धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मराजो युधिष्ठिरः । (१।२)

भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्रौ च तावुभौ ॥ (१।३)

धौम्यश्चैव कथं क्षत्तर् द्रौपदी वा तपस्विनी । (२।१)

श्रोतुम् इच्छाम्यहं सर्वं तेषाम् अङ्गविचेष्टितम् ॥ (२।२)

विदुर उवाच । (३।१)

वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (३।२)

बाहू विशालौ कृत्वा तु भीमो गच्छति पाण्डवः ॥ (३।३)

सिकता वपन् सव्यसाची राजानम् अनुगच्छति । (४।१)

माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखम् आलिप्य गच्छति ॥ (४।२)

पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश्चित्तविह्वलः । (५।१)

दर्शनीयतमो लोके राजानम् अनुगच्छति ॥ (५।२)

कृष्णा केशैः प्रतिच्छाद्य मुखम् आयतलोचना । (६।१)

दर्शनीया प्ररुदती राजानम् अनुगच्छति ॥ (६।२)

धौम्यो याम्यानि सामानि रौद्राणि च विशां पते । (७।१)

गायन् गच्छति मार्गेषु कुशान् आदाय पाणिना ॥ (७।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (८।१)

विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः । (८।२)

तन्ममाचक्ष्व विदुर कस्माद् एवं व्रजन्ति ते ॥ (८।३)

विदुर उवाच । (९।१)

निकृतस्यापि ते पुत्रैर् हृते राज्ये धनेषु च । (९।२)

न धर्माच्चलते बुद्धिर् धर्मराजस्य धीमतः ॥ (९।३)

यो ऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत । (१०।१)

निकृत्या क्रोधसंतप्तो नोन्मीलयति लोचने ॥ (१०।२)

नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषा । (११।१)

स पिधाय मुखं राजा तस्माद् गच्छति पाण्डवः ॥ (११।२)

यथा च भीमो व्रजति तन्मे निगदतः शृणु । (१२।१)

बाह्वोर् बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ ॥ (१२।२)

बाहू विशालौ कृत्वा तु तेन भीमो ऽपि गच्छति । (१३।१)

बाहू दर्शयमानो हि बाहुद्रविणदर्पितः । (१३।२)

चिकीर्षन् कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः ॥ (१३।३)

प्रदिशञ् शरसंपातान् कुन्तीपुत्रो ऽर्जुनस्तदा । (१४।१)

सिकता वपन् सव्यसाची राजानम् अनुगच्छति ॥ (१४।२)

असक्ताः सिकतास्तस्य यथा संप्रति भारत । (१५।१)

असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु ॥ (१५।२)

न मे कश्चिद् विजानीयान्मुखम् अद्येति भारत । (१६।१)

मुखम् आलिप्य तेनासौ सहदेवो ऽपि गच्छति ॥ (१६।२)

नाहं मनांस्याददेयं मार्गे स्त्रीणाम् इति प्रभो । (१७।१)

पांसूपचितसर्वाङ्गो नकुलस्तेन गच्छति ॥ (१७।२)

एकवस्त्रा तु रुदती मुक्तकेशी रजस्वला । (१८।१)

शोणिताक्तार्द्रवसना द्रौपदी वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)

यत्कृते ऽहम् इमां प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे । (१९।१)

हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः ॥ (१९।२)

बन्धुशोणितदिग्धाङ्ग्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाः । (२०।१)

एवं कृतोदका नार्यः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम् ॥ (२०।२)

कृत्वा तु नैरृतान् दर्भान् धीरो धौम्यः पुरोहितः । (२१।१)

सामानि गायन् याम्यानि पुरतो याति भारत ॥ (२१।२)

हतेषु भारतेष्वाजौ कुरूणां गुरवस्तदा । (२२।१)

एवं सामानि गास्यन्तीत्युक्त्वा धौम्यो ऽपि गच्छति ॥ (२२।२)

हा हा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वम् ईदृशम् । (२३।१)

इति पौराः सुदुःखार्ताः क्रोशन्ति स्म समन्ततः ॥ (२३।२)

एवम् आकारलिङ्गैस्ते व्यवसायं मनोगतम् । (२४।१)

