युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मनः । (१।२)

अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम् । (२।२)

श्रवणं चैव विद्यानां कूटस्थं श्रेय उच्यते ॥ (२।३)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (३।१)

गालवस्य च संवादं देवर्षेर् नारदस्य च ॥ (३।२)

वीतमोहक्लमं विप्रं ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रियम् । (४।१)

श्रेयस्कामं जितात्मानं नारदं गालवो ऽब्रवीत् ॥ (४।२)

यैः कैश्चित् संमतो लोके गुणैस्तु पुरुषो नृषु । (५।१)

भवत्यनपगान् सर्वांस्तान् गुणांल् लक्षयाम्यहम् ॥ (५।२)

भवान् एवंविधो ऽस्माकं संशयं छेत्तुम् अर्हति । (६।१)

अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वम् अजानताम् ॥ (६।२)

ज्ञाने ह्येवं प्रवृत्तिः स्यात् कार्याकार्ये विजानतः । (७।१)

यत् कार्यं न व्यवस्यामस्तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥ (७।२)

भगवन्न् आश्रमाः सर्वे पृथगाचारदर्शिनः । (८।१)

इदं श्रेय इदं श्रेय इति नानाप्रधाविताः ॥ (८।२)

तांस्तु विप्रस्थितान् दृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः । (९।१)

स्वशास्त्रैः परितुष्टांश्च श्रेयो नोपलभामहे ॥ (९।२)

शास्त्रं यदि भवेद् एकं व्यक्तं श्रेयो भवेत् तदा । (१०।१)

शास्त्रैश्च बहुभिर् भूयः श्रेयो गुह्यं प्रवेशितम् ॥ (१०।२)

एतस्मात् कारणाच्छ्रेयः कलिलं प्रतिभाति माम् । (११।१)

ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नो ऽस्म्यधीहि भोः ॥ (११।२)

नारद उवाच । (१२।१)

आश्रमास्तात चत्वारो यथासंकल्पिताः पृथक् । (१२।२)

तान् सर्वान् अनुपश्य त्वं समाश्रित्यैव गालव ॥ (१२।३)

तेषां तेषां तथा हि त्वम् आश्रमाणां ततस्ततः । (१३।१)

नानारूपगुणोद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक् । (१३।२)

नयन्ति चैव ते सम्यग् अभिप्रेतम् असंशयम् ॥ (१३।३)

ऋजु पश्यंस्तथा सम्यग् आश्रमाणां परां गतिम् । (१४।१)

यत् तु निःश्रेयसं सम्यक् तच्चैवासंशयात्मकम् ॥ (१४।२)

अनुग्रहं च मित्राणाम् अमित्राणां च निग्रहम् । (१५।१)

संग्रहं च त्रिवर्गस्य श्रेय आहुर् मनीषिणः ॥ (१५।२)

निवृत्तिः कर्मणः पापात् सततं पुण्यशीलता । (१६।१)

सद्भिश्च समुदाचारः श्रेय एतद् असंशयम् ॥ (१६।२)

मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम् । (१७।१)

वाक् चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतद् असंशयम् ॥ (१७।२)

देवताभ्यः पितृभ्यश्च संविभागो ऽतिथिष्वपि । (१८।१)

असंत्यागश्च भृत्यानां श्रेय एतद् असंशयम् ॥ (१८।२)

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम् । (१९।१)

यद् भूतहितम् अत्यन्तम् एतत् सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥ (१९।२)

अहंकारस्य च त्यागः प्रणयस्य च निग्रहः । (२०।१)

संतोषश्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते ॥ (२०।२)

धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव च । (२१।१)

विद्यार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतद् असंशयम् ॥ (२१।२)

शब्दरूपरसस्पर्शान् सह गन्धेन केवलान् । (२२।१)

नात्यर्थम् उपसेवेत श्रेयसो ऽर्थी परंतप ॥ (२२।२)

नक्तंचर्या दिवास्वप्नम् आलस्यं पैशुनं मदम् । (२३।१)

अतियोगम् अयोगं च श्रेयसो ऽर्थी परित्यजेत् ॥ (२३।२)

कर्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दया । (२४।१)

स्वगुणैर् एव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात् ॥ (२४।२)

निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठम् आत्मसम्भाविनो नराः । (२५।१)

दोषैर् अन्यान् गुणवतः क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात् ॥ (२५।२)

अनुच्यमानाश्च पुनस्ते मन्यन्ते महाजनात् । (२६।१)

गुणवत्तरम् आत्मानं स्वेन मानेन दर्पिताः ॥ (२६।२)

अब्रुवन् कस्यचिन्निन्दाम् आत्मपूजाम् अवर्णयन् । (२७।१)

विपश्चिद् गुणसम्पन्नः प्राप्नोत्येव महद् यशः ॥ (२७।२)

अब्रुवन् वाति सुरभिर् गन्धः सुमनसां शुचिः । (२८।१)

तथैवाव्याहरन् भाति विमलो भानुर् अम्बरे ॥ (२८।२)

एवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया । (२९।१)

ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च ॥ (२९।२)

न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया । (३०।१)

अपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते ॥ (३०।२)

असन्न् उच्चैर् अपि प्रोक्तः शब्दः समुपशाम्यति । (३१।१)

