कपिल उवाच । (१।१)

वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतःकृताः । (१।२)

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । (१।३)

शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ (१।४)

शरीरम् एतत् कुरुते यद् वेदे कुरुते तनुम् । (२।१)

कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः ॥ (२।२)

आनन्त्यम् अनुयुङ्क्ते यः कर्मणा तद् ब्रवीमि ते । (३।१)

निरागमम् अनैतिह्यं प्रत्यक्षं लोकसाक्षिकम् ॥ (३।२)

धर्म इत्येव ये यज्ञान् वितन्वन्ति निराशिषः । (४।१)

उत्पन्नत्यागिनो ऽलुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताः । (४।२)

धनानाम् एष वै पन्थास्तीर्थेषु प्रतिपादनम् ॥ (४।३)

अनाश्रिताः पापकृत्याः कदाचित् कर्मयोनितः । (५।१)

मनःसंकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः ॥ (५।२)

अक्रुध्यन्तो ऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः । (६।१)

ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ (६।२)

आसन् गृहस्था भूयिष्ठम् अव्युत्क्रान्ताः स्वकर्मसु । (७।१)

राजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि ॥ (७।२)

समा ह्यार्जवसम्पन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाः । (८।१)

प्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे ॥ (८।२)

पुरस्ताद् भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताः । (९।१)

चरन्ति धर्मं कृच्छ्रे ऽपि दुर्गे चैवाधिसंहताः ॥ (९।२)

संहत्य धर्मं चरतां पुरासीत् सुखम् एव तत् । (१०।१)

तेषां नासीद् विधातव्यं प्रायश्चित्तं कदाचन ॥ (१०।२)

सत्यं हि धर्मम् आस्थाय दुराधर्षतमा मताः । (११।१)

न मात्राम् अनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलम् अन्ततः ॥ (११।२)

य एव प्रथमः कल्पस्तम् एवाभ्याचरन् सह । (१२।१)

अस्यां स्थितौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते । (१२।२)

दुर्बलात्मन उत्पन्नं प्रायश्चित्तम् इति श्रुतिः ॥ (१२।३)

यत एवंविधा विप्राः पुराणा यज्ञवाहनाः । (१३।१)

त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः । (१३।२)

यजन्तो ऽहर् अहर् यज्ञैर् निराशीर्बन्धना बुधाः ॥ (१३।३)

तेषां यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम् । (१४।१)

आगमाश्च यथाकालं संकल्पाश्च यथाव्रतम् ॥ (१४।२)

अपेतकामक्रोधानां प्रकृत्या संशितात्मनाम् । (१५।१)

ऋजूनां शमनित्यानां स्थितानां स्वेषु कर्मसु । (१५।२)

सर्वम् आनन्त्यम् एवासीद् इति नः शाश्वती श्रुतिः ॥ (१५।३)

तेषाम् अदीनसत्त्वानां दुश्चराचारकर्मणाम् । (१६।१)

स्वकर्मभिः संवृतानां तपो घोरत्वम् आगतम् ॥ (१६।२)

तं सदाचारम् आश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् । (१७।१)

अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद् धर्मेषु सूचितम् ॥ (१७।२)

निरापद्धर्म आचारस्त्वप्रमादो ऽपराभवः । (१८।१)

सर्ववर्णेषु यत् तेषु नासीत् कश्चिद् व्यतिक्रमः ॥ (१८।२)

धर्मम् एकं चतुष्पादम् आश्रितास्ते नरर्षभाः । (१९।१)

तं सन्तो विधिवत् प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ (१९।२)

गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनम् अन्ये समाश्रिताः । (२०।१)

गृहम् एवाभिसंश्रित्य ततो ऽन्ये ब्रह्मचारिणः ॥ (२०।२)

धर्मम् एतं चतुष्पादम् आश्रमं ब्राह्मणा विदुः । (२१।१)

आनन्त्यं ब्रह्मणः स्थानं ब्राह्मणा नाम निश्चयः ॥ (२१।२)

अत एवंविधा विप्राः पुराणा धर्मचारिणः । (२२।१)

त एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः ॥ (२२।२)

नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाः । (२३।१)

आनन्त्यम् उपसंप्राप्ताः संतोषाद् इति वैदिकम् ॥ (२३।२)

यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर् योनिषु तादृशाः । (२४।१)

