MBh, 1, 30
Select a line for its word-by-word analysis.
सख्यं मे ऽस्तु त्वया देव यथेच्छसि पुरंदर । (२।२)
sakhyaṃ me 'stu tvayā deva yathecchasi puraṃdara |
कामं नैतत् प्रशंसन्ति सन्तः स्वबलसंस्तवम् । (३।१)
kāmaṃ naitat praśaṃsanti santaḥ svabalasaṃstavam |
अनिमित्तं सुरश्रेष्ठ सद्यः प्राप्नोति गर्हणाम् । (३।२)
animittaṃ suraśreṣṭha sadyaḥ prāpnoti garhaṇām |
सखेति कृत्वा तु सखे पृष्टो वक्ष्याम्यहं त्वया । (४।१)
sakheti kṛtvā tu sakhe pṛṣṭo vakṣyāmyahaṃ tvayā |
न ह्यात्मस्तवसंयुक्तं वक्तव्यम् अनिमित्ततः ॥ (४।२)
na hyātmastavasaṃyuktaṃ vaktavyam animittataḥ ||
पक्षनाड्यैकया शक्र त्वां चैवात्रावलम्बिनम् ॥ (५।२)
pakṣanāḍyaikayā śakra tvāṃ caivātrāvalambinam ||
सर्वान् संपिण्डितान् वापि लोकान् सस्थाणुजङ्गमान् । (६।१)
sarvān saṃpiṇḍitān vāpi lokān sasthāṇujaṅgamān |
वहेयम् अपरिश्रान्तो विद्धीदं मे महद् बलम् । (६।२)
vaheyam apariśrānto viddhīdaṃ me mahad balam |
अष्टौ भूमीर् नव दिवस् त्रीन् समुद्राञ्शचीपते । (६।३)
aṣṭau bhūmīr nava divas trīn samudrāñśacīpate |
परः सहस्रान् पर्वतान् वहेयं कामयेथ चेत् ॥ (६।४)
paraḥ sahasrān parvatān vaheyaṃ kāmayetha cet ||
एवम् एव यथात्थ त्वं सर्वं संभाव्यते त्वयि ॥ (७।५)
evam eva yathāttha tvaṃ sarvaṃ saṃbhāvyate tvayi ||
प्रतिगृह्यताम् इदानीं मे सख्यम् आनन्त्यम् उत्तमम् । (८।१)
pratigṛhyatām idānīṃ me sakhyam ānantyam uttamam |
अस्मांस्ते हि प्रबाधेयुर् येभ्यो दद्याद् भवान् इमम् ॥ (८।३)
asmāṃste hi prabādheyur yebhyo dadyād bhavān imam ||
किंचित् कारणम् उद्दिश्य सोमो ऽयं नीयते मया । (९।२)
kiṃcit kāraṇam uddiśya somo 'yaṃ nīyate mayā |
न दास्यामि समादातुं सोमं कस्मैचिद् अप्यहम् ॥ (९।३)
na dāsyāmi samādātuṃ somaṃ kasmaicid apyaham ||
यत्रेमं तु सहस्राक्ष निक्षिपेयम् अहं स्वयम् । (१०।१)
yatremaṃ tu sahasrākṣa nikṣipeyam ahaṃ svayam |
त्वम् आदाय ततस्तूर्णं हरेथास्त्रिदशेश्वर ॥ (१०।२)
tvam ādāya tatastūrṇaṃ harethāstridaśeśvara ||
वाक्येनानेन तुष्टो ऽहं यत् त्वयोक्तम् इहाण्डज । (११।२)
vākyenānena tuṣṭo 'haṃ yat tvayoktam ihāṇḍaja |
यद् इच्छसि वरं मत्तस्तद् गृहाण खगोत्तम ॥ (११।३)
yad icchasi varaṃ mattastad gṛhāṇa khagottama ||
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं कद्रूपुत्रान् अनुस्मरन् । (१२।२)
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ kadrūputrān anusmaran |
स्मृत्वा चैवोपधिकृतं मातुर् दास्यनिमित्ततः ॥ (१२।३)
smṛtvā caivopadhikṛtaṃ mātur dāsyanimittataḥ ||
ईशो ऽहम् अपि सर्वस्य करिष्यामि तु ते ऽर्थिताम् । (१३।१)
īśo 'ham api sarvasya kariṣyāmi tu te 'rthitām |
भवेयुर् भुजगाः शक्र मम भक्ष्या महाबलाः ॥ (१३।२)
bhaveyur bhujagāḥ śakra mama bhakṣyā mahābalāḥ ||
तथेत्युक्त्वान्वगच्छत् तं ततो दानवसूदनः । (१४।१)
tathetyuktvānvagacchat taṃ tato dānavasūdanaḥ |
देवदेवं महात्मानं योगिनाम् ईश्वरं हरिम् । (१४।२)
devadevaṃ mahātmānaṃ yoginām īśvaraṃ harim |
स चान्वमोदत् तत् सर्वं यथोक्तं गरुडेन वै । (१४।३)
sa cānvamodat tat sarvaṃ yathoktaṃ garuḍena vai |
इदं भूयो वचः प्राह भगवांस्त्रिदशेश्वरः । (१४।४)
idaṃ bhūyo vacaḥ prāha bhagavāṃstridaśeśvaraḥ |
हरिष्यामि विनिक्षिप्तं सोमम् इत्यनुभाष्य तम् ॥ (१४।५)
hariṣyāmi vinikṣiptaṃ somam ityanubhāṣya tam ||
आजगाम ततस्तूर्णं सुपर्णो मातुर् अन्तिकम् । (१५।१)
ājagāma tatastūrṇaṃ suparṇo mātur antikam |
