संजय उवाच । (१।१)

कृते ऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ । (१।२)

भीष्मे च युधि संरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा ॥ (१।३)

धर्मराजस्ततस्तूर्णम् अभिगम्य जनार्दनम् । (२।१)

भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः ॥ (२।२)

शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम् । (३।१)

वार्ष्णेयम् अब्रवीद् राजन् दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ॥ (३।२)

कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् । (४।१)

शरैर् दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षम् इवानलम् ॥ (४।२)

कथम् एनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् । (५।१)

लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तम् इवानलम् ॥ (५।२)

एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् । (६।१)

दृष्ट्वा विप्रद्रुतं सैन्यं मदीयं मार्गणाहतम् ॥ (६।२)

शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे । (७।१)

वरुणः पाशभृच्चापि कुबेरो वा गदाधरः ॥ (७।२)

न तु भीष्मो महातेजाः शक्यो जेतुं महाबलः । (८।१)

सो ऽहम् एवं गते मग्नो भीष्मागाधजले ऽप्लवः ॥ (८।२)

आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद् भीष्मम् आसाद्य केशव । (९।१)

वनं यास्यामि गोविन्द श्रेयो मे तत्र जीवितुम् ॥ (९।२)

न त्विमान् पृथिवीपालान् दातुं भीष्माय मृत्यवे । (१०।१)

क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित् ॥ (१०।२)

यथानलं प्रज्वलितं पतंगाः समभिद्रुताः । (११।१)

विनाशायैव गच्छन्ति तथा मे सैनिको जनः ॥ (११।२)

क्षयं नीतो ऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी । (१२।१)

भ्रातरश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः ॥ (१२।२)

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद् राज्याद् भ्रष्टास्तथा सुखात् । (१३।१)

जीवितं बहु मन्ये ऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् ॥ (१३।२)

जीवितस्य हि शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् । (१४।१)

न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव ॥ (१४।२)

रथान्मे बहुसाहस्रान् दिव्यैर् अस्त्रैर् महाबलः । (१५।१)

घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम् ॥ (१५।२)

किं नु कृत्वा कृतं मे स्याद् ब्रूहि माधव माचिरम् । (१६।१)

मध्यस्थम् इव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम् ॥ (१६।२)

एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येष महाभुजः । (१७।१)

केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्मम् अनुस्मरन् ॥ (१७।२)

गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः । (१८।१)

करोत्यसुकरं कर्म गजाश्वरथपत्तिषु ॥ (१८।२)

नालम् एष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष । (१९।१)

आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैर् अपि ॥ (१९।२)

एको ऽस्त्रवित् सखा ते ऽयं सो ऽप्यस्मान् समुपेक्षते । (२०।१)

निर्दह्यमानान् भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ॥ (२०।२)

दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः । (२१।१)

धक्ष्यन्ति क्षत्रियान् सर्वान् प्रयुक्तानि पुनः पुनः ॥ (२१।२)

कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः । (२२।१)

क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशो ऽस्य पराक्रमः ॥ (२२।२)

स त्वं पश्य महेष्वासं योगीश्वर महारथम् । (२३।१)

यो भीष्मं शमयेत् संख्ये दावाग्निं जलदो यथा ॥ (२३।२)

तव प्रसादाद् गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः । (२४।१)

स्वराज्यम् अनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ति सबान्धवाः ॥ (२४।२)

एवम् उक्त्वा ततः पार्थो ध्यायन्न् आस्ते महामनाः । (२५।१)

चिरम् अन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः ॥ (२५।२)

शोकार्तं पाण्डवं ज्ञात्वा दुःखेन हतचेतसम् । (२६।१)

अब्रवीत् तत्र गोविन्दो हर्षयन् सर्वपाण्डवान् ॥ (२६।२)

मा शुचो भरतश्रेष्ठ न त्वं शोचितुम् अर्हसि । (२७।१)

यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकस्य धन्विनः ॥ (२७।२)

अहं च प्रियकृद् राजन् सात्यकिश्च महारथः । (२८।१)

विराटद्रुपदौ वृद्धौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ (२८।२)

तथैव सबलाः सर्वे राजानो राजसत्तम । (२९।१)

त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशां पते ॥ (२९।२)

एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः । (३०।१)

सेनापत्यम् अनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः । (३०।२)

शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल ॥ (३०।३)

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा धृष्टद्युम्नं महारथम् । (३१।१)

