०।१)

समुद्रास् तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर ॥ (६०।२)

तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । (६१।१)

नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम् ॥ (६१।२)

ततो गच्छेत् कुरुश्रेष्ठ शृङ्गवेरपुरं महत् । (६२।१)

यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा ॥ (६२।२)

गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः । (६३।१)

विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति ॥ (६३।२)

अभिगम्य महादेवम् अभ्यर्च्य च नराधिप । (६४।१)

प्रदक्षिणम् उपावृत्य गाणपत्यम् अवाप्नुयात् ॥ (६४।२)

ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागम् ऋषिसंस्तुतम् । (६५।१)

यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश् च सदिगीश्वराः ॥ (६५।२)

लोकपालाश् च साध्याश्च नैरृताः पितरस् तथा । (६६।१)

सनत्कुमारप्रमुखास् तथैव परमर्षयः ॥ (६६।२)

अङ्गिरःप्रमुखाश् चैव तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे । (६७।१)

तथा नागाः सुपर्णाश्च सिद्धाश्चक्रचरास् तथा ॥ (६७।२)

सरितः सागराश् चैव गन्धर्वाप्सरसस् तथा । (६८।१)

हरिश् च भगवान् आस्ते प्रजापतिपुरस्कृतः ॥ (६८।२)

तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्ये च जाह्नवी । (६९।१)

प्रयागाद् अभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता ॥ (६९।२)

तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता । (७०।१)

यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी ॥ (७०।२)

गङ्गायमुनयोर् मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम् । (७१।१)

प्रयागं जघनस्यान्तम् उपस्थम् ऋषयो विदुः ॥ (७१।२)

प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा । (७२।१)

तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः ॥ (७२।२)

तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर । (७३।१)

प्रजापतिम् उपासन्ते ऋषयश्च महाव्रताः । (७३।२)

यजन्ते क्रतुभिर् देवास् तथा चक्रचरा नृप ॥ (७३।३)

ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत । (७४।१)

प्रयागः सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो ॥ (७४।२)

श्रवणात् तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनाद् अपि । (७५।१)

मृत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते ॥ (७५।२)

तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः । (७६।१)

पुण्यं स फलम् आप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ (७६।२)

एषा यजनभूमिर् हि देवानाम् अपि सत्कृता । (७७।१)

तत्र दत्तं सूक्ष्मम् अपि महद् भवति भारत ॥ (७७।२)

न वेदवचनात् तात न लोकवचनाद् अपि । (७८।१)

मतिर् उत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति ॥ (७८।२)

दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः । (७९।१)

येषां सांनिध्यम् अत्रैव कीर्तितं कुरुनन्दन ॥ (७९।२)

चातुर्वेदे च यत् पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् । (८०।१)

स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे ॥ (८०।२)

तत्र भोगवती नाम वासुकेस् तीर्थम् उत्तमम् । (८१।१)

तत्राभिषेकं यः कुर्यात् सो ऽश्वमेधम् अवाप्नुयात् ॥ (८१।२)

तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । (८२।१)

दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन ॥ (८२।२)

यत्र गङ्गा महाराज स देशस् तत् तपोवनम् । (८३।१)

सिद्धक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम् ॥ (८३।२)

इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनाम् आत्मजस्य च । (८४।१)

सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च ॥ (८४।२)

इदं धर्म्यम् इदं पुण्यम् इदं मेध्यम् इदं सुखम् । (८५।१)

इदं स्वर्ग्यम् इदं रम्यम् इदं पावनम् उत्तमम् ॥ (८५।२)

महर्षीणाम् इदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् । (८६।१)

अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मलत्वम् अवाप्नुयात् ॥ (८६।२)

यश्चेदं शृणुयान् नित्यं तीर्थपुण्यं सदा शुचिः । (८७।१)

जातीः स स्मरते बह्वीर् नाकपृष्ठे च मोदते ॥ (८७।२)

गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि च । (८८।१)

मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमीक्षया ॥ (८८।२)

एतानि वसुभिः साध्यैर् आदित्यैर् मरुदश्विभिः । (८९।१)

ऋषिभिर् देवकल्पैश् च श्रितानि सुकृतैषिभिः ॥ (८९।२)

एवं त्वम् अपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत । (९०।१)

