संजय उवाच । (१।१)

तथा प्रवृत्ते संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणि । (१।२)

प्रभग्नेषु च वीरेषु पाण्डवेन महात्मना ॥ (१।३)

क्षुभ्यमाणे बले तूर्णं सागरप्रतिमे तव । (२।१)

प्रत्युद्याते च गाङ्गेये त्वरितं विजयं प्रति ॥ (२।२)

दृष्ट्वा दुर्योधनो राजन् रणे पार्थस्य विक्रमम् । (३।१)

त्वरमाणः समभ्येत्य सर्वांस्तान् अब्रवीन्नृपान् ॥ (३।२)

तेषां च प्रमुखे शूरं सुशर्माणं महाबलम् । (४।१)

मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन् वचः ॥ (४।२)

एष भीष्मः शांतनवो योद्धुकामो धनंजयम् । (५।१)

सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस्त्यक्त्वा जीवितम् आत्मनः ॥ (५।२)

तं प्रयान्तं परानीकं सर्वसैन्येन भारतम् । (६।१)

संयत्ताः समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम् ॥ (६।२)

बाढम् इत्येवम् उक्त्वा तु तान्यनीकानि सर्वशः । (७।१)

नरेन्द्राणां महाराज समाजग्मुः पितामहम् ॥ (७।२)

ततः प्रयातः सहसा भीष्मः शांतनवो ऽर्जुनम् । (८।१)

रणे भारतम् आयान्तम् आससाद महाबलम् ॥ (८।२)

महाश्वेताश्वयुक्तेन भीमवानरकेतुना । (९।१)

महता मेघनादेन रथेनाति विराजत ॥ (९।२)

समरे सर्वसैन्यानाम् उपयातं धनंजयम् । (१०।१)

अभवत् तुमुलो नादो भयाद् दृष्ट्वा किरीटिनम् ॥ (१०।२)

अभीशुहस्तं कृष्णं च दृष्ट्वादित्यम् इवापरम् । (११।१)

मध्यंदिनगतं संख्ये न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् ॥ (११।२)

तथा शांतनवं भीष्मं श्वेताश्वं श्वेतकार्मुकम् । (१२।१)

न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं श्वेतग्रहम् इवोदितम् ॥ (१२।२)

स सर्वतः परिवृतस्त्रिगर्तैः सुमहात्मभिः । (१३।१)

भ्रातृभिस्तव पुत्रैश्च तथान्यैश्च महारथैः ॥ (१३।२)

भारद्वाजस्तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणा । (१४।१)

ध्वजं चास्य शरेणाजौ धनुश्चैकेन चिच्छिदे ॥ (१४।२)

तद् अपास्य धनुश्छिन्नं विराटो वाहिनीपतिः । (१५।१)

अन्यद् आदत्त वेगेन धनुर् भारसहं दृढम् । (१५।२)

शरांश्चाशीविषाकाराञ् ज्वलितान् पन्नगान् इव ॥ (१५।३)

द्रोणं त्रिभिः प्रविव्याध चतुर्भिश्चास्य वाजिनः । (१६।१)

ध्वजम् एकेन विव्याध सारथिं चास्य पञ्चभिः । (१६।२)

धनुर् एकेषुणाविध्यत् तत्राक्रुध्यद् द्विजर्षभः ॥ (१६।३)

तस्य द्रोणो ऽवधीद् अश्वाञ् शरैः संनतपर्वभिः । (१७।१)

अष्टाभिर् भरतश्रेष्ठ सूतम् एकेन पत्रिणा ॥ (१७।२)

स हताश्वाद् अवप्लुत्य स्यन्दनाद्धतसारथिः । (१८।१)

आरुरोह रथं तूर्णं शङ्खस्य रथिनां वरः ॥ (१८।२)

ततस्तु तौ पितापुत्रौ भारद्वाजं रथे स्थितौ । (१९।१)

महता शरवर्षेण वारयामासतुर् बलात् ॥ (१९।२)

भारद्वाजस्ततः क्रुद्धः शरम् आशीविषोपमम् । (२०।१)

