संजय उवाच । (१।१)

ततस्तेष्वपयातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाः । (१।२)

तं ह्रदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनो ऽभवत् ॥ (१।३)

आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनह्रदम् । (२।१)

स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम् । (२।२)

वासुदेवम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् कुरुनन्दनः ॥ (२।३)

पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायाम् अप्सु प्रयोजिताम् । (३।१)

विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम् ॥ (३।२)

दैवीं मायाम् इमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम् । (४।१)

निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन् विमोक्ष्यते ॥ (४।२)

यद्यस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत् स्वयम् । (५।१)

तथाप्येनं हतं युद्धे लोको द्रक्ष्यति माधव ॥ (५।२)

श्रीवासुदेव उवाच । (६।१)

मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत । (६।२)

मायावी मायया वध्यः सत्यम् एतद् युधिष्ठिर ॥ (६।३)

क्रियाभ्युपायैर् बहुलैर् मायाम् अप्सु प्रयोज्य ह । (७।१)

जहि त्वं भरतश्रेष्ठ पापात्मानं सुयोधनम् ॥ (७।२)

क्रियाभ्युपायैर् इन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः । (८।१)

क्रियाभ्युपायैर् बहुभिर् बलिर् बद्धो महात्मना ॥ (८।२)

क्रियाभ्युपायैः पूर्वं हि हिरण्याक्षो महासुरः । (९।१)

हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ । (९।२)

वृत्रश्च निहतो राजन् क्रिययैव न संशयः ॥ (९।३)

तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षसः । (१०।१)

रामेण निहतो राजन् सानुबन्धः सहानुगः । (१०।२)

क्रियया योगम् आस्थाय तथा त्वम् अपि विक्रम ॥ (१०।३)

क्रियाभ्युपायैर् निहतो मया राजन् पुरातने । (११।१)

तारकश्च महादैत्यो विप्रचित्तिश्च वीर्यवान् ॥ (११।२)

वातापिर् इल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभो । (१२।१)

सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ ॥ (१२।२)

क्रियाभ्युपायैर् इन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो । (१३।१)

क्रिया बलवती राजन्नान्यत् किंचिद् युधिष्ठिर ॥ (१३।२)

दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा । (१४।१)

क्रियाभ्युपायैर् निहताः क्रियां तस्मात् समाचर ॥ (१४।२)

संजय उवाच । (१५।१)

इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः । (१५।२)

जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महाबलम् । (१५।३)

अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्न् इव भारत ॥ (१५।४)

सुयोधन किमर्थो ऽयम् आरम्भो ऽप्सु कृतस्त्वया । (१६।१)

सर्वं क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशां पते ॥ (१६।२)

जलाशयं प्रविष्टो ऽद्य वाञ्छञ् जीवितम् आत्मनः । (१७।१)

उत्तिष्ठ राजन् युध्यस्व सहास्माभिः सुयोधन ॥ (१७।२)

स च दर्पो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतः । (१८।१)

यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन् व्यवस्थितः ॥ (१८।२)

सर्वे त्वां शूर इत्येव जना जल्पन्ति संसदि । (१९।१)

व्यर्थं तद् भवतो मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः ॥ (१९।२)

उत्तिष्ठ राजन् युध्यस्व क्षत्रियो ऽसि कुलोद्भवः । (२०।१)

कौरवेयो विशेषेण कुले जन्म च संस्मर ॥ (२०।२)

स कथं कौरवे वंशे प्रशंसञ् जन्म चात्मनः । (२१।१)

युद्धाद् भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि ॥ (२१।२)

अयुद्धम् अव्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः । (२२।१)

अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यं रणे राजन् पलायनम् ॥ (२२।२)

कथं पारम् अगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषुः । (२३।१)

इमान्निपतितान् दृष्ट्वा पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄंस्तथा ॥ (२३।२)

संबन्धिनो वयस्यांश्च मातुलान् बान्धवांस्तथा । (२४।१)

घातयित्वा कथं तात ह्रदे तिष्ठसि सांप्रतम् ॥ (२४।२)

शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्या वदसि भारत । (२५।१)

शूरो ऽहम् इति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः ॥ (२५।२)

न हि शूराः पलायन्ते शत्रून् दृष्ट्वा कथंचन । (२६।१)

ब्रूहि वा त्वं यया धृत्या शूर त्यजसि संगरम् ॥ (२६।२)

स त्वम् उत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयम् आत्मनः । (२७।१)

घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातॄंश्चैव सुयोधन ॥ (२७।२)

नेदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया । (२८।१)

क्षत्रधर्मम् अपाश्रित्य त्वद्विधेन सुयोधन ॥ (२८।२)

यत् तत् कर्णम् उपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम् । (२९।१)

अमर्त्य इव संमोहात् त्वम् आत्मानं न बुद्धवान् ॥ (२९।२)

तत् पापं सुमहत् कृत्वा प्रतियुध्यस्व भारत । (३०।१)

कथं हि त्वद्विधो मोहाद् रोचयेत पलायनम् ॥ (३०।२)

क्व ते तत् पौरुषं यातं क्व च मानः सुयोधन । (३१।१)

क्व च विक्रान्तता याता क्व च विस्फूर्जितं महत् ॥ (३१।२)

क्व ते कृतास्त्रता याता किं च शेषे जलाशये । (३२।१)

स त्वम् उत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत ॥ (३२।२)

अस्मान् वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीम् इमाम् । (३३।१)

अथ वा निहतो ऽस्माभिर् भूमौ स्वप्स्यसि भारत ॥ (३३।२)

एष ते प्रथमो धर्मः सृष्टो धात्रा महात्मना । (३४।१)

तं कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ ॥ (३४।२)

दुर्योधन उवाच । (३५।१)

नैतच्चित्रं महाराज यद् भीः प्राणिनम् आविशेत् । (३५।२)

न च प्राणभयाद् भीतो व्यपयातो ऽस्मि भारत ॥ (३५।३)

अरथश्चानिषङ्गी च निहतः पार्ष्णिसारथिः । (३६।१)

एकश्चाप्यगणः संख्ये प्रत्याश्वासम् अरोचयम् ॥ (३६।२)

न प्राणहेतोर् न भयान्न विषादाद् विशां पते । (३७।१)

इदम् अम्भः प्रविष्टो ऽस्मि श्रमात् त्विदम् अनुष्ठितम् ॥ (३७।२)

त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव । (३८।१)

अहम् उत्थाय वः सर्वान् प्रतियोत्स्यामि संयुगे ॥ (३८।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३९।१)

आश्वस्ता एव सर्वे स्म चिरं त्वां मृगयामहे । (३९।२)

तद् इदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन ॥ (३९।३)

हत्वा वा समरे पार्थान् स्फीतं राज्यम् अवाप्नुहि । (४०।१)

निहतो वा रणे ऽस्माभिर् वीरलोकम् अवाप्स्यसि ॥ (४०।२)

दुर्योधन उवाच । (४१।१)

यदर्थं राज्यम् इच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन । (४१।२)

त इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर ॥ (४१।३)

क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुंगवाम् । (४२।१)

नाभ्युत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवाम् इव योषितम् ॥ (४२।२)

अद्यापि त्वहम् आशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर । (४३।१)

भङ्क्त्वा पाञ्चालपाण्डूनाम् उत्साहं भरतर्षभ ॥ (४३।२)

न त्विदानीम् अहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हिचित् । (४४।१)

द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे ॥ (४४।२)

अस्त्विदानीम् इयं राजन् केवला पृथिवी तव । (४५।१)

असहायो हि को राजा राज्यम् इच्छेत् प्रशासितुम् ॥ (४५।२)

सुहृदस्तादृशान् हित्वा पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄन् अपि । (४६।१)

भवद्भिश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः ॥ (४६।२)

अहं वनं गमिष्यामि ह्यजिनैः प्रतिवासितः । (४७।१)

रतिर् हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत ॥ (४७।२)

हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा । (४८।१)

एषा ते पृथिवी राजन् भुङ्क्ष्वैनां विगतज्वरः ॥ (४८।२)