न लिप्यन्ते पापकृत्यैः कदाचित् कर्मयोनितः ॥ (२४।२)

एवं युक्तो ब्राह्मणः स्याद् अन्यो ब्राह्मणको भवेत् । (२५।१)

कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाशुभम् ॥ (२५।२)

एवं पक्वकषायाणाम् आनन्त्येन श्रुतेन च । (२६।१)

सर्वम् आनन्त्यम् एवासीद् एवं नः शाश्वती श्रुतिः ॥ (२६।२)

तेषाम् अपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम् । (२७।१)

चतुर्थ औपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः ॥ (२७।२)

स सिद्धैः साध्यते नित्यं ब्राह्मणैर् नियतात्मभिः । (२८।१)

संतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानम् उच्यते ॥ (२८।२)

अपवर्गगतिर् नित्यो यतिधर्मः सनातनः । (२९।१)

साधारणः केवलो वा यथाबलम् उपास्यते ॥ (२९।२)

गच्छतो गच्छतः क्षेमं दुर्बलो ऽत्रावसीदति । (३०।१)

ब्रह्मणः पदम् अन्विच्छन् संसारान्मुच्यते शुचिः ॥ (३०।२)

स्यूमरश्मिर् उवाच । (३१।१)

ये भुञ्जते ये ददते यजन्ते ऽधीयते च ये । (३१।२)

मात्राभिर् धर्मलब्धाभिर् ये वा त्यागं समाश्रिताः ॥ (३१।३)

एतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमः । (३२।१)

एतद् आचक्ष्व मे ब्रह्मन् यथातथ्येन पृच्छतः ॥ (३२।२)

कपिल उवाच । (३३।१)

परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतो ऽभ्युदयाश्च ये । (३३।२)

न तु त्यागसुखं प्राप्ता एतत् त्वम् अपि पश्यसि ॥ (३३।३)

स्यूमरश्मिर् उवाच । (३४।१)

भवन्तो ज्ञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्मनिश्चयाः । (३४।२)

आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायाम् ऐक्यम् उच्यते ॥ (३४।३)

एकत्वे च पृथक्त्वे च विशेषो नान्य उच्यते । (३५।१)

तद् यथावद् यथान्यायं भगवान् प्रब्रवीतु मे ॥ (३५।२)

कपिल उवाच । (३६।१)

शरीरपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः । (३६।२)

पक्वे कषाये वमनै रसज्ञाने न तिष्ठति ॥ (३६।३)

आनृशंस्यं क्षमा शान्तिर् अहिंसा सत्यम् आर्जवम् । (३७।१)

अद्रोहो नाभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा शमस्तथा ॥ (३७।२)

पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेते एतैः प्राप्नोति यत् परम् । (३८।१)

तद् विद्वान् अनुबुध्येत मनसा कर्मनिश्चयम् ॥ (३८।२)

यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा ज्ञाननिश्चयाः । (३९।१)

गतिं गच्छन्ति संतुष्टास्ताम् आहुः परमां गतिम् ॥ (३९।२)

वेदांश्च वेदितव्यं च विदित्वा च यथास्थिति । (४०।१)

एवं वेदविद् इत्याहुर् अतो ऽन्यो वातरेटकः ॥ (४०।२)

सर्वं विदुर् वेदविदो वेदे सर्वं प्रतिष्ठितम् । (४१।१)

वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद् यद् अस्ति च नास्ति च ॥ (४१।२)

एषैव निष्ठा सर्वस्य यद् यद् अस्ति च नास्ति च । (४२।१)

एतद् अन्तं च मध्यं च सच्चासच्च विजानतः ॥ (४२।२)

समस्तत्याग इत्येव शम इत्येव निष्ठितः । (४३।१)

संतोष इत्यत्र शुभम् अपवर्गे प्रतिष्ठितम् ॥ (४३।२)

ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं सर्वस्यात्मा जङ्गमं स्थावरं च । (४४।१)

सर्वं सुखं यच्छिवम् उत्तमं च ब्रह्माव्यक्तं प्रभवश्चाव्ययश्च ॥ (४४।२)

तेजः क्षमा शान्तिर् अनामयं शुभं तथाविधं व्योम सनातनं ध्रुवम् । (४५।१)

एतैः शब्दैर् गम्यते बुद्धिनेत्रैस् तस्मै नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणाय ॥ (४५।२)