धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्रै रणाजिरे । (१।२)

मम सैन्यावशिष्टास्ते किम् अकुर्वत संजय ॥ (१।३)

कृतवर्मा कृपश्चैव द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् । (२।१)

दुर्योधनश्च मन्दात्मा राजा किम् अकरोत् तदा ॥ (२।२)

संजय उवाच । (३।१)

सम्प्राद्रवत्सु दारेषु क्षत्रियाणां महात्मनाम् । (३।२)

विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशोद्विग्नास्त्रयो रथाः ॥ (३।३)

निशम्य पाण्डुपुत्राणां तदा विजयिनां स्वनम् । (४।१)

विद्रुतं शिबिरं दृष्ट्वा सायाह्ने राजगृद्धिनः । (४।२)

स्थानं नारोचयंस्तत्र ततस्ते ह्रदम् अभ्ययुः ॥ (४।३)

युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो रणे । (५।१)

हृष्टः पर्यपतद् राजन् दुर्योधनवधेप्सया ॥ (५।२)

मार्गमाणास्तु संक्रुद्धास्तव पुत्रं जयैषिणः । (६।१)

यत्नतो ऽन्वेषमाणास्तु नैवापश्यञ् जनाधिपम् ॥ (६।२)

स हि तीव्रेण वेगेन गदापाणिर् अपाक्रमत् । (७।१)

तं ह्रदं प्राविशच्चापि विष्टभ्यापः स्वमायया ॥ (७।२)

यदा तु पाण्डवाः सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाः । (८।१)

ततः स्वशिबिरं प्राप्य व्यतिष्ठन् सहसैनिकाः ॥ (८।२)

ततः कृपश्च द्रौणिश्च कृतवर्मा च सात्वतः । (९।१)

संनिविष्टेषु पार्थेषु प्रयातास्तं ह्रदं शनैः ॥ (९।२)

ते तं ह्रदं समासाद्य यत्र शेते जनाधिपः । (१०।१)

अभ्यभाषन्त दुर्धर्षं राजानं सुप्तम् अम्भसि ॥ (१०।२)

राजन्न् उत्तिष्ठ युध्यस्व सहास्माभिर् युधिष्ठिरम् । (११।१)

जित्वा वा पृथिवीं भुङ्क्ष्व हतो वा स्वर्गम् आप्नुहि ॥ (११।२)

तेषाम् अपि बलं सर्वं हतं दुर्योधन त्वया । (१२।१)

प्रतिरब्धाश्च भूयिष्ठं ये शिष्टास्तत्र सैनिकाः ॥ (१२।२)

न ते वेगं विषहितुं शक्तास्तव विशां पते । (१३।१)

अस्माभिर् अभिगुप्तस्य तस्माद् उत्तिष्ठ भारत ॥ (१३।२)

दुर्योधन उवाच । (१४।१)

दिष्ट्या पश्यामि वो मुक्तान् ईदृशात् पुरुषक्षयात् । (१४।२)

पाण्डुकौरवसंमर्दाज्जीवमानान्नरर्षभान् ॥ (१४।३)

विजेष्यामो वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमाः । (१५।१)

भवन्तश्च परिश्रान्ता वयं च भृशविक्षताः । (१५।२)

उदीर्णं च बलं तेषां तेन युद्धं न रोचये ॥ (१५।३)

न त्वेतद् अद्भुतं वीरा यद् वो महद् इदं मनः । (१६।१)

अस्मासु च परा भक्तिर् न तु कालः पराक्रमे ॥ (१६।२)

विश्रम्यैकां निशाम् अद्य भवद्भिः सहितो रणे । (१७।१)

प्रतियोत्स्याम्यहं शत्रूञ् श्वो न मे ऽस्त्यत्र संशयः ॥ (१७।२)

संजय उवाच । (१८।१)

एवम् उक्तो ऽब्रवीद् द्रौणी राजानं युद्धदुर्मदम् । (१८।२)

उत्तिष्ठ राजन् भद्रं ते विजेष्यामो रणे परान् ॥ (१८।३)

इष्टापूर्तेन दानेन सत्येन च जपेन च । (१९।१)

शपे राजन् यथा ह्यद्य निहनिष्यामि सोमकान् ॥ (१९।२)

मा स्म यज्ञकृतां प्रीतिं प्राप्नुयां सज्जनोचिताम् । (२०।१)

यदीमां रजनीं व्युष्टां न निहन्मि परान् रणे ॥ (२०।२)

नाहत्वा सर्वपाञ्चालान् विमोक्ष्ये कवचं विभो । (२१।१)

इति सत्यं ब्रवीम्येतत् तन्मे शृणु जनाधिप ॥ (२१।२)

तेषु सम्भाषमाणेषु व्याधास्तं देशम् आययुः । (२२।१)

