MBh, 6, 81
Select a line for its word-by-word analysis.
स तुद्यमानस्तु शरैर् धनंजयः पदा हतो नाग इव श्वसन् बली । (१।२)
sa tudyamānastu śarair dhanaṃjayaḥ padā hato nāga iva śvasan balī |
बाणेन बाणेन महारथानां चिछेद चापानि रणे प्रसह्य ॥ (१।३)
bāṇena bāṇena mahārathānāṃ cicheda cāpāni raṇe prasahya ||
संछिद्य चापानि च तानि राज्ञां तेषां रणे वीर्यवतां क्षणेन । (२।१)
saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kṣaṇena |
विव्याध बाणैर् युगपन्महात्मा निःशेषतां तेष्वथ मन्यमानः ॥ (२।२)
vivyādha bāṇair yugapanmahātmā niḥśeṣatāṃ teṣvatha manyamānaḥ ||
निपेतुर् आजौ रुधिरप्रदिग्धास् ते ताडिताः शक्रसुतेन राजन् । (३।१)
nipetur ājau rudhirapradigdhās te tāḍitāḥ śakrasutena rājan |
विभिन्नगात्राः पतितोत्तमाङ्गा गतासवश्छिन्नतनुत्रकायाः ॥ (३।२)
vibhinnagātrāḥ patitottamāṅgā gatāsavaśchinnatanutrakāyāḥ ||
महीं गताः पार्थबलाभिभूता विचित्ररूपा युगपद् विनेशुः । (४।१)
mahīṃ gatāḥ pārthabalābhibhūtā vicitrarūpā yugapad vineśuḥ |
दृष्ट्वा हतांस्तान् युधि राजपुत्रांस् त्रिगर्तराजः प्रययौ क्षणेन ॥ (४।२)
dṛṣṭvā hatāṃstān yudhi rājaputrāṃs trigartarājaḥ prayayau kṣaṇena ||
तेषां रथानाम् अथ पृष्ठगोपा द्वात्रिंशद् अन्ये ऽभ्यपतन्त पार्थम् । (५।१)
teṣāṃ rathānām atha pṛṣṭhagopā dvātriṃśad anye 'bhyapatanta pārtham |
तथैव ते संपरिवार्य पार्थं विकृष्य चापानि महारवाणि । (५।२)
tathaiva te saṃparivārya pārthaṃ vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi |
अवीवृषन् बाणमहौघवृष्ट्या यथा गिरिं तोयधरा जलौघैः ॥ (५।३)
avīvṛṣan bāṇamahaughavṛṣṭyā yathā giriṃ toyadharā jalaughaiḥ ||
सम्पीड्यमानस्तु शरौघवृष्ट्या धनंजयस्तान् युधि जातरोषः । (६।१)
sampīḍyamānastu śaraughavṛṣṭyā dhanaṃjayastān yudhi jātaroṣaḥ |
षष्ट्या शरैः संयति तैलधौतैर् जघान तान् अप्यथ पृष्ठगोपान् ॥ (६।२)
ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautair jaghāna tān apyatha pṛṣṭhagopān ||
षष्टिं रथांस्तान् अवजित्य संख्ये धनंजयः प्रीतमना यशस्वी । (७।१)
ṣaṣṭiṃ rathāṃstān avajitya saṃkhye dhanaṃjayaḥ prītamanā yaśasvī |
अथात्वरद् भीष्मवधाय जिष्णुर् बलानि राज्ञां समरे निहत्य ॥ (७।२)
athātvarad bhīṣmavadhāya jiṣṇur balāni rājñāṃ samare nihatya ||
त्रिगर्तराजो निहतान् समीक्ष्य महारथांस्तान् अथ बन्धुवर्गान् । (८।१)
trigartarājo nihatān samīkṣya mahārathāṃstān atha bandhuvargān |
रणे पुरस्कृत्य नराधिपांस्ताञ् जगाम पार्थं त्वरितो वधाय ॥ (८।२)
raṇe puraskṛtya narādhipāṃstāñ jagāma pārthaṃ tvarito vadhāya ||
अभिद्रुतं चास्त्रभृतां वरिष्ठं धनंजयं वीक्ष्य शिखण्डिमुख्याः । (९।१)
abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ |
अभ्युद्ययुस्ते शितशस्त्रहस्ता रिरक्षिषन्तो रथम् अर्जुनस्य ॥ (९।२)
abhyudyayuste śitaśastrahastā rirakṣiṣanto ratham arjunasya ||
पार्थो ऽपि तान् आपततः समीक्ष्य त्रिगर्तराज्ञा सहितान्नृवीरान् । (१०।१)
pārtho 'pi tān āpatataḥ samīkṣya trigartarājñā sahitānnṛvīrān |
विध्वंसयित्वा समरे धनुष्मान् गाण्डीवमुक्तैर् निशितैः पृषत्कैः । (१०।२)
vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmān gāṇḍīvamuktair niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ |
भीष्मं यियासुर् युधि संददर्श दुर्योधनं सैन्धवादींश्च राज्ञः ॥ (१०।३)
bhīṣmaṃ yiyāsur yudhi saṃdadarśa duryodhanaṃ saindhavādīṃśca rājñaḥ ||
आवारयिष्णून् अभिसम्प्रयाय मुहूर्तम् आयोध्य बलेन वीरः । (११।१)
āvārayiṣṇūn abhisamprayāya muhūrtam āyodhya balena vīraḥ |
उत्सृज्य राजानम् अनन्तवीर्यो जयद्रथादींश्च नृपान्महौजाः । (११।२)
utsṛjya rājānam anantavīryo jayadrathādīṃśca nṛpānmahaujāḥ |
ययौ ततो भीमबलो मनस्वी गाङ्गेयम् आजौ शरचापपाणिः ॥ (११।३)
yayau tato bhīmabalo manasvī gāṅgeyam ājau śaracāpapāṇiḥ ||
युधिष्ठिरश्चोग्रबलो महात्मा समाययौ त्वरितो जातकोपः । (१२।१)
yudhiṣṭhiraścograbalo mahātmā samāyayau tvarito jātakopaḥ |
मद्राधिपं समभित्यज्य संख्ये स्वभागम् आप्तं तम् अनन्तकीर्तिः । (१२।२)
madrādhipaṃ samabhityajya saṃkhye svabhāgam āptaṃ tam anantakīrtiḥ |
सार्धं स माद्रीसुतभीमसेनैर् भीष्मं ययौ शांतनवं रणाय ॥ (१२।३)
sārdhaṃ sa mādrīsutabhīmasenair bhīṣmaṃ yayau śāṃtanavaṃ raṇāya ||
तैः सम्प्रयुक्तः स महारथाग्र्यैर् गङ्गासुतः समरे चित्रयोधी । (१३।१)
taiḥ samprayuktaḥ sa mahārathāgryair gaṅgāsutaḥ samare citrayodhī |
न विव्यथे शांतनवो महात्मा समागतैः पाण्डुसुतैः समस्तैः ॥ (१३।२)
na vivyathe śāṃtanavo mahātmā samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ ||
अथैत्य राजा युधि सत्यसंधो जयद्रथो ऽत्युग्रबलो मनस्वी । (१४।१)
athaitya rājā yudhi satyasaṃdho jayadratho 'tyugrabalo manasvī |
चिछेद चापानि महारथानां प्रसह्य तेषां धनुषा वरेण ॥ (१४।२)
cicheda cāpāni mahārathānāṃ prasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa ||
युधिष्ठिरं भीमसेनं यमौ च पार्थं तथा युधि संजातकोपः । (१५।१)
yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca pārthaṃ tathā yudhi saṃjātakopaḥ |
दुर्योधनः क्रोधविषो महात्मा जघान बाणैर् अनलप्रकाशैः ॥ (१५।२)
duryodhanaḥ krodhaviṣo mahātmā jaghāna bāṇair analaprakāśaiḥ ||
कृपेण शल्येन शलेन चैव तथा विभो चित्रसेनेन चाजौ । (१६।१)
kṛpeṇa śalyena śalena caiva tathā vibho citrasenena cājau |
विद्धाः शरैस्ते ऽतिविवृद्धकोपैर् देवा यथा दैत्यगणैः समेतैः ॥ (१६।२)
viddhāḥ śaraiste 'tivivṛddhakopair devā yathā daityagaṇaiḥ sametaiḥ ||
छिन्नायुधं शांतनवेन राजा शिखण्डिनं प्रेक्ष्य च जातकोपः । (१७।१)
chinnāyudhaṃ śāṃtanavena rājā śikhaṇḍinaṃ prekṣya ca jātakopaḥ |
अजातशत्रुः समरे महात्मा शिखण्डिनं क्रुद्ध उवाच वाक्यम् ॥ (१७।२)
ajātaśatruḥ samare mahātmā śikhaṇḍinaṃ kruddha uvāca vākyam ||
उक्त्वा तथा त्वं पितुर् अग्रतो माम् अहं हनिष्यामि महाव्रतं तम् । (१८।१)
uktvā tathā tvaṃ pitur agrato mām ahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tam |
भीष्मं शरौघैर् विमलार्कवर्णैः सत्यं वदामीति कृता प्रतिज्ञा ॥ (१८।२)
bhīṣmaṃ śaraughair vimalārkavarṇaiḥ satyaṃ vadāmīti kṛtā pratijñā ||
त्वया न चैनां सफलां करोषि देवव्रतं यन्न निहंसि युद्धे । (१९।१)