वनम् एव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी । (४९।१)

न हि मे निर्जितस्यास्ति जीविते ऽद्य स्पृहा विभो ॥ (४९।२)

गच्छ त्वं भुङ्क्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम् । (५०।१)

हतयोधां नष्टरत्नां क्षीणवप्रां यथासुखम् ॥ (५०।२)

युधिष्ठिर उवाच । (५१।१)

आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थः प्रभाषथाः । (५१।२)

नैतन्मनसि मे राजन् वाशितं शकुनेर् इव ॥ (५१।३)

यदि चापि समर्थः स्यास्त्वं दानाय सुयोधन । (५२।१)

नाहम् इच्छेयम् अवनिं त्वया दत्तां प्रशासितुम् ॥ (५२।२)

अधर्मेण न गृह्णीयां त्वया दत्तां महीम् इमाम् । (५३।१)

न हि धर्मः स्मृतो राजन् क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः ॥ (५३।२)

त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीम् अखिलाम् अहम् । (५४।१)

त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधाम् इमाम् ॥ (५४।२)

अनीश्वरश्च पृथिवीं कथं त्वं दातुम् इच्छसि । (५५।१)

त्वयेयं पृथिवी राजन् किं न दत्ता तदैव हि ॥ (५५।२)

धर्मतो याचमानानां शमार्थं च कुलस्य नः । (५६।१)

वार्ष्णेयं प्रथमं राजन् प्रत्याख्याय महाबलम् ॥ (५६।२)

किम् इदानीं ददासि त्वं को हि ते चित्तविभ्रमः । (५७।१)

अभियुक्तस्तु को राजा दातुम् इच्छेद्धि मेदिनीम् ॥ (५७।२)

न त्वम् अद्य महीं दातुम् ईशः कौरवनन्दन । (५८।१)

आछेत्तुं वा बलाद् राजन् स कथं दातुम् इच्छसि । (५८।२)

मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुंधराम् ॥ (५८।३)

सूच्यग्रेणापि यद् भूमेर् अपि ध्रीयेत भारत । (५९।१)

तन्मात्रम् अपि नो मह्यं न ददाति पुरा भवान् ॥ (५९।२)

स कथं पृथिवीम् एतां प्रददासि विशां पते । (६०।१)

सूच्यग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं त्यजसि क्षितिम् ॥ (६०।२)

एवम् ऐश्वर्यम् आसाद्य प्रशास्य पृथिवीम् इमाम् । (६१।१)

को हि मूढो व्यवस्येत शत्रोर् दातुं वसुंधराम् ॥ (६१।२)

त्वं तु केवलमौर्ख्येण विमूढो नावबुध्यसे । (६२।१)

पृथिवीं दातुकामो ऽपि जीवितेनाद्य मोक्ष्यसे ॥ (६२।२)

अस्मान् वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीम् इमाम् । (६३।१)

अथ वा निहतो ऽस्माभिर् व्रज लोकान् अनुत्तमान् ॥ (६३।२)

आवयोर् जीवतो राजन्मयि च त्वयि च ध्रुवम् । (६४।१)

संशयः सर्वभूतानां विजये नो भविष्यति ॥ (६४।२)

जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि संप्रति वर्तते । (६५।१)

जीवयेयं त्वहं कामं न तु त्वं जीवितुं क्षमः ॥ (६५।२)

दहने हि कृतो यत्नस्त्वयास्मासु विशेषतः । (६६।१)

आशीविषैर् विषैश्चापि जले चापि प्रवेशनैः । (६६।२)

त्वया विनिकृता राजन् राज्यस्य हरणेन च ॥ (६६।३)

एतस्मात् कारणात् पाप जीवितं ते न विद्यते । (६७।१)

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ युध्यस्व तत् ते श्रेयो भविष्यति ॥ (६७।२)

संजय उवाच । (६८।१)

एवं तु विविधा वाचो जययुक्ताः पुनः पुनः । (६८।२)

कीर्तयन्ति स्म ते वीरास्तत्र तत्र जनाधिप ॥ (६८।३)