वसिष्ठ उवाच । (१।१)

अप्रबुद्धम् अथाव्यक्तम् इमं गुणविधिं शृणु । (१।२)

गुणान् धारयते ह्येषा सृजत्याक्षिपते तथा ॥ (१।३)

अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकुर्वन्ती नराधिप । (२।१)

आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव च विचक्षते ॥ (२।२)

एतद् एवं विकुर्वाणां बुध्यमानो न बुध्यते । (३।१)

अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि ॥ (३।२)

न त्वेव बुध्यते ऽव्यक्तं सगुणं वाथ निर्गुणम् । (४।१)

कदाचित् त्वेव खल्वेतद् आहुर् अप्रतिबुद्धकम् ॥ (४।२)

बुध्यते यदि वाव्यक्तम् एतद् वै पञ्चविंशकम् । (५।१)

बुध्यमानो भवत्येष सङ्गात्मक इति श्रुतिः ॥ (५।२)

अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तम् अच्युतम् । (६।१)

अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्युत ॥ (६।२)

पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते । (७।१)

षड्विंशं विमलं बुद्धम् अप्रमेयं सनातनम् ॥ (७।२)

सततं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च बुध्यते । (८।१)

दृश्यादृश्ये ह्यनुगतम् उभावेव महाद्युती ॥ (८।२)

अव्यक्तं न तु तद् ब्रह्म बुध्यते तात केवलम् । (९।१)

केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं न पश्यति ॥ (९।२)

बुध्यमानो यदात्मानम् अन्यो ऽहम् इति मन्यते । (१०।१)

तदा प्रकृतिमान् एष भवत्यव्यक्तलोचनः ॥ (१०।२)

बुध्यते च परां बुद्धिं विशुद्धाम् अमलां यदा । (११।१)

षड्विंशो राजशार्दूल तदा बुद्धत्वम् आव्रजेत् ॥ (११।२)

ततस्त्यजति सो ऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणम् । (१२।१)

निर्गुणः प्रकृतिं वेद गुणयुक्ताम् अचेतनाम् ॥ (१२।२)

ततः केवलधर्मासौ भवत्यव्यक्तदर्शनात् । (१३।१)

केवलेन समागम्य विमुक्तो ऽत्मानम् आप्नुयात् ॥ (१३।२)

एतत् तत् तत्त्वम् इत्याहुर् निस्तत्त्वम् अजरामरम् । (१४।१)

तत्त्वसंश्रयणाद् एतत् तत्त्ववन्न च मानद । (१४।२)

पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ (१४।३)

न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान् । (१५।१)

एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धस्य लक्षणम् ॥ (१५।२)

षड्विंशो ऽहम् इति प्राज्ञो गृह्यमाणो ऽजरामरः । (१६।१)

केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम् ॥ (१६।२)

षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो ऽप्यबुद्धिमान् । (१७।१)

एतन्नानात्वम् इत्युक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात् ॥ (१७।२)

चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च । (१८।१)

एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते ॥ (१८।२)

बुध्यमानो ऽप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल । (१९।१)

सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप ॥ (१९।२)

निःसङ्गात्मानम् आसाद्य षड्विंशकम् अजं विदुः । (२०।१)

विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद् विबुध्यते । (२०।२)

चतुर्विंशम् अगाधं च षड्विंशस्य प्रबोधनात् ॥ (२०।३)

एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च ते ऽनघ । (२१।१)

प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् । (२१।२)

नानात्वैकत्वम् एतावद् द्रष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः ॥ (२१।३)

मशकोदुम्बरे यद्वद् अन्यत्वं तद्वद् एतयोः । (२२।१)

मत्स्यो ऽम्भसि यथा तद्वद् अन्यत्वम् उपलभ्यते ॥ (२२।२)

एवम् एवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वम् एतयोः । (२३।१)

एतद् विमोक्ष इत्युक्तम् अव्यक्तज्ञानसंहितम् ॥ (२३।२)

पञ्चविंशतिकस्यास्य यो ऽयं देहेषु वर्तते । (२४।१)

एष मोक्षयितव्येति प्राहुर् अव्यक्तगोचरात् ॥ (२४।२)

सो ऽयम् एवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः । (२५।१)

परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै ॥ (२५।२)

विशुद्धधर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान् । (२६।१)

विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ ॥ (२६।२)

नियोगधर्मिणा चैव नियोगात्मा भवत्यपि । (२७।१)

विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत् ॥ (२७।२)

शुचिकर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान् । (२८।१)

विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना ॥ (२८।२)

केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै । (२९।१)

स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वम् अवाप्नुते ॥ (२९।२)

एतावद् एतत् कथितं मया ते तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम् । (३०।१)

अमत्सरत्वं प्रतिगृह्य चार्थं सनातनं ब्रह्म विशुद्धम् आद्यम् ॥ (३०।२)

न वेदनिष्ठस्य जनस्य राजन् प्रदेयम् एतत् परमं त्वया भवेत् । (३१।१)

विवित्समानाय विबोधकारकं प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम् ॥ (३१।२)

न देयम् एतच्च तथानृतात्मने शठाय क्लीबाय न जिह्मबुद्धये । (३२।१)

न पण्डितज्ञानपरोपतापिने देयं त्वयेदं विनिबोध यादृशे ॥ (३२।२)

श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय परापवादाद् विरताय नित्यम् । (३३।१)

विशुद्धयोगाय बुधाय चैव क्रियावते ऽथ क्षमिणे हिताय ॥ (३३।२)

विविक्तशीलाय विधिप्रियाय विवादहीनाय बहुश्रुताय । (३४।१)

विजानते चैव न चाहितक्षमे दमे च शक्ताय शमे च देहिनाम् ॥ (३४।२)

एतैर् गुणैर् हीनतमे न देयम् एतत् परं ब्रह्म विशुद्धम् आहुः । (३५।१)

न श्रेयसा योक्ष्यति तादृशे कृतं धर्मप्रवक्तारम् अपात्रदानात् ॥ (३५।२)

पृथ्वीम् इमां यद्यपि रत्नपूर्णां दद्यान्नदेयं त्विदम् अव्रताय । (३६।१)

जितेन्द्रियायैतद् असंशयं ते भवेत् प्रदेयं परमं नरेन्द्र ॥ (३६।२)

कराल मा ते भयम् अस्तु किंचिद् एतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाद्य । (३७।१)

यथावद् उक्तं परमं पवित्रं निःशोकम् अत्यन्तम् अनादिमध्यम् ॥ (३७।२)

अगाधजन्मामरणं च राजन् निरामयं वीतभयं शिवं च । (३८।१)

समीक्ष्य मोहं त्यज चाद्य सर्वं ज्ञानस्य तत्त्वार्थम् इदं विदित्वा ॥ (३८।२)

अवाप्तम् एतद्धि पुरा सनातनाद्धिरण्यगर्भाद् गदतो नराधिप । (३९।१)

प्रसाद्य यत्नेन तम् उग्रतेजसं सनातनं ब्रह्म यथाद्य वै त्वया ॥ (३९।२)

पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र तथा मयेदं त्वयि चोक्तम् अद्य । (४०।१)

तथावाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र महज्ज्ञानं मोक्षविदां पुराणम् ॥ (४०।२)

भीष्म उवाच । (४१।१)

एतद् उक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः । (४१।२)

पञ्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात् ॥ (४१।३)

पुनरावृत्तिम् आप्नोति परं ज्ञानम् अवाप्य च । (४२।१)

नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानो ऽजरामरः ॥ (४२।२)

एतन्निःश्रेयसकरं ज्ञानानां ते परं मया । (४३।१)

कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नृप ॥ (४३।२)

हिरण्यगर्भाद् ऋषिणा वसिष्ठेन महात्मना । (४४।१)

वसिष्ठाद् ऋषिशार्दूलान्नारदो ऽवाप्तवान् इदम् ॥ (४४।२)

नारदाद् विदितं मह्यम् एतद् ब्रह्म सनातनम् । (४५।१)

मा शुचः कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत् परमं पदम् ॥ (४५।२)

येन क्षराक्षरे वित्ते न भयं तस्य विद्यते । (४६।१)

विद्यते तु भयं तस्य यो नैतद् वेत्ति पार्थिव ॥ (४६।२)

अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनर् उपद्रवन् । (४७।१)

प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते ॥ (४७।२)

देवलोकं तथा तिर्यङ् मानुष्यम् अपि चाश्नुते । (४८।१)

यदि शुध्यति कालेन तस्माद् अज्ञानसागरात् ॥ (४८।२)

अज्ञानसागरो घोरो ह्यव्यक्तो ऽगाध उच्यते । (४९।१)

अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत ॥ (४९।२)

यस्माद् अगाधाद् अव्यक्ताद् उत्तीर्णस्त्वं सनातनात् । (५०।१)

तस्मात् त्वं विरजाश्चैव वितमस्कश्च पार्थिव ॥ (५०।२)