प्रशाधि किम् अतो मातः करिष्यामि शुभव्रते । (१५।६)
praśādhi kim ato mātaḥ kariṣyāmi śubhavrate |
अथ सर्पान् उवाचेदं सर्वान् परमहृष्टवत् ॥ (१५।९)
atha sarpān uvācedaṃ sarvān paramahṛṣṭavat ||
इदम् आनीतम् अमृतं निक्षेप्स्यामि कुशेषु वः । (१६।१)
idam ānītam amṛtaṃ nikṣepsyāmi kuśeṣu vaḥ |
स्नाता मङ्गलसंयुक्तास्ततः प्राश्नीत पन्नगाः । (१६।२)
snātā maṅgalasaṃyuktāstataḥ prāśnīta pannagāḥ |
भवद्भिर् इदम् आसीनैर् यद् उक्तं तद् वचस्तदा ॥ (१६।३)
bhavadbhir idam āsīnair yad uktaṃ tad vacastadā ||
यथोक्तं भवताम् एतद् वचो मे प्रतिपादितम् ॥ (१७।२)
yathoktaṃ bhavatām etad vaco me pratipāditam ||
ततः स्नातुं गताः सर्पाः प्रत्युक्त्वा तं तथेत्युत । (१८।१)
tataḥ snātuṃ gatāḥ sarpāḥ pratyuktvā taṃ tathetyuta |
शक्रो ऽप्यमृतम् आक्षिप्य जगाम त्रिदिवं पुनः ॥ (१८।२)
śakro 'pyamṛtam ākṣipya jagāma tridivaṃ punaḥ ||
अथागतास्तम् उद्देशं सर्पाः सोमार्थिनस्तदा । (१९।१)
athāgatāstam uddeśaṃ sarpāḥ somārthinastadā |
स्नाताश्च कृतजप्याश्च प्रहृष्टाः कृतमङ्गलाः । (१९।२)
snātāśca kṛtajapyāśca prahṛṣṭāḥ kṛtamaṅgalāḥ |
यत्रैतद् अमृतं चापि स्थापितं कुशसंस्तरे । (१९।३)
yatraitad amṛtaṃ cāpi sthāpitaṃ kuśasaṃstare |
अहं पूर्वम् अहं पूर्वम् इत्युक्त्वा ते समाद्रवन् ॥ (१९।५)
ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ityuktvā te samādravan ||
तद् विज्ञाय हृतं सर्पाः प्रतिमायाकृतं च तत् । (२०।१)
tad vijñāya hṛtaṃ sarpāḥ pratimāyākṛtaṃ ca tat |
सोमस्थानम् इदं चेति दर्भांस्ते लिलिहुस्तदा ॥ (२०।२)
somasthānam idaṃ ceti darbhāṃste lilihustadā ||
ततो द्वैधीकृता जिह्वा सर्पाणां तेन कर्मणा । (२१।१)
tato dvaidhīkṛtā jihvā sarpāṇāṃ tena karmaṇā |
अभवंश्चामृतस्पर्शाद् दर्भास्ते ऽथ पवित्रिणः । (२१।२)
abhavaṃścāmṛtasparśād darbhāste 'tha pavitriṇaḥ |
द्विजिह्वाश्च कृताः सर्पा गरुडेन महात्मना । (२१।४)
dvijihvāśca kṛtāḥ sarpā garuḍena mahātmanā |
नागाश्च वञ्चिता भूत्वा विसृज्य विनतां तदा । (२१।५)
nāgāśca vañcitā bhūtvā visṛjya vinatāṃ tadā |
विषादम् अगमंस्तीव्रं गरुडस्य बलात् प्रभो ॥ (२१।६)
viṣādam agamaṃstīvraṃ garuḍasya balāt prabho ||
ततः सुपर्णः परमप्रहृष्टवान् विहृत्य मात्रा सह तत्र कानने । (२२।१)
tataḥ suparṇaḥ paramaprahṛṣṭavān vihṛtya mātrā saha tatra kānane |
भुजंगभक्षः परमार्चितः खगैर् अहीनकीर्तिर् विनताम् अनन्दयत् ॥ (२२।२)
bhujaṃgabhakṣaḥ paramārcitaḥ khagair ahīnakīrtir vinatām anandayat ||
इमां कथां यः शृणुयान् नरः सदा पठेत वा द्विजजनमुख्यसंसदि । (२३।१)
imāṃ kathāṃ yaḥ śṛṇuyān naraḥ sadā paṭheta vā dvijajanamukhyasaṃsadi |
असंशयं त्रिदिवम् इयात् स पुण्यभाङ् महात्मनः पतगपतेः प्रकीर्तनात् । (२३।२)
asaṃśayaṃ tridivam iyāt sa puṇyabhāṅ mahātmanaḥ patagapateḥ prakīrtanāt |
न चाग्निजं चोरनृपाश्रयं वा क्षुत्सर्पवेतालपिशाचजं वा । (२३।३)
na cāgnijaṃ coranṛpāśrayaṃ vā kṣutsarpavetālapiśācajaṃ vā |
भयं भवेद् यत्र गृहे गरुत्मतो तिष्ठेत् कथेयं लिखितापि पुस्तके । (२३।४)
bhayaṃ bhaved yatra gṛhe garutmato tiṣṭhet katheyaṃ likhitāpi pustake |
यः संस्मरेन् नित्यम् अतन्द्रितो नरो गरुत्मतो मूर्तिम् अथार्चयेद् गृहे । (२३।५)
yaḥ saṃsmaren nityam atandrito naro garutmato mūrtim athārcayed gṛhe |
ॐ पक्षिराजेति जपंश्च सर्वदा तस्याशु सर्पा वशगा भवन्ति ॥ (२३।६)
oṃ pakṣirājeti japaṃśca sarvadā tasyāśu sarpā vaśagā bhavanti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.