दीप्यते त्वेव लोकेषु शनैर् अपि सुभाषितम् ॥ (३१।२)

मूढानाम् अवलिप्तानाम् असारं भाषितं बहु । (३२।१)

दर्शयत्यन्तरात्मानं दिवा रूपम् इवांशुमान् ॥ (३२।२)

एतस्मात् कारणात् प्रज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम् । (३३।१)

प्रज्ञालाभो हि भूतानाम् उत्तमः प्रतिभाति माम् ॥ (३३।२)

नापृष्टः कस्यचिद् ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः । (३४।१)

ज्ञानवान् अपि मेधावी जडवल् लोकम् आचरेत् ॥ (३४।२)

ततो वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु । (३५।१)

मनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च ॥ (३५।२)

चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरो भवेत् । (३६।१)

न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोऽर्थी वै कथंचन ॥ (३६।२)

निरारम्भो ऽप्ययम् इह यथालब्धोपजीवनः । (३७।१)

पुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात् ॥ (३७।२)

अपाम् अग्नेस्तथेन्दोश्च स्पर्शं वेदयते यथा । (३८।१)

तथा पश्यामहे स्पर्शम् उभयोः पापपुण्ययोः ॥ (३८।२)

अपश्यन्तो ऽन्नविषयं भुञ्जते विघसाशिनः । (३९।१)

भुञ्जानं चान्नविषयान् विषयं विद्धि कर्मणाम् ॥ (३९।२)

यत्रागमयमानानाम् असत्कारेण पृच्छताम् । (४०।१)

प्रब्रूयाद् ब्रह्मणो धर्मं त्यजेत् तं देशम् आत्मवान् ॥ (४०।२)

शिष्योपाध्यायिका वृत्तिर् यत्र स्यात् सुसमाहिता । (४१।१)

यथावच्छास्त्रसम्पन्ना कस्तं देशं परित्यजेत् ॥ (४१।२)

आकाशस्था ध्रुवं यत्र दोषं ब्रूयुर् विपश्चिताम् । (४२।१)

आत्मपूजाभिकामा वै को वसेत् तत्र पण्डितः ॥ (४२।२)

यत्र संलोडिता लुब्धैः प्रायशो धर्मसेतवः । (४३।१)

प्रदीप्तम् इव शैलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत् ॥ (४३।२)

यत्र धर्मम् अनाशङ्काश्चरेयुर् वीतमत्सराः । (४४।१)

चरेत् तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु ॥ (४४।२)

धर्मम् अर्थनिमित्तं तु चरेयुर् यत्र मानवाः । (४५।१)

न तान् अनुवसेज्जातु ते हि पापकृतो जनाः ॥ (४५।२)

कर्मणा यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेप्सवः । (४६।१)

व्यवधावेत् ततस्तूर्णं ससर्पाच्छरणाद् इव ॥ (४६।२)

येन खट्वां समारूढः कर्मणानुशयी भवेत् । (४७।१)

आदितस्तन्न कर्तव्यम् इच्छता भवम् आत्मनः ॥ (४७।२)

यत्र राजा च राज्ञश्च पुरुषाः प्रत्यनन्तराः । (४८।१)

कुटुम्बिनाम् अग्रभुजस्त्यजेत् तद् राष्ट्रम् आत्मवान् ॥ (४८।२)

श्रोत्रियास्त्वग्रभोक्तारो धर्मनित्याः सनातनाः । (४९।१)

याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद् राष्ट्रम् आवसेत् ॥ (४९।२)

स्वाहास्वधावषट्कारा यत्र सम्यग् अनुष्ठिताः । (५०।१)

अजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत् तत्राविचारयन् ॥ (५०।२)

अशुचीन्यत्र पश्येत ब्राह्मणान् वृत्तिकर्शितान् । (५१।१)

त्यजेत् तद् राष्ट्रम् आसन्नम् उपसृष्टम् इवामिषम् ॥ (५१।२)

प्रीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुर् अयाचिताः । (५२।१)

स्वस्थचित्तो वसेत् तत्र कृतकृत्य इवात्मवान् ॥ (५२।२)

दण्डो यत्राविनीतेषु सत्कारश्च कृतात्मसु । (५३।१)

चरेत् तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु ॥ (५३।२)

उपसृष्टेष्वदान्तेषु दुराचारेष्वसाधुषु । (५४।१)

अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद् दण्डधारणम् ॥ (५४।२)

यत्र राजा धर्मनित्यो राज्यं वै पर्युपासिता । (५५।१)

अपास्य कामान् कामेशो वसेत् तत्राविचारयन् ॥ (५५।२)

तथाशीला हि राजानः सर्वान् विषयवासिनः । (५६।१)

श्रेयसा योजयन्त्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते ॥ (५६।२)

पृच्छतस्ते मया तात श्रेय एतद् उदाहृतम् । (५७।१)

न हि शक्यं प्रधानेन श्रेयः संख्यातुम् आत्मनः ॥ (५७।२)

एवं प्रवर्तमानस्य वृत्तिं प्रणिहितात्मनः । (५८।१)

तपसैवेह बहुलं श्रेयो व्यक्तं भविष्यति ॥ (५८।२)