चिक्षेप समरे तूर्णं शङ्खं प्रति जनेश्वर ॥ (२०।२)

स तस्य हृदयं भित्त्वा पीत्वा शोणितम् आहवे । (२१।१)

जगाम धरणिं बाणो लोहितार्द्रीकृतच्छविः ॥ (२१।२)

स पपात रथात् तूर्णं भारद्वाजशराहतः । (२२।१)

धनुस्त्यक्त्वा शरांश्चैव पितुर् एव समीपतः ॥ (२२।२)

हतं स्वम् आत्मजं दृष्ट्वा विराटः प्राद्रवद् भयात् । (२३।१)

उत्सृज्य समरे द्रोणं व्यात्ताननम् इवान्तकम् ॥ (२३।२)

भारद्वाजस्ततस्तूर्णं पाण्डवानां महाचमूम् । (२४।१)

दारयामास समरे शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (२४।२)

शिखण्ड्यपि महाराज द्रौणिम् आसाद्य संयुगे । (२५।१)

आजघान भ्रुवोर् मध्ये नाराचैस्त्रिभिर् आशुगैः ॥ (२५।२)

स बभौ नरशार्दूलो ललाटे संस्थितैस्त्रिभिः । (२६।१)

शिखरैः काञ्चनमयैर् मेरुस्त्रिभिर् इवोच्छ्रितैः ॥ (२६।२)

अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो निमेषार्धाच्छिखण्डिनः । (२७।१)

सूतं ध्वजम् अथो राजंस्तुरगान् आयुधं तथा । (२७।२)

शरैर् बहुभिर् उद्दिश्य पातयामास संयुगे ॥ (२७।३)

स हताश्वाद् अवप्लुत्य रथाद् वै रथिनां वरः । (२८।१)

खड्गम् आदाय निशितं विमलं च शरावरम् । (२८।२)

श्येनवद् व्यचरत् क्रुद्धः शिखण्डी शत्रुतापनः ॥ (२८।३)

सखड्गस्य महाराज चरतस्तस्य संयुगे । (२९।१)

नान्तरं ददृशे द्रौणिस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (२९।२)

ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभ । (३०।१)

प्रेषयामास समरे द्रौणिः परमकोपनः ॥ (३०।२)

ताम् आपतन्तीं समरे शरवृष्टिं सुदारुणाम् । (३१।१)

असिना तीक्ष्णधारेण चिछेद बलिनां वरः ॥ (३१।२)

ततो ऽस्य विमलं द्रौणिः शतचन्द्रं मनोरमम् । (३२।१)

चर्माच्छिनद् असिं चास्य खण्डयामास संयुगे । (३२।२)

शितैः सुबहुशो राजंस्तं च विव्याध पत्रिभिः ॥ (३२।३)

शिखण्डी तु ततः खड्गं खण्डितं तेन सायकैः । (३३।१)

आविध्य व्यसृजत् तूर्णं ज्वलन्तम् इव पन्नगम् ॥ (३३।२)

तम् आपतन्तं सहसा कालानलसमप्रभम् । (३४।१)

चिछेद समरे द्रौणिर् दर्शयन् पाणिलाघवम् । (३४।२)

शिखण्डिनं च विव्याध शरैर् बहुभिर् आयसैः ॥ (३४।३)

शिखण्डी तु भृशं राजंस्ताड्यमानः शितैः शरैः । (३५।१)

आरुरोह रथं तूर्णं माधवस्य महात्मनः ॥ (३५।२)

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो राक्षसं क्रूरम् आहवे । (३६।१)

अलम्बुसं शरैर् घोरैर् विव्याध बलिनं बली ॥ (३६।२)

राक्षसेन्द्रस्ततस्तस्य धनुश्चिछेद भारत । (३७।१)

अर्धचन्द्रेण समरे तं च विव्याध सायकैः । (३७।२)

मायां च राक्षसीं कृत्वा शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (३७।३)

तत्राद्भुतम् अपश्याम शैनेयस्य पराक्रमम् । (३८।१)