tvayā na caināṃ saphalāṃ karoṣi devavrataṃ yanna nihaṃsi yuddhe |
मिथ्याप्रतिज्ञो भव मा नृवीर रक्षस्व धर्मं च कुलं यशश्च ॥ (१९।२)
mithyāpratijño bhava mā nṛvīra rakṣasva dharmaṃ ca kulaṃ yaśaśca ||
प्रेक्षस्व भीष्मं युधि भीमवेगं सर्वांस्तपन्तं मम सैन्यसंघान् । (२०।१)
prekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ sarvāṃstapantaṃ mama sainyasaṃghān |
शरौघजालैर् अतितिग्मतेजैः कालं यथा मृत्युकृतं क्षणेन ॥ (२०।२)
śaraughajālair atitigmatejaiḥ kālaṃ yathā mṛtyukṛtaṃ kṣaṇena ||
निकृत्तचापः समरानपेक्षः पराजितः शांतनवेन राज्ञा । (२१।१)
nikṛttacāpaḥ samarānapekṣaḥ parājitaḥ śāṃtanavena rājñā |
विहाय बन्धून् अथ सोदरांश्च क्व यास्यसे नानुरूपं तवेदम् ॥ (२१।२)
vihāya bandhūn atha sodarāṃśca kva yāsyase nānurūpaṃ tavedam ||
दृष्ट्वा हि भीष्मं तम् अनन्तवीर्यं भग्नं च सैन्यं द्रवमाणम् एवम् । (२२।१)
dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tam anantavīryaṃ bhagnaṃ ca sainyaṃ dravamāṇam evam |
भीतो ऽसि नूनं द्रुपदस्य पुत्र तथा हि ते मुखवर्णो ऽप्रहृष्टः ॥ (२२।२)
bhīto 'si nūnaṃ drupadasya putra tathā hi te mukhavarṇo 'prahṛṣṭaḥ ||
आज्ञायमाने ऽपि धनंजयेन महाहवे सम्प्रसक्ते नृवीर । (२३।१)
ājñāyamāne 'pi dhanaṃjayena mahāhave samprasakte nṛvīra |
कथं हि भीष्मात् प्रथितः पृथिव्यां भयं त्वम् अद्य प्रकरोषि वीर ॥ (२३।२)
kathaṃ hi bhīṣmāt prathitaḥ pṛthivyāṃ bhayaṃ tvam adya prakaroṣi vīra ||
स धर्मराजस्य वचो निशम्य रूक्षाक्षरं विप्रलापानुबद्धम् । (२४।१)
sa dharmarājasya vaco niśamya rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddham |
प्रत्यादेशं मन्यमानो महात्मा प्रतत्वरे भीष्मवधाय राजन् ॥ (२४।२)
pratyādeśaṃ manyamāno mahātmā pratatvare bhīṣmavadhāya rājan ||
तम् आपतन्तं महता जवेन शिखण्डिनं भीष्मम् अभिद्रवन्तम् । (२५।१)
tam āpatantaṃ mahatā javena śikhaṇḍinaṃ bhīṣmam abhidravantam |
आवारयामास हि शल्य एनं शस्त्रेण घोरेण सुदुर्जयेन ॥ (२५।२)
āvārayāmāsa hi śalya enaṃ śastreṇa ghoreṇa sudurjayena ||
स चापि दृष्ट्वा समुदीर्यमाणम् अस्त्रं युगान्ताग्निसमप्रभावम् । (२६।१)
sa cāpi dṛṣṭvā samudīryamāṇam astraṃ yugāntāgnisamaprabhāvam |
नासौ व्यमुह्यद् द्रुपदस्य पुत्रो राजन्महेन्द्रप्रतिमप्रभावः ॥ (२६।२)
nāsau vyamuhyad drupadasya putro rājanmahendrapratimaprabhāvaḥ ||
तस्थौ च तत्रैव महाधनुष्माञ् शरैस्तद् अस्त्रं प्रतिबाधमानः । (२७।१)
tasthau ca tatraiva mahādhanuṣmāñ śaraistad astraṃ pratibādhamānaḥ |
अथाददे वारुणम् अन्यद् अस्त्रं शिखण्ड्यथोग्रं प्रतिघाताय तस्य । (२७।२)
athādade vāruṇam anyad astraṃ śikhaṇḍyathograṃ pratighātāya tasya |
तद् अस्त्रम् अस्त्रेण विदार्यमाणं खस्थाः सुरा ददृशुः पार्थिवाश्च ॥ (२७।३)
tad astram astreṇa vidāryamāṇaṃ khasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāśca ||
भीष्मस्तु राजन् समरे महात्मा धनुः सुचित्रं ध्वजम् एव चापि । (२८।१)
bhīṣmastu rājan samare mahātmā dhanuḥ sucitraṃ dhvajam eva cāpi |
छित्त्वानदत् पाण्डुसुतस्य वीरो युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः ॥ (२८।२)