व्रज तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्धते ॥ (९०।२)

भावितैः कारणैः पूर्वम् आस्तिक्याच्छ्रुतिदर्शनात् । (९१।१)

प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः ॥ (९१।२)

नाव्रतो नाकृतात्मा च नाशुचिर् न च तस्करः । (९२।१)

स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर् नरः ॥ (९२।२)

त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना । (९३।१)

पितरस् तारितास् तात सर्वे च प्रपितामहाः ॥ (९३।२)

पितामहपुरोगाश् च देवाः सर्षिगणा नृप । (९४।१)

तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यम् एवाभितोषिताः ॥ (९४।२)

अवाप्स्यसि च लोकान् वै वसूनां वासवोपम । (९५।१)

कीर्तिं च महतीं भीष्म प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम् ॥ (९५।२)

नारद उवाच । (९६।१)

एवम् उक्त्वाभ्यनुज्ञाप्य पुलस्त्यो भगवान् ऋषिः । (९६।२)

प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत ॥ (९६।३)

भीष्मश्च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् । (९७।१)

पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीम् अनुचक्रमे ॥ (९७।२)

अनेन विधिना यस् तु पृथिवीं संचरिष्यति । (९८।१)

अश्वमेधशतस्याग्र्यं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यते ॥ (९८।२)

अतश् चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्मम् उत्तमम् । (९९।१)

नेता च त्वम् ऋषीन् यस्मात् तेन ते ऽष्टगुणं फलम् ॥ (९९।२)

रक्षोगणावकीर्णानि तीर्थान्येतानि भारत । (१००।१)

न गतिर् विद्यते ऽन्यस्य त्वाम् ऋते कुरुनन्दन ॥ (१००।२)

इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थार्थसंश्रितम् । (१०१।१)

यः पठेत् कल्यम् उत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (१०१।२)

ऋषिमुख्याः सदा यत्र वाल्मीकिस् त्वथ काश्यपः । (१०२।१)

आत्रेयस् त्वथ कौण्डिन्यो विश्वामित्रो ऽथ गौतमः ॥ (१०२।२)

असितो देवलश् चैव मार्कण्डेयो ऽथ गालवः । (१०३।१)

भरद्वाजो वसिष्ठश्च मुनिर् उद्दालकस् तथा ॥ (१०३।२)

शौनकः सह पुत्रेण व्यासश् च जपतां वरः । (१०४।१)

दुर्वासाश् च मुनिश्रेष्ठो गालवश् च महातपाः ॥ (१०४।२)

एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास् तपोधनाः । (१०५।१)

एभिः सह महाराज तीर्थान्येतान्यनुव्रज ॥ (१०५।२)

एष वै लोमशो नाम देवर्षिर् अमितद्युतिः । (१०६।१)

समेष्यति त्वया चैव तेन सार्धम् अनुव्रज ॥ (१०६।२)

मया च सह धर्मज्ञ तीर्थान्येतान्यनुव्रज । (१०७।१)

प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषः ॥ (१०७।२)

यथा ययातिर् धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः । (१०८।१)

तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे ॥ (१०८।२)

यथा भगीरथो राजा यथा रामश् च विश्रुतः । (१०९।१)

तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवान् इव ॥ (१०९।२)

यथा मनुर् यथेक्ष्वाकुर् यथा पूरुर् महायशाः । (११०।१)

यथा वैन्यो महातेजास् तथा त्वम् अपि विश्रुतः ॥ (११०।२)

यथा च वृत्रहा सर्वान् सपत्नान् निर्दहत् पुरा । (१११।१)

तथा शत्रुक्षयं कृत्वा प्रजास् त्वं पालयिष्यसि ॥ (१११।२)

स्वधर्मविजिताम् उर्वीं प्राप्य राजीवलोचन । (११२।१)

ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा ॥ (११२।२)

वैशम्पायन उवाच । (११३।१)

एवम् आश्वास्य राजानं नारदो भगवान् ऋषिः । (११३।२)

अनुज्ञाप्य महात्मानं तत्रैवान्तरधीयत ॥ (११३।३)

युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा तम् एवार्थं विचिन्तयन् । (११४।१)

तीर्थयात्राश्रयं पुण्यम् ऋषीणां प्रत्यवेदयत् ॥ (११४।२)