मांसभारपरिश्रान्ताः पानीयार्थं यदृच्छया ॥ (२२।२)

ते हि नित्यं महाराज भीमसेनस्य लुब्धकाः । (२३।१)

मांसभारान् उपाजह्रुर् भक्त्या परमया विभो ॥ (२३।२)

ते तत्र विष्ठितास्तेषां सर्वं तद् वचनं रहः । (२४।१)

दुर्योधनवचश्चैव शुश्रुवुः संगता मिथः ॥ (२४।२)

ते ऽपि सर्वे महेष्वासा अयुद्धार्थिनि कौरवे । (२५।१)

निर्बन्धं परमं चक्रुस्तदा वै युद्धकाङ्क्षिणः ॥ (२५।२)

तांस्तथा समुदीक्ष्याथ कौरवाणां महारथान् । (२६।१)

अयुद्धमनसं चैव राजानं स्थितम् अम्भसि ॥ (२६।२)

तेषां श्रुत्वा च संवादं राज्ञश्च सलिले सतः । (२७।१)

व्याधाभ्यजानन् राजेन्द्र सलिलस्थं सुयोधनम् ॥ (२७।२)

ते पूर्वं पाण्डुपुत्रेण पृष्टा ह्यासन् सुतं तव । (२८।१)

यदृच्छोपगतास्तत्र राजानं परिमार्गिताः ॥ (२८।२)

ततस्ते पाण्डुपुत्रस्य स्मृत्वा तद् भाषितं तदा । (२९।१)

अन्योन्यम् अब्रुवन् राजन्मृगव्याधाः शनैर् इदम् ॥ (२९।२)

दुर्योधनं ख्यापयामो धनं दास्यति पाण्डवः । (३०।१)

सुव्यक्तम् इति नः ख्यातो ह्रदे दुर्योधनो नृपः ॥ (३०।२)

तस्माद् गच्छामहे सर्वे यत्र राजा युधिष्ठिरः । (३१।१)

आख्यातुं सलिले सुप्तं दुर्योधनम् अमर्षणम् ॥ (३१।२)

धृतराष्ट्रात्मजं तस्मै भीमसेनाय धीमते । (३२।१)

शयानं सलिले सर्वे कथयामो धनुर्भृते ॥ (३२।२)

स नो दास्यति सुप्रीतो धनानि बहुलान्युत । (३३।१)

किं नो मांसेन शुष्केण परिक्लिष्टेन शोषिणा ॥ (३३।२)

एवम् उक्त्वा ततो व्याधाः सम्प्रहृष्टा धनार्थिनः । (३४।१)

मांसभारान् उपादाय प्रययुः शिबिरं प्रति ॥ (३४।२)

पाण्डवाश्च महाराज लब्धलक्षाः प्रहारिणः । (३५।१)

अपश्यमानाः समरे दुर्योधनम् अवस्थितम् ॥ (३५।२)

निकृतेस्तस्य पापस्य ते पारं गमनेप्सवः । (३६।१)

चारान् संप्रेषयामासुः समन्तात् तद् रणाजिरम् ॥ (३६।२)

आगम्य तु ततः सर्वे नष्टं दुर्योधनं नृपम् । (३७।१)

न्यवेदयन्त सहिता धर्मराजस्य सैनिकाः ॥ (३७।२)

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा चाराणां भरतर्षभ । (३८।१)

चिन्ताम् अभ्यगमत् तीव्रां निशश्वास च पार्थिवः ॥ (३८।२)

अथ स्थितानां पाण्डूनां दीनानां भरतर्षभ । (३९।१)

तस्माद् देशाद् अपक्रम्य त्वरिता लुब्धका विभो ॥ (३९।२)

आजग्मुः शिबिरं हृष्टा दृष्ट्वा दुर्योधनं नृपम् । (४०।१)

वार्यमाणाः प्रविष्टाश्च भीमसेनस्य पश्यतः ॥ (४०।२)

ते तु पाण्डवम् आसाद्य भीमसेनं महाबलम् । (४१।१)

तस्मै तत् सर्वम् आचख्युर् यद् वृत्तं यच्च वै श्रुतम् ॥ (४१।२)

ततो वृकोदरो राजन् दत्त्वा तेषां धनं बहु । (४२।१)

धर्मराजाय तत् सर्वम् आचचक्षे परंतपः ॥ (४२।२)

असौ दुर्योधनो राजन् विज्ञातो मम लुब्धकैः । (४३।१)

संस्तभ्य सलिलं शेते यस्यार्थे परितप्यसे ॥ (४३।२)

तद् वचो भीमसेनस्य प्रियं श्रुत्वा विशां पते । (४४।१)

अजातशत्रुः कौन्तेयो हृष्टो ऽभूत् सह सोदरैः ॥ (४४।२)