अब्रवीत् समितौ तस्यां वासुदेवस्य शृण्वतः ॥ (३१।२)

धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत् त्वा वक्ष्यामि मारिष । (३२।१)

नातिक्रम्यं भवेत् तच्च वचनं मम भाषितम् ॥ (३२।२)

भवान् सेनापतिर् मह्यं वासुदेवेन संमतः । (३३।१)

कार्त्तिकेयो यथा नित्यं देवानाम् अभवत् पुरा । (३३।२)

तथा त्वम् अपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ ॥ (३३।३)

स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान् । (३४।१)

अहं च त्वानुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष ॥ (३४।२)

माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताः । (३५।१)

ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ ॥ (३५।२)

तत उद्धर्षयन् सर्वान् धृष्टद्युम्नो ऽभ्यभाषत । (३६।१)

अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शंभुना पुरा ॥ (३६।२)

रणे भीष्मं तथा द्रोणं कृपं शल्यं जयद्रथम् । (३७।१)

सर्वान् अद्य रणे दृप्तान् प्रतियोत्स्यामि पार्थिव ॥ (३७।२)

अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर् युद्धदुर्मदैः । (३८।१)

समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने ॥ (३८।२)

तम् अब्रवीत् ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम् । (३९।१)

व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः ॥ (३९।२)

यं बृहस्पतिर् इन्द्राय तदा देवासुरे ऽब्रवीत् । (४०।१)

तं यथावत् प्रतिव्यूह परानीकविनाशनम् । (४०।२)

अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह ॥ (४०।३)

तथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर् वज्रभृता इव । (४१।१)

प्रभाते सर्वसैन्यानाम् अग्रे चक्रे धनंजयम् ॥ (४१।२)

आदित्यपथगः केतुस्तस्याद्भुतमनोरमः । (४२।१)

शासनात् पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ॥ (४२।२)

इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिर् अलंकृतः । (४३।१)

आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमः । (४३।२)

नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष ॥ (४३।३)

तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना । (४४।१)

बभूव परमोपेतः स्वयंभूर् इव भानुना ॥ (४४।२)

शिरो ऽभूद् द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतः । (४५।१)

कुन्तिभोजश्च चैद्यश्च चक्षुष्यास्तां जनेश्वर ॥ (४५।२)

दाशार्णकाः प्रयागाश्च दाशेरकगणैः सह । (४६।१)

अनूपगाः किराताश्च ग्रीवायां भरतर्षभ ॥ (४६।२)

पटच्चरैश्च हुण्डैश्च राजन् पौरवकैस्तथा । (४७।१)

निषादैः सहितश्चापि पृष्ठम् आसीद् युधिष्ठिरः ॥ (४७।२)

पक्षौ तु भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । (४८।१)

द्रौपदेयाभिमन्युश्च सात्यकिश्च महारथः ॥ (४८।२)

पिशाचा दरदाश्चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह । (४९।१)

मडका लडकाश्चैव तङ्गणाः परतङ्गणाः ॥ (४९।२)

बाह्लिकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्च भारत । (५०।१)

एते जनपदा राजन् दक्षिणं पक्षम् आश्रिताः ॥ (५०।२)

अग्निवेश्या जगत्तुण्डाः पलदाशाश्च भारत । (५१।१)

शबरास् तुम्बुपाश्चैव वत्साश्च सह नाकुलैः । (५१।२)

नकुलः सहदेवश्च वामं पार्श्वं समाश्रिताः ॥ (५१।३)

रथानाम् अयुतं पक्षौ शिरश्च नियुतं तथा । (५२।१)

पृष्ठम् अर्बुदम् एवासीत् सहस्राणि च विंशतिः । (५२।२)

ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्राणि च सप्ततिः ॥ (५२।३)

पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः । (५३।१)

जग्मुः परिवृता राजंश्चलन्त इव पर्वताः ॥ (५३।२)

जघनं पालयामास विराटः सह केकयैः । (५४।१)

काशिराजश्च शैब्यश्च रथानाम् अयुतैस्त्रिभिः ॥ (५४।२)

एवम् एतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः । (५५।१)

सूर्योदयनम् इच्छन्तः स्थिता युद्धाय दंशिताः ॥ (५५।२)

तेषाम् आदित्यवर्णानि विमलानि महान्ति च । (५६।१)

श्वेतच्छत्राण्यशोभन्त वारणेषु रथेषु च ॥ (५६।२)