भीम उवाच । (१।१)

पूर्वरूपम् अदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन । (१।२)

यदि ते ऽहम् अनुग्राह्यो दर्शयात्मानम् आत्मना ॥ (१।३)

वैशम्पायन उवाच । (२।१)

एवम् उक्तस् तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः । (२।२)

तद् रूपं दर्शयामास यद् वै सागरलङ्घने ॥ (२।३)

भ्रातुः प्रियम् अभीप्सन् वै चकार सुमहद् वपुः । (३।१)

देहस् तस्य ततो ऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः ॥ (३।२)

तद् रूपं कदलीषण्डं छादयन्न् अमितद्युतिः । (४।१)

गिरेश् चोच्छ्रयम् आगम्य तस्थौ तत्र स वानरः ॥ (४।२)

समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः । (५।१)

ताम्रेक्षणस् तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः । (५।२)

दीर्घलाङ्गूलम् आविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः ॥ (५।३)

तद् रूपं महद् आलक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दनः । (६।१)

विसिस्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः ॥ (६।२)

तम् अर्कम् इव तेजोभिः सौवर्णम् इव पर्वतम् । (७।१)

प्रदीप्तम् इव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत् ॥ (७।२)

आबभाषे च हनुमान् भीमसेनं स्मयन्न् इव । (८।१)

एतावद् इह शक्तस् त्वं रूपं द्रष्टुं ममानघ ॥ (८।२)

वर्धे ऽहं चाप्यतो भूयो यावन् मे मनसेप्सितम् । (९।१)

भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिर् ओजसा ॥ (९।२)

तद् अद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यमन्दरसंनिभम् । (१०।१)

दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः ॥ (१०।२)

प्रत्युवाच ततो भीमः सम्प्रहृष्टतनूरुहः । (११।१)

कृताञ्जलिर् अदीनात्मा हनूमन्तम् अवस्थितम् ॥ (११।२)

दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो । (१२।१)

संहरस्व महावीर्य स्वयम् आत्मानम् आत्मना ॥ (१२।२)

न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरम् इवोदितम् । (१३।१)

अप्रमेयम् अनाधृष्यं मैनाकम् इव पर्वतम् ॥ (१३।२)

विस्मयश् चैव मे वीर सुमहान् मनसो ऽद्य वै । (१४।१)

यद् रामस् त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणम् अभ्यगात् ॥ (१४।२)

त्वम् एव शक्तस् तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम् । (१५।१)

स्वबाहुबलम् आश्रित्य विनाशयितुम् ओजसा ॥ (१५।२)

न हि ते किंचिद् अप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते । (१६।१)

तव नैकस्य पर्याप्तो रावणः सगणो युधि ॥ (१६।२)

एवम् उक्तस् तु भीमेन हनूमान् प्लवगर्षभः । (१७।१)

प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥ (१७।२)

एवम् एतन् महाबाहो यथा वदसि भारत । (१८।१)

भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः ॥ (१८।२)

मया तु तस्मिन् निहते रावणे लोककण्टके । (१९।१)

कीर्तिर् नश्येद् राघवस्य तत एतद् उपेक्षितम् ॥ (१९।२)

तेन वीरेण हत्वा तु सगणं राक्षसाधिपम् । (२०।१)

आनीता स्वपुरं सीता लोके कीर्तिश् च स्थापिता ॥ (२०।२)

तद् गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः । (२१।१)

अरिष्टं क्षेमम् अध्वानं वायुना परिरक्षितः ॥ (२१।२)

एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते । (२२।१)

द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः ॥ (२२।२)

न च ते तरसा कार्यः कुसुमावचयः स्वयम् । (२३।१)

दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः ॥ (२३।२)

बलिहोमनमस्कारैर् मन्त्रैश् च भरतर्षभ । (२४।१)

दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत ॥ (२४।२)

मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्मम् अनुपालय । (२५।१)

स्वधर्मस्थः परं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च ॥ (२५।२)

न हि धर्मम् अविज्ञाय वृद्धान् अनुपसेव्य च । (२६।१)

धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैर् अपि ॥ (२६।२)

अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश् चाधर्मसंज्ञितः । (२७।१)