तं च श्रुत्वा महेष्वासं प्रविष्टं सलिलह्रदम् । (४५।१)

क्षिप्रम् एव ततो ऽगच्छत् पुरस्कृत्य जनार्दनम् ॥ (४५।२)

ततः किलकिलाशब्दः प्रादुरासीद् विशां पते । (४६।१)

पाण्डवानां प्रहृष्टानां पाञ्चालानां च सर्वशः ॥ (४६।२)

सिंहनादांस्ततश्चक्रुः क्ष्वेडांश्च भरतर्षभ । (४७।१)

त्वरिताः क्षत्रिया राजञ् जग्मुर् द्वैपायनं ह्रदम् ॥ (४७।२)

ज्ञातः पापो धार्तराष्ट्रो दृष्टश्चेत्यसकृद् रणे । (४८।१)

प्राक्रोशन् सोमकास्तत्र हृष्टरूपाः समन्ततः ॥ (४८।२)

तेषाम् आशु प्रयातानां रथानां तत्र वेगिनाम् । (४९।१)

बभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक् पृथिवीपते ॥ (४९।२)

दुर्योधनं परीप्सन्तस्तत्र तत्र युधिष्ठिरम् । (५०।१)

अन्वयुस्त्वरितास्ते वै राजानं श्रान्तवाहनाः ॥ (५०।२)

अर्जुनो भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । (५१।१)

धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः शिखण्डी चापराजितः ॥ (५१।२)

उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिश्चापराजितः । (५२।१)

पाञ्चालानां च ये शिष्टा द्रौपदेयाश्च भारत । (५२।२)

हयाश्च सर्वे नागाश्च शतशश्च पदातयः ॥ (५२।३)

ततः प्राप्तो महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । (५३।१)

द्वैपायनह्रदं ख्यातं यत्र दुर्योधनो ऽभवत् ॥ (५३।२)

शीतामलजलं हृद्यं द्वितीयम् इव सागरम् । (५४।१)

मायया सलिलं स्तभ्य यत्राभूत् ते सुतः स्थितः ॥ (५४।२)

अत्यद्भुतेन विधिना दैवयोगेन भारत । (५५।१)

सलिलान्तर्गतः शेते दुर्दर्शः कस्यचित् प्रभो । (५५।२)

मानुषस्य मनुष्येन्द्र गदाहस्तो जनाधिपः ॥ (५५।३)

ततो दुर्योधनो राजा सलिलान्तर्गतो वसन् । (५६।१)

शुश्रुवे तुमुलं शब्दं जलदोपमनिःस्वनम् ॥ (५६।२)

युधिष्ठिरस्तु राजेन्द्र ह्रदं तं सह सोदरैः । (५७।१)

आजगाम महाराज तव पुत्रवधाय वै ॥ (५७।२)

महता शङ्खनादेन रथनेमिस्वनेन च । (५८।१)

उद्धुन्वंश्च महारेणुं कम्पयंश्चापि मेदिनीम् ॥ (५८।२)

यौधिष्ठिरस्य सैन्यस्य श्रुत्वा शब्दं महारथाः । (५९।१)

कृतवर्मा कृपो द्रौणी राजानम् इदम् अब्रुवन् ॥ (५९।२)

इमे ह्यायान्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः । (६०।१)

अपयास्यामहे तावद् अनुजानातु नो भवान् ॥ (६०।२)

दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा तेषां तत्र यशस्विनाम् । (६१।१)

तथेत्युक्त्वा ह्रदं तं वै माययास्तम्भयत् प्रभो ॥ (६१।२)

ते त्वनुज्ञाप्य राजानं भृशं शोकपरायणाः । (६२।१)

जग्मुर् दूरं महाराज कृपप्रभृतयो रथाः ॥ (६२।२)

ते गत्वा दूरम् अध्वानं न्यग्रोधं प्रेक्ष्य मारिष । (६३।१)

न्यविशन्त भृशं श्रान्ताश्चिन्तयन्तो नृपं प्रति ॥ (६३।२)

विष्टभ्य सलिलं सुप्तो धार्तराष्ट्रो महाबलः । (६४।१)

पाण्डवाश्चापि सम्प्राप्तास्तं देशं युद्धम् ईप्सवः ॥ (६४।२)

कथं नु युद्धं भविता कथं राजा भविष्यति । (६५।१)

कथं नु पाण्डवा राजन् प्रतिपत्स्यन्ति कौरवम् ॥ (६५।२)

इत्येवं चिन्तयन्तस्ते रथेभ्यो ऽश्वान् विमुच्य ह । (६६।१)

तत्रासांचक्रिरे राजन् कृपप्रभृतयो रथाः ॥ (६६।२)