कथयन्तः स्म कौन्तेया वनं जग्मुर् मनस्विनः ॥ (२४।२)

एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात् । (२५।१)

अनभ्रे विद्युतश्चासन् भूमिश्च समकम्पत ॥ (२५।२)

राहुर् अग्रसद् आदित्यम् अपर्वणि विशां पते । (२६।१)

उल्का चाप्यपसव्यं तु पुरं कृत्वा व्यशीर्यत ॥ (२६।२)

प्रव्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाः । (२७।१)

देवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च ॥ (२७।२)

एवम् एते महोत्पाता वनं गच्छति पाण्डवे । (२८।१)

भारतानाम् अभावाय राजन् दुर्मन्त्रिते तव ॥ (२८।२)

नारदश्च सभामध्ये कुरूणाम् अग्रतः स्थितः । (२९।१)

महर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यम् उवाच ह ॥ (२९।२)

इतश्चतुर्दशे वर्षे विनङ्क्ष्यन्तीह कौरवाः । (३०।१)

दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च ॥ (३०।२)

इत्युक्त्वा दिवम् आक्रम्य क्षिप्रम् अन्तरधीयत । (३१।१)

ब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद् देवर्षिसत्तमः ॥ (३१।२)

ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः । (३२।१)

द्रोणं द्वीपम् अमन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन् ॥ (३२।२)

अथाब्रवीत् ततो द्रोणो दुर्योधनम् अमर्षणम् । (३३।१)

दुःशासनं च कर्णं च सर्वान् एव च भारतान् ॥ (३३।२)

अवध्यान् पाण्डवान् आहुर् देवपुत्रान् द्विजातयः । (३४।१)

अहं तु शरणं प्राप्तान् वर्तमानो यथाबलम् ॥ (३४।२)

गतान् सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान् सराजकान् । (३५।१)

नोत्सहे समभित्यक्तुं दैवमूलम् अतः परम् ॥ (३५।२)

धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः । (३६।१)

ते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति कौरवाः ॥ (३६।२)

चरितब्रह्मचर्याश्च क्रोधामर्षवशानुगाः । (३७।१)

वैरं प्रत्यानयिष्यन्ति मम दुःखाय पाण्डवाः ॥ (३७।२)

मया तु भ्रंशितो राज्याद् द्रुपदः सखिविग्रहे । (३८।१)

पुत्रार्थम् अयजत् क्रोधाद् वधाय मम भारत ॥ (३८।२)

याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात् । (३९।१)

धृष्टद्युम्नं द्रौपदीं च वेदीमध्यात् सुमध्यमाम् ॥ (३९।२)

ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान् कवची शरी । (४०।१)

मर्त्यधर्मतया तस्माद् इति मां भयम् आविशत् ॥ (४०।२)

गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः पुरुषर्षभः । (४१।१)

सृष्टप्राणो भृशतरं तस्माद् योत्स्ये तवारिभिः ॥ (४१।२)

मद्वधाय श्रुतो ह्येष लोके चाप्यतिविश्रुतः । (४२।१)

नूनं सो ऽयम् अनुप्राप्तस्त्वत्कृते कालपर्ययः ॥ (४२।२)

त्वरिताः कुरुत श्रेयो नैतद् एतावता कृतम् । (४३।१)

मुहूर्तं सुखम् एवैतत् तालच्छायेव हैमनी ॥ (४३।२)

यजध्वं च महायज्ञैर् भोगान् अश्नीत दत्त च । (४४।१)

इतश्चतुर्दशे वर्षे महत् प्राप्स्यथ वैशसम् ॥ (४४।२)

दुर्योधन निशम्यैतत् प्रतिपद्य यथेच्छसि । (४५।१)

साम वा पाण्डवेयेषु प्रयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे ॥ (४५।२)

वैशंपायन उवाच । (४६।१)

द्रोणस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो ऽब्रवीद् इदम् । (४६।२)

सम्यग् आह गुरुः क्षत्तर् उपावर्तय पाण्डवान् ॥ (४६।३)

यदि वा न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः । (४७।१)

सशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश्च पुत्रकाः ॥ (४७।२)