विज्ञातव्यो विभागेन यत्र मुह्यन्त्यबुद्धयः ॥ (२७।२)

आचारसम्भवो धर्मो धर्माद् वेदाः समुत्थिताः । (२८।१)

वेदैर् यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर् देवाः प्रतिष्ठिताः ॥ (२८।२)

वेदाचारविधानोक्तैर् यज्ञैर् धार्यन्ति देवताः । (२९।१)

बृहस्पत्युशनोक्तैश् च नयैर् धार्यन्ति मानवाः ॥ (२९।२)

पण्याकरवणिज्याभिः कृष्याथो योनिपोषणैः । (३०।१)

वार्त्तया धार्यते सर्वं धर्मैर् एतैर् द्विजातिभिः ॥ (३०।२)

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस् तिस्रो विद्या विजानताम् । (३१।१)

ताभिः सम्यक्प्रयुक्ताभिर् लोकयात्रा विधीयते ॥ (३१।२)

सा चेद्धर्मक्रिया न स्यात् त्रयीधर्मम् ऋते भुवि । (३२।१)

दण्डनीतिम् ऋते चापि निर्मर्यादम् इदं भवेत् ॥ (३२।२)

वार्त्ताधर्मे ह्यवर्तन्त्यो विनश्येयुर् इमाः प्रजाः । (३३।१)

सुप्रवृत्तैस् त्रिभिर् ह्येतैर् धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः ॥ (३३।२)

द्विजानाम् अमृतं धर्मो ह्येकश् चैवैकवर्णिकः । (३४।१)

यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः ॥ (३४।२)

याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां प्रतिग्रहः । (३५।१)

पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश् च पोषणम् ॥ (३५।२)

शुश्रूषा तु द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते । (३६।१)

भैक्षहोमव्रतैर् हीनास् तथैव गुरुवासिनाम् ॥ (३६।२)

क्षत्रधर्मो ऽत्र कौन्तेय तव धर्माभिरक्षणम् । (३७।१)

स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः ॥ (३७।२)

वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश् च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः । (३८।१)

सुस्थितः शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते ॥ (३८।२)

निग्रहानुग्रहैः सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते । (३९।१)

तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥ (३९।२)

तस्माद् देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च । (४०।१)

नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस् तथा ॥ (४०।२)

राज्ञाम् उपायाश् चत्वारो बुद्धिमन्त्रः पराक्रमः । (४१।१)

निग्रहानुग्रहौ चैव दाक्ष्यं तत्कार्यसाधनम् ॥ (४१।२)

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च । (४२।१)

साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः ॥ (४२।२)

मन्त्रमूला नयाः सर्वे चाराश् च भरतर्षभ । (४३।१)

सुमन्त्रितैर् नयैः सिद्धिस् तद्विदैः सह मन्त्रयेत् ॥ (४३।२)

स्त्रिया मूढेन लुब्धेन बालेन लघुना तथा । (४४।१)

न मन्त्रयेत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम् ॥ (४४।२)

मन्त्रयेत् सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत् । (४५।१)

स्निग्धैश् च नीतिविन्यासान्मूर्खान् सर्वत्र वर्जयेत् ॥ (४५।२)

धार्मिकान् धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् । (४६।१)

स्त्रीषु क्लीबान् नियुञ्जीत क्रूरान् क्रूरेषु कर्मसु ॥ (४६।२)

स्वेभ्यश् चैव परेभ्यश् च कार्याकार्यसमुद्भवा । (४७।१)

बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम् ॥ (४७।२)

बुद्ध्या सुप्रतिपन्नेषु कुर्यात् साधुपरिग्रहम् । (४८।१)

निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत् ॥ (४८।२)

निग्रहे प्रग्रहे सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते । (४९।१)

तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥ (४९।२)

एष ते विहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः । (५०।१)

तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थो ऽनुपालय ॥ (५०।२)

तपोधर्मदमेज्याभिर् विप्रा यान्ति यथा दिवम् । (५१।१)

दानातिथ्यक्रियाधर्मैर् यान्ति वैश्याश् च सद्गतिम् ॥ (५१।२)

क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः । (५२।१)

सम्यक् प्रणीय दण्डं हि कामद्वेषविवर्जिताः । (५२।२)

अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम् ॥ (५२।३)