chittvānadat pāṇḍusutasya vīro yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ ||
ततः समुत्सृज्य धनुः सबाणं युधिष्ठिरं वीक्ष्य भयाभिभूतम् । (२९।१)
tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sabāṇaṃ yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtam |
गदां प्रगृह्याभिपपात संख्ये जयद्रथं भीमसेनः पदातिः ॥ (२९।२)
gadāṃ pragṛhyābhipapāta saṃkhye jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ ||
तम् आपतन्तं महता जवेन जयद्रथः सगदं भीमसेनम् । (३०।१)
tam āpatantaṃ mahatā javena jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenam |
विव्याध घोरैर् यमदण्डकल्पैः शितैः शरैः पञ्चशतैः समन्तात् ॥ (३०।२)
vivyādha ghorair yamadaṇḍakalpaiḥ śitaiḥ śaraiḥ pañcaśataiḥ samantāt ||
अचिन्तयित्वा स शरांस्तरस्वी वृकोदरः क्रोधपरीतचेताः । (३१।१)
acintayitvā sa śarāṃstarasvī vṛkodaraḥ krodhaparītacetāḥ |
जघान वाहान् समरे समस्तान् आरट्टजान् सिन्धुराजस्य संख्ये ॥ (३१।२)
jaghāna vāhān samare samastān āraṭṭajān sindhurājasya saṃkhye ||
ततो ऽभिवीक्ष्याप्रतिमप्रभावस् तवात्मजस्त्वरमाणो रथेन । (३२।१)
tato 'bhivīkṣyāpratimaprabhāvas tavātmajastvaramāṇo rathena |
अभ्याययौ भीमसेनं निहन्तुं समुद्यतास्त्रः सुरराजकल्पः ॥ (३२।२)
abhyāyayau bhīmasenaṃ nihantuṃ samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ ||
भीमो ऽप्यथैनं सहसा विनद्य प्रत्युद्ययौ गदया तर्जमानः । (३३।१)
bhīmo 'pyathainaṃ sahasā vinadya pratyudyayau gadayā tarjamānaḥ |
समुद्यतां तां यमदण्डकल्पां दृष्ट्वा गदां ते कुरवः समन्तात् ॥ (३३।२)
samudyatāṃ tāṃ yamadaṇḍakalpāṃ dṛṣṭvā gadāṃ te kuravaḥ samantāt ||
विहाय सर्वे तव पुत्रम् उग्रं पातं गदायाः परिहर्तुकामाः । (३४।१)
vihāya sarve tava putram ugraṃ pātaṃ gadāyāḥ parihartukāmāḥ |
अपक्रान्तास्तुमुले संविमर्दे सुदारुणे भारत मोहनीये ॥ (३४।२)
apakrāntāstumule saṃvimarde sudāruṇe bhārata mohanīye ||
अमूढचेतास्त्वथ चित्रसेनो महागदाम् आपतन्तीं निरीक्ष्य । (३५।१)
amūḍhacetāstvatha citraseno mahāgadām āpatantīṃ nirīkṣya |
रथं समुत्सृज्य पदातिर् आजौ प्रगृह्य खड्गं विमलं च चर्म । (३५।२)
rathaṃ samutsṛjya padātir ājau pragṛhya khaḍgaṃ vimalaṃ ca carma |
अवप्लुतः सिंह इवाचलाग्राज् जगाम चान्यं भुवि भूमिदेशम् ॥ (३५।३)
avaplutaḥ siṃha ivācalāgrāj jagāma cānyaṃ bhuvi bhūmideśam ||
गदापि सा प्राप्य रथं सुचित्रं साश्वं ससूतं विनिहत्य संख्ये । (३६।१)
gadāpi sā prāpya rathaṃ sucitraṃ sāśvaṃ sasūtaṃ vinihatya saṃkhye |
जगाम भूमिं ज्वलिता महोल्का भ्रष्टाम्बराद् गाम् इव संपतन्ती ॥ (३६।२)
jagāma bhūmiṃ jvalitā maholkā bhraṣṭāmbarād gām iva saṃpatantī ||
आश्चर्यभूतं सुमहत् त्वदीया दृष्ट्वैव तद् भारत सम्प्रहृष्टाः । (३७।१)
āścaryabhūtaṃ sumahat tvadīyā dṛṣṭvaiva tad bhārata samprahṛṣṭāḥ |
सर्वे विनेदुः सहिताः समन्तात् पुपूजिरे तव पुत्रं ससैन्याः ॥ (३७।२)
sarve vineduḥ sahitāḥ samantāt pupūjire tava putraṃ sasainyāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.