नासंभ्रमद् यत् समरे वध्यमानः शितैः शरैः ॥ (३८।२)

ऐन्द्रम् अस्त्रं च वार्ष्णेयो योजयामास भारत । (३९।१)

विजयाद् यद् अनुप्राप्तं माधवेन यशस्विना ॥ (३९।२)

तद् अस्त्रं भस्मसात्कृत्वा मायां तां राक्षसीं तदा । (४०।१)

अलम्बुसं शरैर् घोरैर् अभ्याकिरत सर्वशः । (४०।२)

पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ॥ (४०।३)

तत् तथा पीडितं तेन माधवेन महात्मना । (४१।१)

प्रदुद्राव भयाद् रक्षो हित्वा सात्यकिम् आहवे ॥ (४१।२)

तम् अजेयं राक्षसेन्द्रं संख्ये मघवता अपि । (४२।१)

शैनेयः प्राणदज्जित्वा योधानां तव पश्यताम् ॥ (४२।२)

न्यहनत् तावकांश्चापि सात्यकिः सत्यविक्रमः । (४३।१)

निशितैर् बहुभिर् बाणैस्ते ऽद्रवन्त भयार्दिताः ॥ (४३।२)

एतस्मिन्न् एव काले तु द्रुपदस्यात्मजो बली । (४४।१)

धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रं जनेश्वरम् । (४४।२)

छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः ॥ (४४।३)

संछाद्यमानो विशिखैर् धृष्टद्युम्नेन भारत । (४५।१)

विव्यथे न च राजेन्द्र तव पुत्रो जनेश्वरः ॥ (४५।२)

धृष्टद्युम्नं च समरे तूर्णं विव्याध सायकैः । (४६।१)

षष्ट्या च त्रिंशता चैव तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (४६।२)

तस्य सेनापतिः क्रुद्धो धनुश्चिछेद मारिष । (४७।१)

हयांश्च चतुरः शीघ्रं निजघान महारथः । (४७।२)

शरैश्चैनं सुनिशितैः क्षिप्रं विव्याध सप्तभिः ॥ (४७।३)

स हताश्वान्महाबाहुर् अवप्लुत्य रथाद् बली । (४८।१)

पदातिर् असिम् उद्यम्य प्राद्रवत् पार्षतं प्रति ॥ (४८।२)

शकुनिस्तं समभ्येत्य राजगृद्धी महाबलः । (४९।१)

राजानं सर्वलोकस्य रथम् आरोपयत् स्वकम् ॥ (४९।२)

ततो नृपं पराजित्य पार्षतः परवीरहा । (५०।१)

न्यहनत् तावकं सैन्यं वज्रपाणिर् इवासुरम् ॥ (५०।२)

कृतवर्मा रणे भीमं शरैर् आर्छन्महारथम् । (५१।१)

प्रच्छादयामास च तं महामेघो रविं यथा ॥ (५१।२)

ततः प्रहस्य समरे भीमसेनः परंतपः । (५२।१)

प्रेषयामास संक्रुद्धः सायकान् कृतवर्मणे ॥ (५२।२)

तैर् अर्द्यमानो ऽतिरथः सात्वतः शस्त्रकोविदः । (५३।१)

नाकम्पत महाराज भीमं चार्छच्छितैः शरैः ॥ (५३।२)

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा भीमसेनो महाबलः । (५४।१)

सारथिं पातयामास ध्वजं च सुपरिष्कृतम् ॥ (५४।२)

शरैर् बहुविधैश्चैनम् आचिनोत् परवीरहा । (५५।१)

शकलीकृतसर्वाङ्गः श्वाविद्वत् समदृश्यत ॥ (५५।२)

हताश्वात् तु रथात् तूर्णं वृषकस्य रथं ययौ । (५६।१)

स्यालस्य ते महाराज तव पुत्रस्य पश्यतः ॥ (५६।२)

भीमसेनो ऽपि संक्रुद्धस्तव सैन्यम् उपाद्रवत् । (५७।१)

निजघान च संक्रुद्धो दण्डपाणिर् इवान्तकः ॥ (५७।२)